جنگنده F-14 تامکت، محصولی شاخص از دوران جنگ سرد و ستاره فیلم‌های پرفروشی چون «تاپ گان»، همواره نمادی از برتری هوایی محسوب می‌شده است. این هواپیما با طراحی بال متغیر منحصربه‌فرد خود، در آسمان به راحتی قابل تشخیص است. امروز اما، سرنوشت عجیب این پرنده آهنین، آن را به ایران گره زده؛ کشوری که تنها دارنده فعال این مدل جنگنده در سراسر جهان به شمار می‌رود. این میراث نظامی، تاریخچه‌ای پر فراز و نشیب دارد که از دوران پهلوی آغاز شده و تا به امروز ادامه یافته است.
چگونگی دستیابی ایران به جنگنده‌های F-14 تامکت
در دهه ۱۹۷۰ میلادی، ایران در زمان حکومت محمدرضا پهلوی، به یکی از بزرگترین دریافت‌کنندگان تسلیحات آمریکایی و بریتانیایی در خاورمیانه تبدیل شد. پس از جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۷۳ و افزایش قیمت نفت، ایران سود حاصل را صرف خرید تجهیزات نظامی گسترده کرد. در این میان، شاه که خود خلبان بود، تحت تأثیر عملکرد F-14 تامکت در برابر میگ-۲۵های عراقی قرار گرفت و حدود ۸۰ فروند از آن‌ها را سفارش داد که در نهایت ۷۹ فروند تحویل نیروی هوایی شاهنشاهی ایران شد. با وقوع انقلاب اسلامی، جاه‌طلبی‌های نظامی کشور متوقف شد و آمریکا و متحدانش، ارتباطات خود را با جمهوری اسلامی قطع کرده و تحریم‌های شدیدی را اعمال کردند.
F-14 تامکت در جنگ ایران و عراق؛ اوج عملکرد یک افسانه
پس از انقلاب اسلامی، با تشدید تنش‌ها، عراق به جمهوری اسلامی تازه‌تأسیس ایران حمله کرد و جنگی هشت ساله آغاز شد. در این دوران، جنگنده‌های F-14 نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران نخستین تجربه رزمی خود را کسب کردند. این هواپیماها ابتدا به عنوان پلتفرم‌های هشدار زودهنگام برای محافظت از مناطق حساس از جمله زیرساخت‌های نفتی جزیره خارگ و تهران به کار گرفته شدند. با طولانی شدن جنگ، F-14ها نقش فعال‌تری ایفا کرده و عملکردی استثنایی از خود نشان دادند.
ایران اعلام کرد که F-14هایش ۱۶۰ هواپیمای عراقی از جمله میگ-۲۱، میراژ F-1 و بمب‌افکن‌های سنگین توپولف-۲۲ را سرنگون کرده‌اند. جلیل زندی، با ۱۱ پیروزی هوایی تأیید شده با تامکت خود، به پرافتخارترین خلبان F-14 در تاریخ تبدیل شد. در مقابل، عراق نیز ادعا کرد ۷۰ فروند F-14 را ساقط کرده که آمریکایی‌ها تنها ۱۲ تا ۱۶ مورد آن را تأیید کردند.
زمانی که نیروی دریایی آمریکا در سال ۲۰۰۶ جنگنده‌های F-14 خود را بازنشسته کرد، ایران تلاش کرد تا قطعات یدکی آن‌ها را خریداری کند. اما وزارت دفاع آمریکا بلافاصله فروش قطعات را به منظور جلوگیری از نگهداری این هواپیماها توسط ایران متوقف کرد و حتی بال‌های F-14های آماده پرواز خود را برش زد تا هرگز نتوانند دوباره پرواز کنند. با وجود این محدودیت‌ها، ایران با روش‌های خلاقانه و جسورانه و مهندسی معکوس توانست F-14های تامکت خود را عملیاتی نگه دارد.
سرنوشت نامعلوم آخرین تامکت‌های جهان
تعداد دقیق جنگنده‌های F-14 عملیاتی ایران امروزه مشخص نیست. تخمین‌ها قبل از جنگ ۱۲ روزه بین ایران و اسرائیل در سال ۲۰۲۵، بین ۱۹ تا ۳۰ فروند هواپیمای آماده رزم بود. با این حال، از آن زمان، این تعداد به دلیل حملات هوایی مکرر اسرائیل و آمریکا ممکن است کاهش یافته باشد. در طول جنگ ۱۲ روزه، ارتش اسرائیل تصاویری از حملات خود به پنج فروند F-14 منتشر کرد و در جنگ کنونی با ایران، تصاویر ماهواره‌ای حاکی از نابودی هشت فروند تامکت بود، هرچند احتمال زیادی وجود دارد که برخی یا همه آن‌ها ماکت‌های چوبی باشند.
آخرین تصاویر شناخته‌شده از تامکت‌های ایران در ماه ژوئن منتشر شد، با فرض اینکه مربوط به زمان قبل‌تر نباشد. برخی منابع از ادامه گشت‌زنی F-14ها در حریم هوایی ایران خبر می‌دهند، اما تأیید رسمی در این مورد وجود ندارد.