سرمایه‌ها در حال فرار هستند!
فرارو- حمزه جیلانی، خبرنگار حوزه بین‌الملل در روزنامه نیویورک تایمز
طبق گزارش فرارو به نقل از روزنامه نیویورک تایمز، جنگی که در ایران به ماه نهم خود رسیده و هم‌زمان با افزایش تنش‌ها در یمن شروع شده، تأثیر عمیقی بر کل خلیج فارس گذاشته است و چالش‌های جدیدی را در راستای تبدیل کشورهای منطقه به مراکز امن برای تجارت، فناوری و سرمایه‌گذاری به وجود آورده است. حملات به زیرساخت‌های نفتی، خطر دائمی عبور از تنگه هرمز، کاستی در اعتماد سرمایه‌گذاران و نگرانی‌ها از احتمال تجدید درگیری‌ها، موجب فشار بر اقتصادهایی شده که سال‌ها برای کاهش وابستگی به نفت تلاش کرده‌اند.
علائم جنگ در بطن اقتصاد منطقه
پیامدهای جنگ در عربستان سعودی و دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس فراتر از حوزه انرژی و تحرکات نظامی است. شرکت هواپیمایی ریاض ایر، که قرار است نمادی از صنعت لوکس هوانوردی عربستان باشد، به ناچار مسافران بین‌المللی را با اتوبوس به فرودگاهی جایگزین منتقل کرده است؛ فرودگاهی که فاصله‌ای چهار ساعت و نیم با مرکز عملیات این شرکت دارد و فرودگاه اصلی در اثر حملات آسیب دیده است.
در این حین، کنفرانس سرمایه‌گذاری پر اهمیت عربستان که از رویدادهای برجسته اقتصادی این کشور به شمار می‌آید، به سال آینده منتقل شده است. همچنین مقر شرکت دولتی آرامکو نیز مورد حمله قرار گرفته و یک خط لوله حیاتی آسیب دیده است. در آب‌های منطقه، کشتی‌هایی که سعی در عبور از تنگه هرمز دارند، همچنان در معرض خطرات حملات موشکی و پهپادی ایران هستند و تعداد زیادی از آن‌ها تحت تاثیر آتش سوزی قرار گرفته‌اند. این تحولات در فضایی رقم می‌خورد که احتمال تشدید دوباره جنگ افزایش یافته و برگزاری رویدادهای اقتصادی بین‌المللی به نوعی تصمیم‌گیری با ملاحظات امنیتی تبدیل شده است.
کنفرانس انرژی ادیپک روز دوشنبه در ابوظبی آغاز شد؛ گردهمایی مهمی که مدیران ارشد شرکت‌های بزرگ انرژی و مقامات دولتی از کشورهای مختلف در آن حضور داشته‌اند. با این حال، دارن وودز، مدیر عامل شرکت اکسون‌موبیل به دلیل نگرانی‌های امنیتی از شرکت در این رویداد صرف‌نظر کرد. برگزارکنندگان کنفرانس در بیانیه‌ای به شمار بالای مقام‌های بلندپایه حاضر اشاره کردند، اما نسبت به دلیل غیبت وودز توضیحی ارائه ندادند.
فشار بر اقتصادهای نفتی به‌خاطر تنگه هرمز
ابعاد اقتصادی بحران در جدیدترین پیش‌بینی صندوق بین‌المللی پول مشهود است. طبق ارزیابی این نهاد، رشد اقتصادی کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در سال جاری میلادی به میزان حدود پنج درصد کاهش خواهد یافت. کویت، بحرین و قطر با احتمال انقباض دو رقمی اقتصاد مواجه هستند؛ چرا که بخش عمده صادرات انرژی آن‌ها به امنیت عبور از تنگه هرمز وابسته است.
سعودی‌ها نیز از عواقب جنگ مصون نمانده‌اند. دولت این کشور روز یکشنبه اعلام کرد که در سه‌ماهه منتهی به سپتامبر، اقتصاد عربستان به نسبت سال گذشته ۳.۸ درصد کوچک‌تر شده است. عامل اصلی این کاهش، افت ۲۰.۴ درصدی در فعالیت‌های نفتی بوده که نشان‌دهنده آسیب‌پذیری بزرگترین اقتصاد عربی منطقه در برابر اختلالات بازار انرژی و زیرساخت‌های صادراتی است.
با این حال، اوضاع می‌توانست به مراتب بدتر باشد. خطوط لوله‌ای که به عربستان و امارات اجازه می‌دهند بخشی از صادرات نفت خود را بدون گذر از تنگه هرمز انجام دهند، به حفظ جریان انرژی کمک کرده است. اما تداوم جنگ، هزینه‌های نگهداری و تأمین امنیت این مسیرهای جایگزین را افزایش می‌دهد. دولت‌های منطقه اکنون مجبورند در کنار هزینه‌های اقتصادی معمول، منابع بیشتری را به افزایش توان نظامی، تقویت زیرساخت‌های مقاوم در برابر حمله و توسعه مسیرهای صادراتی جایگزین اختصاص دهند.
