ایران در جستجوی پروژه‌های اجرایی در قاره آفریقا
اکبر خسرونژاد، مدیرکل آفریقای وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، در مصاحبه‌ای با ایسنا، به برگزاری نشست ملی کشاورزی ایران و آفریقا اشاره کرد که در روز شنبه ۹ آبان‌ماه در سازمان تحقیقات کشاورزی ایران (تات) برگزار می‌شود. وی بیان کرد: این رویداد با همکاری وزارت جهاد کشاورزی، اداره کل آفریقای وزارت خارجه و دبیرخانه دائمی همایش ایران و آفریقا در سازمان توسعه تجارت برگزار خواهد شد و متخصصان، فعالان بخش کشاورزی و صنایع مرتبط، شرکت‌های دانش‌بنیان، مراکز علمی و پژوهشی و بنگاه‌های اقتصادی در آن شرکت خواهند کرد.
خسرونژاد خاطرنشان کرد: هدف اصلی این نشست شناسایی و مستند کردن ظرفیت‌های موجود در حوزه کشاورزی کشور به‌صورت جامع است، به‌طوری‌که بتوان ارتباط مستقیم بین نهادهای پژوهشی، شرکت‌های دانش‌بنیان، صنایع کشاورزی و نهادهای مرتبط با توسعه تجارت با قاره آفریقا برقرار کرد. در نهایت، قرار است پیشنهادات مطرح‌شده به شکل بسته‌ای ملی از ظرفیت‌ها و پروژه‌های پیشنهاد شده در عرصه کشاورزی تدوین شود تا امکان پیگیری آن‌ها در قالب برنامه‌های همکاری ایران و آفریقا فراهم گردد.
از ارائه ظرفیت‌ها تا طراحی مدل همکاری
خسرونژاد در پاسخ به این سؤال که چه تمایزی بین این نشست و برنامه‌های متداول معرفی ظرفیت‌های اقتصادی وجود دارد، گفت: معرفی ظرفیت‌ها امری حیاتی است، ولی به تنهایی برای ایجاد همکاری اقتصادی پایدار کافی نیست. سؤال مرکزی این است که چگونه یک محصول، فناوری یا خدمت ایرانی می‌تواند به نیاز مشخص یک بازار آفریقایی پاسخگو باشد و بر چه اساسی می‌تواند به یک پروژه اقتصادی تبدیل گردد.
وی اضافه کرد: از ارائه‌دهندگان انتظار می‌رود که ضمن بررسی تجربیات گذشته در زمینه فعالیت‌های خود، مزیت قابل اثبات ایران و نیاز یک یا چند کشور آفریقایی را مشخص کنند و مدلی برای همکاری ارائه دهند که در آن نقش طرفین، نحوه اجرا، الزامات مالی و نتایج مورد انتظار به‌روشنی تعریف شود.
مدیرکل آفریقای وزارت امور خارجه با تأکید بر این نکته که هدف دستیابی به مجموعه‌ای از پروژه‌های قابل ترکیب و پیگیری است، تصریح کرد: در این راستا، صرفاً اعلام آمادگی برای همکاری یا معرفی توانمندی‌های داخلی کافی نیست؛ بلکه باید مشخص شود که پیشنهادات ارائه شده چه مزیت رقابتی دارند، چه نیازی را مرتفع می‌کنند و چگونه می‌توان آن‌ها را از مرحله ایده به مرحله اجرایی نزدیک کرد.
چرا کشاورزی یکی از محورهای همکاری با آفریقاست؟
خسرونژاد در پاسخ به سؤالی درباره اهمیت بخش کشاورزی در گسترش روابط اقتصادی ایران با کشورهای آفریقایی بیان کرد: کشاورزی به‌طور مستقیم با مباحث امنیت غذایی، اشتغال، معیشت روستایی و توسعه صنایع محلی در بسیاری از کشورهای قاره آفریقا در ارتباط است. از سویی دیگر، ایران در برخی از زمینه‌ها در این حوزه از جمله فناوری‌های مرتبط با آب و آبیاری، نهاده‌ها، ماشین‌آلات، صنایع غذایی و تبدیلی، دام و طیور، آبزی‌پروری و خدمات فنی و مهندسی، ظرفیت‌هایی دارد که می‌توانند اساس همکاری قرار گیرند.
