ماسوله در کانون توجه جهانی | ممیز یونسکو به دنبال چه نکاتی در ماسوله بود؟
همشهری آنلاین- راحله عبدالحسینی: شایفول بن شاهیدان در این مدت، به مطالعه در مورد معماری پلکانی شهر و همچنین بررسی شواهدی از صنعت باستانی آهن و ارتباط آن با تاریخ و معیشت مردم پرداخت. ارزیابی میدانی این پرونده، به‌منزله مرحله‌ای کلیدی در مسیر ثبت جهانی ماسوله در استان گیلان به شمار می‌رود؛ پرونده‌ای که نتیجه نهایی آن در سال ۲۰۲۷ مشخص خواهد شد.
ملاقات ارزیاب با بازار تاریخی ماسوله
یکی از حامیان ثبت جهانی ماسوله به همشهری آنلاین اظهار می‌کند: «در روز نخست، ارزیاب اعزامی یونسکو از مسجد تاریخی قنبرآباد بازدید کرد و سپس به بازار تاریخی ماسوله رفت. در این بازدید، او با فروشندگان صنایع‌دستی، چاقوسازی و آهنگری به تبادل نظر پرداخت. در روز دوم، او از سایت تاریخی ارتفاعات (کهنه ماسوله) در ۶ کیلومتری شرق و در مسیر ماسوله ـ خلخال، نیز پایه‌های سازه‌های مسکونی و آثار کوره‌های قدیمی و تعمیرشده بازدید به عمل آورد. در این بررسی، ارزیاب روش عملکرد سازه‌های حرارتی (کوره‌های فلزکاری و ساختارهای حرارتی مرتبط با ذوب و فرآوری سنگ‌آهن خام) را با استناد به شواهد میدانی و لایه‌نگاری محوطه‌ها ارزیابی نمود.»
- بیشتر بخوانید: تاریخ صنعت آهن محور اصلی پرونده ثبت جهانی ماسوله | شهر پلکانی در مسیر یونسکو
در جریان این بازدید، ارزیاب ایکوموس در خصوص ابعاد حرارتی سازه‌های کشف‌شده، تکنیک‌های استحصال فلز و ارتباط این نظام‌های تولیدی با معیشت و اقتصاد مردم ماسوله بحث و تبادل‌نظر کرد.
علی شرفی با ذکر اهمیتی که ثبت جهانی این ناحیه برای اهالی ماسوله دارد، ادامه می‌دهد: «ثبت جهانی به این معناست که ماسوله به‌عنوان یک مقصد گردشگری جهانی، میزبان گردشگران خارجی خواهد بود که در این شهر اقامت خواهند داشت. این گردشگران از غذاهای محلی این منطقه استفاده خواهند کرد و صنایع‌دستی را به عنوان سوغات با خود خواهند برد که این موضوع به رونق اقتصاد جامعه محلی کمک می‌کند.»
ارزیاب پرونده ثبت جهانی ماسوله در حین بازرسی میدانی خود در روز پنجشنبه با حضور در منطقه باستانی مالمون در گیلوندرود، جنبه‌های دیگری از فناوری‌های کهن استحصال آهن و زنجیره صنعتی مرتبط با آن را بررسی نمود، شواهد باستان‌شناختی منحصر به‌فردی که به‌عنوان حلقه‌ای کلیدی، ارزش‌های تکنولوژیک موثر بر اقتصاد این شهر تاریخی را در فرایند ارزیابی‌های یونسکو روشن می‌کند.
معرفی مزایای ماسوله از سوی کسبه
حضور ارزیاب یونسکو در بازار تاریخی ماسوله، فرصت مغتنمی برای ابراز انتظارات مردم محلی در خصوص ثبت جهانی این شهر و معرفی ویژگی‌های تاریخی، معماری و صنایع‌دستی آن فراهم آورده بود. عطار قدیمی بازار ماسوله که حدود سه دهه در این بازار فعالیت دارد، در گفتگو با همشهری آنلاین می‌گوید: «هر یک از کسبه که میزبان ارزیاب یونسکو بودند به تناسب دانش و توانایی خود، پیشینه ماسوله، صنایع‌دستی، تولیدات و خصوصیات معماری این شهر را برای ارزیاب مطرح کردند. درباره آداب و رسوم و فرهنگ‌های قدیمی یا در حال حاضر این منطقه نکاتی را بیان کردیم. ایشان هم با دقت به گفته‌های ما گوش سپرد و یادداشت‌هایی انجام داد.»
