طرح کشورهای خلیج فارس برای جلوگیری از جنگ دوباره ایران و آمریکا
فرارو- پاتریک وینتور، تحلیلگر ارشد مسائل بین الملل و ستون نویس روزنامه گاردین
به گزارش فرارو به نقل از روزنامه گاردین، کشورهای منطقه درصدد هستند با توافقی چندجانبه، بازگشایی سریع تنگه هرمز پس از رفع تحریم‌ها و عقب‌نشینی نیروهای حوثی در یمن را تضمین کنند. در مقابل، آمریکا و متحدان اروپایی خواهان امتیازهای هسته‌ای از تهران هستند؛ اختلافی که همچنان مانع اصلی دستیابی به توافق به شمار می‌رود.
طرح کشورهای خلیج فارس برای جلوگیری ازسرگیری جنگ میان ایران و آمریکا، بر توافقی چندجانبه استوار است که بازگشایی تنگه هرمز ظرف چهار روز پس از لغو تحریم‌ها و عقب‌نشینی بخش قابل‌توجهی از نیروهای حوثی از مواضع داخلی یمن را دربر می‌گیرد. آمریکا از پیشرفت مذاکرات آگاه است، اما همچنان خواهان امتیازی از سوی ایران است. به باور برخی قدرت‌های اروپایی، این امتیاز می‌تواند شامل اجازه تهران برای بازگشت بازرسان تسلیحاتی سازمان ملل به ایران باشد.
اد میلیبند، وزیر خارجه بریتانیا در دیدار با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در نیویورک از تهران خواست با بازگشت بازرسان سازمان ملل موافقت کند. با این حال، ایران تاکنون این درخواست را نپذیرفته و اعلام کرده است که صرفاً حاضر است درباره برنامه هسته‌ای خود در چارچوب مذاکرات اصولی گفت‌وگو کند. دیپلمات‌های اروپایی معتقدند اجازه ورود دوباره بازرسان و بازدید آنان از تأسیسات هسته‌ای بمباران‌شده ایران، حداقل شرط لازم برای دستیابی به توافقی با دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، است.
تنگه هرمز؛ محور اصلی معامله تهران
در مقابل، ایران تمرکز خود را بر تضمین‌های مربوط به رفع تحریم‌ها گذاشته است؛ تضمین‌هایی که در ازای بازگشایی تنگه هرمز مطالبه می‌کند. علی باقری، معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران گفته است تهران آماده است پیشنهاد قبلی خود را تعدیل کند. بر اساس این پیشنهاد، تنگه هرمز هفت روز پس از لغو تحریم‌های اقتصادی بازگشایی می‌شد؛ اکنون ایران آمادگی دارد این مهلت را به چهار روز کاهش دهد.
افزایش انعطاف تهران در این زمینه می‌تواند راه را برای توافق هموار کند، اما اختلاف بر سر بازرسی‌های هسته‌ای همچنان پابرجاست. در همین حال، نگرانی از احتمال حملات دوباره آمریکا و اسرائیل به ایران، فوریت تلاش‌های دیپلماتیک را افزایش داده است.
نقش ایران در حل بحران یمن
نشانه دیگری از انعطاف ایران، پذیرش تدریجی نقش میانجی‌گرانه این کشور در مناقشه یمن است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران روز سه‌شنبه با ابراهیم الدیلمی، سفیر حوثی‌ها در تهران دیدار کرد. این ملاقات یک روز پس از سفر هیئتی بلندپایه از عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان به تهران انجام شد؛ هیئتی که درباره شروط عربستان برای پایان دادن به جنگ یمن و همچنین ایجاد ساختاری پایدارتر برای امنیت منطقه گفت‌وگو کرد.
در جریان نشست ایران با نمایندگان ترکیه، عربستان و پاکستان، تهران مانع طرح موضوع برنامه هسته‌ای خود شد و در عوض، گفت‌وگوها را به سمت چشم‌اندازی گسترده‌تر برای امنیت منطقه‌ای هدایت کرد؛ چشم‌اندازی که ایران و کشورهای خلیج فارس را دربر می‌گیرد و خواهان کاهش یا پایان حضور نظامی آمریکا در خاورمیانه است.
یکی از اهداف راهبردی اصلی ایران، دستیابی به پیمان عدم تجاوز و پایان دادن به انزوای منطقه‌ای این کشور است؛ انزوایی که از زمان انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹ بر روابط تهران با بخش‌هایی از کشورهای خلیج فارس سایه انداخته است. تعهد مشترک شش کشور عربی عضو شورای همکاری خلیج فارس به چنین چارچوبی می‌تواند زمینه را برای کاهش تنش با ایران فراهم کند. این توافق همچنین ممکن است پذیرش امتیازهای دشوار در پرونده هسته‌ای را برای تهران آسان‌تر سازد.
بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان و از حامیان اصلی طرح امنیت فراگیر منطقه‌ای معتقد است دولت آمریکا نیز دریافته که منطقه به این سمت حرکت می‌کند. او گفت اگر ایران بار دیگر به طرح صلح میان هشت کشور منطقه و جهان بپیوندد، ظرفیت اقتصادی عظیمی برای کشورهای منطقه و شرکای خارجی آن‌ها ایجاد خواهد شد. به گفته او، این چشم‌انداز در مذاکرات ایران و آمریکا به‌تفصیل بررسی شده و در صورت دستیابی به توافق، احتمالاً مسیر آینده منطقه خواهد بود.
عباس عراقچی نیز در یک برنامه تلویزیونی در ایران بر اهمیت توافق امنیتی پس از جنگ تأکید کرد و گفت: «اخیراً درباره جنگی جدید صحبت شده است، اما من از هم‌اکنون به دوران پس از جنگ فکر می‌کنم. چه جنگی رخ بدهد و چه رخ ندهد، سیاست‌های ما ثابت می‌ماند.» این موضع نشان می‌دهد تهران تنها به دنبال جلوگیری از حمله‌ای تازه نیست، بلکه در پی بازتعریف جایگاه خود در نظم امنیتی خاورمیانه است.
با این حال، دستیابی به توافق همچنان به حل اختلاف‌های اساسی بستگی دارد: ایران خواهان تضمین رفع تحریم‌ها و پذیرش چارچوب امنیتی فراگیر منطقه‌ای است، در حالی که آمریکا و قدرت‌های اروپایی بر امتیازهای هسته‌ای و بازگشت بازرسان بین‌المللی تأکید می‌کنند. موفقیت تلاش‌های دیپلماتیک به این بستگی دارد که آیا طرف‌ها می‌توانند این مطالبات را در قالب توافقی مشترک جمع کنند یا خیر.