وی ادامه داد: با این حال، نمی‌توان آفریقا را به عنوان یک بازار یکپارچه در نظر گرفت؛ شرایط اقلیمی، زیرساخت‌ها، قوانین، نیازهای کشاورزی و ساختار بازار در کشورهای مختلف این قاره متنوع است. بنابراین، انتخاب کشور هدف و نوع همکاری می‌بایست بر اساس تحقیقات بازار، شناخت نیازهای محلی و ارزیابی شرایط اقتصادی هر کشور صورت گیرد.
مدیرکل آفریقای وزارت امور خارجه تصریح کرد: مزیت یک محصول یا فناوری فقط به دانش فنی یا توان تولید محدود نمی‌شود؛ کیفیت، قیمت تمام‌شده، سازگاری با شرایط محلی، دسترسی به قطعات، خدمات پس از فروش و امکان تأمین مالی نیز نقش مهمی در تعیین قدرت رقابت آن ایفا می‌کند.
عبور از صادرات صرف و حرکت به سمت زنجیره ارزش
وی درباره مدل‌های پیشنهادی برای همکاری در حوزه کشاورزی با کشورهای آفریقایی گفت: صادرات می‌تواند به عنوان نقطه آغاز همکاری محسوب شود، اما برای برخی بازارها، مدل‌های دیگری همچون مونتاژ، تولید مشترک، فرآوری محصولات، آموزش نیروی محلی، انتقال دانش فنی و ارائه خدمات پس از فروش می‌توانند بر اساس حضور پایدار شرکت‌های ایرانی تسهیل کننده باشند.
خسرونژاد بر اهمیت زنجیره ارزش در طراحی همکاری‌های اقتصادی تأکید کرد و گفت: باید به تمامی حلقه‌های ایجاد ارزش، از نهاده و تولید تا فرآوری، نگهداری، توزیع و دسترسی به بازار توجه صورت گیرد. در این زمینه، ضروری است تا مشخص شود ایران در کدام بخش از زنجیره دارای مزیت است و شریک آفریقایی چگونه می‌تواند در تولید، اشتغال و توسعه دانش فنی مشارکت کند.
وی افزود: بسیاری از برنامه‌های توسعه‌ای کشورهای آفریقایی بر ارزش‌افزایی داخلی، فرآوری محلی، اشتغال و انتقال فناوری متمرکز هستند. از این رو، پیشنهاداتی که محدود به فروش کالا باشند، نباید انتظار داشته باشند که جوابگوی نیازهای بلندمدت این بازارها باشند.
مدیرکل آفریقای وزارت امور خارجه با تأکید بر این نکته که تولید یا فرآوری محلی در همه پروژه‌ها ضرورت یا توجیه اقتصادی ندارد و باید بررسی موردی شود؛ تصریح کرد: با این حال، هر جا که شرایط اقتصادی و اجرایی فراهم باشد، مشارکت محلی می‌تواند به کاهش هزینه‌ها، توسعه مهارت‌ها و تقویت تداوم همکاری کمک کند. در این نوع مدل‌ها، شرکت ایرانی نیز می‌تواند با تأمین فناوری، تجهیزات، نهاده‌ها و خدمات تخصصی یا مشارکت تجاری نقش خود را ایفا کند.
آسیب‌شناسی تجربه‌های گذشته و موانع همکاری
خسرونژاد همچنین در پاسخ به سؤالی درباره اصلی‌ترین چالش‌های همکاری اقتصادی ایران با کشورهای آفریقایی گفت: در ارزیابی تجربیات گذشته باید هر پروژه و بازار را به‌طور جداگانه مورد تجزیه و تحلیل قرار داد، به جای صدور یک حکم کلی. از جمله سؤالات بنیادین این است که آیا پیشنهادات بر اساس شناخت نیاز بازار هدف شکل گرفته‌اند، آیا محصولات و خدمات ایرانی از نظر قیمت و کیفیت رقابت‌پذیر بوده‌اند و آیا موضوعاتی همچون آموزش، قطعات، خدمات پس از فروش و تأمین مالی از ابتدا در طراحی همکاری لحاظ شده‌اند؟
وی ادامه داد: همچنین باید بررسی شود که چه تعداد از تفاهم‌نامه‌ها به قراردادهای اجرایی رسیده‌اند و در مواردی که همکاری متوقف شده، مشکل در کدام مرحله بوده است. تعریف مسئول پیگیری، زمان‌بندی، تعهدات طرفین و مراحل اجرایی می‌تواند به جلوگیری از تکرار این مشکلات کمک کند.