آسیب به صنعت گردشگری و تصویر منطقه به‌عنوان مکانی امن
یکی از بزرگترین نگرانی‌ها برای کشورهای عربی خلیج فارس، آسیب به تصویری است که طی سال‌های گذشته ساخته‌اند: یک منطقه امن، باثبات و مناسب برای تجارت و زندگی بین‌المللی. این تصویر مبنای بسیاری از طرح‌های توسعه‌ای آن‌ها از جذب گردشگران و شرکت‌های فناوری گرفته تا تأسیس مراکز مالی و بازارهای بزرگ املاک بوده است.
با این وجود، نشانه‌ها از تضعیف این تصویر حکایت دارد. تردد مسافران در فرودگاه بین‌المللی دبی، یکی از شلوغ‌ترین مراکز هوانوردی جهان، همچنان پایین‌تر از سطح سال گذشته است. برخی از شرکت‌های هواپیمایی بین‌المللی نیز به طور مداوم پروازهای خود به این منطقه را متوقف کرده‌اند. اورلیان مالی، معاون مؤسسه رتبه‌بندی مودیز در دبی تصریح می‌کند که گردشگری، هوانوردی، صنعت هتلداری و املاک تحت تأثیر شوک ناشی از کاهش اعتماد قرار گرفته‌اند و تا زمانی که امکان ازسرگیری درگیری‌ها وجود داشته باشد، در معرض خطر باقی خواهند ماند.
در میان کشورهای منطقه، عمان شرایط متفاوتی دارد. این کشور با دارا بودن طولانی‌ترین خط ساحلی در دریای عرب نسبت به کشورهای عربی خلیج فارس، وابستگی کمتری به تنگه هرمز دارد و می‌تواند بخشی قابل توجه از صادرات خود را از راه‌های دریایی دیگر به انجام برساند. صندوق بین‌المللی پول پیش‌بینی کرده است که رشد اقتصادی عمان در سال جاری بیش از چهار درصد خواهد بود؛ در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۵ معادل ۲.۴ درصد برآورد شده است. همچنین افزایش قیمت نفت به بهبود درآمدهای این کشور کمک کرده است.
جاه‌طلبی در حوزه هوش مصنوعی در سایه حملات پهپادی
جنگ حتی برنامه‌های بلندپروازانه کشورهای خلیج فارس برای تبدیل شدن به قطب جهانی هوش مصنوعی را نیز با چالش‌هایی مواجه کرده است. قطر، عربستان و امارات سال گذشته مجموعاً برنامه‌هایی برای سرمایه‌گذاری ۱۲۰ میلیارد دلاری در عرصه هوش مصنوعی را منتشر کردند و در تلاش‌اند شرکت‌های بزرگ فناوری از سیلیکون‌ولی را جذب کنند تا مراکز داده‌ای در مناطق بیابانی خود احداث نمایند.
امارات در کنفرانس ادیپک سعی کرد ثابت کند که این برنامه‌ها همچنان در اولویت قرار دارند. سم آلتمن، مدیرعامل اوپن‌ای‌آی، در حاشیه این رویداد چهار توافق‌نامه با شرکت‌های مستقر در ابوظبی به امضا رساند. یکی از این توافقات به استقرار پیشرفته‌ترین سیستم هوش مصنوعی تجاری این شرکت در شرکت ملی نفت ابوظبی مربوط می‌شود.
با این حال، نگرانی‌های امنیتی موجب تغییر محاسبات سرمایه‌گذاران شده است. اکنون مباحثی از قبیل پراکندگی محل ساخت مراکز داده و حتی احداث برخی تأسیسات زیرزمینی مطرح شده تا این مراکز در برابر موشک‌ها و پهپادها حفاظت شوند. در آغاز جنگ، مراکز داده‌ای در امارات و بحرین هدف حملات پهپادی ایران قرار گرفتند. این رخداد نشان داد که زیرساخت‌های دیجیتال، برخلاف تصورات اولیه، در برابر تهدیدات نظامی منطقه آسیب‌پذیر هستند.
در نهایت، مسئله صرفاً به بازگشت صادرات نفت یا افزایش دوباره گردشگران خلاصه نمی‌شود. جنگ این پرسش را پیش روی دولت‌های خلیج فارس قرار داده است که آیا می‌توانند در منطقه‌ای با خطر همیشگی درگیری، خود را به‌عنوان مقصدی امن برای سرمایه، فناوری و تجارت جهانی معرفی کنند یا خیر. پاسخ به این سوال ممکن است سرنوشت مدل اقتصادی آن‌ها را برای سال‌های پیش‌رو تعیین کند.