طاهر حنیفه‌زاد اضافه می‌کند: «مردم محلی نیز درخواست‌های خود را با ایشان در میان گذاشتند. درخواست ما این است که ماسوله در فهرست میراث جهانی ثبت شود تا داشته‌های این شهر به جهان عرضه گردد. ماسوله پربار از ظرفیت‌های تاریخی، معماری و صنایع‌دستی است که بدون شک برای بازدیدکنندگان و گردشگران دیگر کشورها جالب خواهد بود.»
او همچنین یکی از عوامل کلیدی در شکوفایی گردشگری ماسوله را حضور راهنمایان گردشگری مسلط و آگاه به تاریخ ماسوله می‌داند و ادامه می‌دهد: «رونق گردشگری و بهره‌مندی جامعه محلی از آن، ملزم به حضور راهنمایان با دانش کافی و آشنا به جزئیات هر منطقه است. راهنمایان گردشگری باید با تاریخ، فرهنگ و ویژگی‌های خاص منطقه آشنا باشند تا بتوانند آن را به طور صحیح به گردشگران معرفی کنند.»
پیشه‌های سنتی بازار ماسوله
بازار تاریخی ماسوله هنوز دارای ردپای پیشه‌هایی است که جزء هویت و حیات اقتصادی این شهر را تشکیل می‌دهند؛ از آهنگری و چاقوسازی گرفته تا چموش‌دوزی و آسیاب‌های قدیمی. یک چموش‌دوز بازار می‌گوید که در طول بازدید ارزیاب یونسکو از بازار، او به سراغ تعدادی از این پیشه‌های سنتی رفت و کسبه نیز درباره روش کار و سابقه خود به نکات جالبی اشاره کردند.
مجید فرنیا ماسوله به همشهری آنلاین می‌گوید: «در جریان این بازدید، توضیحاتی درباره تاریخچه چموش‌دوزی و نحوه تولید این پاپوش سنتی ارائه کردم که نشان‌دهد این حرفه چه ارزش و جایگاهی در چرخه اقتصادی بازار ماسوله دارد. استاد علی‌اکبر فرنیا، پدربزرگ من نیز در این حرفه مشغول بوده است.» او در این بازدید، به ارزیاب یونسکو یک جفت چموش هدیه کرد.
فرنیا ماسوله با اشاره به اشتیاق مردم برای ثبت جهانی ماسوله می‌گوید: «پیشه‌های سنتی بخش مهمی از هویت این شهر هستند. این مهارت‌ها در کنار معماری و دیگر ارزش‌های تاریخی ماسوله، نمایانگر تجربه‌های نسل‌های پیشین در زندگی هستند.»
امین قربانی، یکی از کسبه جوان بازار ماسوله، می‌گوید: «بازاریان با سابقه بیش از ۵۰ سال با ارزیاب گفتگو کردند و درباره کسب و کار خود توضیحاتی دادند. من نیز به نمایندگی از جوانان زیر ۳۰ سال با ارزیاب صحبت کردم و اهمیت این شهر تاریخی را مطرح کردم تا بداند که ما مشتاق به معرفی ماسوله به دنیا و استقبال از گردشگران خارجی هستیم. ماسوله به‌راستی جذاب است.»
دلایل عدم پذیرش پرونده قبلی
پرونده در ارزیابی سال ۲۰۲۳ با عدم پذیرش مواجه شد و برای اصلاح و تکمیل مجدد به ایران بازگشت. مدارک منتشر شده حکایت از استدلال ناکافی برای اثبات ارزش جهانی این مکان، نیاز به بازنگری در دامنه و چارچوب پرونده، مشارکت جامعه محلی در مدیریت و اثرات اقتصادی گردشگری دارد.