مدیرکل آفریقای وزارت امور خارجه به محدودیت‌های مالی و بانکی اشاره کرد و گفت: مشکلات مربوط به تأمین مالی، انتقال پول و تسویه‌حساب از جمله موانع هستند که باید در طراحی همکاری‌ها در نظر گرفته شوند. به علاوه، شناخت ناکافی از مقررات، رقبا، نیاز مشتریان و شرکای محلی نیز می‌تواند مانع بهره‌برداری از فرصت‌های اقتصادی شود.
وی افزود: هدف، نادیده گرفتن این محدودیت‌ها نیست، بلکه باید با بررسی موردی هر بازار و شناسایی ریسک‌های تجاری، مالی و اجرایی، مدلی برای همکاری طراحی شود که امکان عملیاتی شدن آن وجود داشته باشد.
نقش وزارت امور خارجه در تسهیل همکاری‌های اقتصادی
خسرونژاد، درباره نقشی که وزارت خارجه و نمایندگی‌های جمهوری اسلامی ایران در کشورهای آفریقایی در این روند ایفا می‌کنند، بیان کرد: وزارت امور خارجه می‌تواند در شناسایی اولویت‌ها و مقررات بازار، برقراری ارتباط با نهادهای دولتی و اقتصادی، شناسایی شرکای بالقوه و پیگیری مسائل ارتباطی، نقش تسهیل‌گر ایفا کند.
وی تصریح کرد: با این حال، موفقیت یک پروژه تنها به برقراری ارتباط یا برگزاری نشست‌ها وابسته نیست. ارزیابی فنی و اقتصادی، کیفیت محصول، قیمت‌گذاری، تأمین مالی و اجرای تعهدات نیز به همکاری شرکت‌ها و نهادهای تخصصی نیاز دارد. از این رو، ایجاد یک تعامل منسجم میان بخش خصوصی، نهادهای علمی و پژوهشی، دستگاه‌های تخصصی و مجموعه‌های مسئول توسعه روابط اقتصادی با آفریقا اهمیت زیادی دارد.
مدیرکل آفریقای وزارت خارجه تأکید کرد: دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان نیز می‌توانند در انطباق فناوری با شرایط اقلیمی و نیازهای بازار، توسعه محصول، آموزش نیروی محلی، ارزیابی فنی و انتقال دانش ایفای نقش کنند. هدف این است که همکاری‌های فناورانه، در صورت وجود شرایط مساعد، به فروش محصول محدود نماند و امکان بهره‌برداری، نگهداری و توسعه ظرفیت‌های محلی را نیز فراهم آورد.
خروجی ملموس نشست چه خواهد بود؟
خسرونژاد در پاسخ به این سؤال که چه دستاوردهایی برای نشست ملی کشاورزی ایران و آفریقا متصور است، اظهار داشت: انتظار می‌رود که ارائه‌های این نشست به شناسایی و دسته‌بندی مجموعه‌ای از پروژه‌های قابل پیگیری منجر شود. برای هر پیشنهاد باید مسئله و بازار هدف، مزیت ایران، نقش شریک آفریقایی، الزامات مالی، نتایج قابل اندازه‌گیری و یک گام آزمایشی تعیین گردد.
وی افزود: از معیارهای ارزیابی هر پیشنهاد می‌توان به وضوح نیاز بازار، اثبات مزیت رقابتی، سهم طرف آفریقایی در اشتغال و انتقال دانش فنی، شفافیت شیوه تأمین مالی و امکان دستیابی به نتایج معین اشاره کرد. همچنین برای پروژه‌ها باید مسئول پیگیری، نهادها و شرکت‌های مرتبط، زمان‌بندی و شاخص‌های ارزیابی پیشرفت تعیین گردد.
مدیرکل آفریقای وزارت خارجه تأکید کرد: باید بین ایده اولیه، انجام مطالعه امکان‌سنجی، مذاکره با شریک، امضای تفاهم‌نامه و انعقاد قرارداد اجرایی تمایز قائل شد. تنها شمار تفاهم‌نامه‌ها معیار مناسبی برای سنجش موفقیت نیست؛ بلکه لازم است بررسی کنیم که چه تعداد از پیشنهادها به پروژه‌های عملیاتی، ایجاد اشتغال، آموزش، تولید یا شکل‌گیری ظرفیت بهره‌برداری منتهی می‌شوند.
وی همچنین خاطرنشان کرد: در این مرحله نمی‌توان به‌طور قطعی درباره تعداد نهایی پروژه‌ها یا توافق‌های احتمالی قضاوت کرد و جمع‌بندی نهایی باید پس از برگزاری نشست و تحلیل پیشنهادات صورت گیرد.
کشت فراسرزمینی و فرصت‌های همکاری فناورانه
خسرونژاد در پاسخ به سؤالی درباره امکان استفاده از کشت فراسرزمینی به‌عنوان یکی از محورهای همکاری با آفریقا افزود: این موضوع می‌تواند در برخی کشورها و با توجه به شرایط موجود، یکی از گزینه‌های ممکن باشد؛ با این حال، ارزیابی آن نباید تنها بر مبنای دسترسی به زمین و ظرفیت تولید محصول محدود گردد.
وی ادامه داد: دسترسی به آب و نهاده‌ها، مقررات و حقوق محلی، اعتبار شریک، زیرساخت‌های مورد نیاز، فرآوری، حمل‌ونقل، بازار هدف و نحوه تقسیم ریسک و منافع طرفین از جمله مسائلی هستند که باید در ارزیابی چنین طرح‌هایی لحاظ شوند.
مدیرکل آفریقای وزارت امور خارجه با اشاره به رقابت در بازارهای کشاورزی آفریقا، خاطرنشان کرد: حضور موفق در این بازارها الزاماً نیازمند شناخت رقبا و ارائه محصول یا خدمتی است که از لحاظ کیفیت، قیمت تمام‌شده، دوام، خدمات و سازگاری با نیازهای محلی مزیت داشته باشد. در برخی شرایط، همکاری با شریک محلی می‌تواند به بهبود شرایط اجرایی و پیشرفت بازار کمک نماید.
تأکید بر همکاری منسجم و نتایج قابل سنجش
خسرونژاد در پایان با تأکید بر لزوم مشارکت فعالان اقتصادی و متخصصان در توسعه همکاری‌های کشاورزی با آفریقا خاطرنشان کرد: بخش خصوصی باید برای ورود به این بازارها انتخاب کشور و شریک خود را با دقت انجام دهد، مقررات و نیازهای مشتریان را بشناسد، رقبا را ارزیابی کند و برای تأمین مالی و ارائه خدمات پس از فروش از ابتدا برنامه‌ریزی داشته باشد.
وی افزود: نشست ملی کشاورزی ایران و آفریقا فرصتی را فراهم می‌آورد تا ظرفیت‌های داخلی تجمیع شده و پیشنهادهای پراکنده به یک مجموعه منسجم از مدل‌های همکاری تبدیل شوند. با این حال، توسعه پایدار روابط اقتصادی تنها زمانی معقول و ممکن است که ظرفیت‌های واقعی ایران با نیازهای مشخص طرف آفریقایی پیوند بخورد و برای اجرای پروژه‌ها، مسئولیت‌ها، منابع و مراحل پیگیری به‌وضوح تعریف شوند.
مدیرکل آفریقای وزارت امور خارجه اظهار داشت: معیار اصلی موفقیت در این زمینه، دستیابی به نتایج واقعی و قابل اندازه‌گیری است؛ نتایجی که می‌توانند در قالب قراردادهای اجرایی، توسعه تولید، ایجاد شغل، آموزش نیروی محلی، انتقال دانش فنی و شکل‌گیری همکاری‌های اقتصادی پایدار نمایان شوند.
انتهای پیام