در حال حاضر، ارزیاب یونسکو به مدت سه روز در حال بررسی ابعاد عرصه و حریم اثر، اصالت و یکپارچگی منظر فرهنگی، وضعیت حفاظت و نظام مدیریت، مشارکت جامعه محلی در نگهداری و تصمیم‌گیری، ارتباط تاریخی انسان با معماری و طبیعت و محوطه‌های باستانی مرتبط با ذوب فلز و آهنگری در ماسوله است.
مشاور معاونت میراث فرهنگی و مدیر پرونده ثبت جهانی ماسوله، برتری تاریخ صنعت باستانی آهن را از مهم‌ترین محورهای پرونده جدید عنوان کرده و به همشهری می‌گوید: «در گزارش‌های تاریخی پایدار از سیاحان، مثلاً در دوران صفویه ذکر شده که ماسوله یکی از بهترین معادن آهن ایران را دارد. بسیاری از گزارش‌های اینچنینی در سال‌های گذشته جمع‌آوری شده است که تایید کننده این نظر است که شکل‌گیری و توسعه منظر فرهنگی ماسوله به شدت تحت تأثیر صنعت باستانی آهن بوده است. این شهر تاریخی پلکانی دارای ویژگی‌های طبیعی، میراث ناملموس و همچنین نوع زندگی رمه‌داری در بخش‌های مختلف منظر فرهنگی ماسوله است که همگی از ارزش‌های خاص آن به شمار می‌روند.»
مصطفی پورعلی ادامه می‌دهد: «پس از ارزیابی جامع و جمع‌بندی گزارش ارزیاب اعزامی، در نشست ۲۰۲۷ در استانبول نتیجه نهایی مشخص می‌شود که امیدواریم منجر به ثبت جهانی این اثر به عنوان سی و یکمین اثر میراث جهانی ایران در یونسکو گردد.»
علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث فرهنگی و طبیعی، به همشهری می‌گوید: «روز جمعه (۸ آبان) به ماسوله خواهم رفت و با ارزیاب یونسکو جلساتی برگزار خواهیم کرد. نتایج بررسی‌ها و کاوش‌های ارزیاب پس از تدوین، به کمیته جهانی ارسال خواهد شد و ما سال آینده از نتیجه نهایی این ارزیابی اطلاع خواهیم یافت.
چرا ثبت جهانی ماسوله مهم است؟
ماسوله، این شهر تاریخی با قدمتی بیشتر از هزار سال، از سال ۱۳۵۴ به عنوان نخستین شهر تاریخی زنده کشور، به صورت یک مجموعه کامل در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. اهمیت پرونده ثبت جهانی «منظر فرهنگی ماسوله و سایت‌های آهنگری باستانی‌اش»، در این است که ارزش‌های این منطقه فقط در روابط ظاهری معماری بناها یا مناظر طبیعی خلاصه نمی‌شود. این پرونده سعی دارد رابطه تاریخی میان انسان و محیط کوهستانی را در یک مجموعه فرهنگی تبیین کند؛ رابطه‌ای که به وسیله معماری، دانش بومی، معیشت و شواهد تولید و فلزگری تحقق یافته است.
یوسف سلمان‌خواه، مدیر اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان، بیان می‌کند: «هدف ما از به‌کارگیری رویکردهای علمی، شامل حفاظت مبتنی بر ارزش‌ها، همکاری با جامعه محلی و مدیریت یکپارچه میراث، ایجاد زمینه‌های حفاظت مسئولانه از این منظر فرهنگی ارزشمند برای نسل‌های آینده است.»
تاریخچه | پرونده منظر فرهنگی ماسوله
- ۱۳۸۵ ورود به فهرست موقت یونسکو
- ۱۴۰۰ ارسال پرونده به دبیرخانه مرکز میراث جهانی یونسکو
- ۱۴۰۱ اعزام کارشناس ایکوموس برای بازدید میدانی از ماسوله
- ۱۴۰۲ تعویق بررسی پرونده برای بازنگری و رفع نواقص
- ۱۴۰۴ تکمیل پرونده جدید با عنوان «منظر فرهنگی ماسوله و محوطه‌های فلزکاری مرتبط با آن»
- ۱۴۰۵ آغاز ارزیابی میدانی مجدد از سوی ارزیاب یونسکو