چه چیزهایی زمینه‌ساز «اوتیسم» هستند؟
طبق گزارش ایسنا، اختلال طیف اتیسم به مجموعه‌ای از اختلالات رشدی اشاره دارد که به طور قابل توجهی مهارت‌های گفتاری و غیرگفتاری ارتباطی و تعامل اجتماعی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. علائم این اختلال معمولاً در دوران ابتدایی زندگی، مخصوصاً در سنین ۱۸ ماهگی تا ۲ سالگی (قبل از ۳ سالگی) نمایان می‌شود. این اختلال علاوه بر تأثیر بر جنبه‌های مختلف رشد و اجتماعی کودک، عرصه‌های آموزشی و شناختی او را نیز مختل می‌کند.
فراوانی اختلال طیف اتیسم در دختران و پسران از نظر آماری متفاوت است، ولی افزایش آمار این اختلال نگران‌کننده بوده و برای متخصصان و برنامه‌ریزان آموزشی و بهداشت جامعه‌ها به یک زنگ خطر تبدیل شده است. بر اساس آخرین گزارش‌ها، میزان شیوع اختلال طیف اتیسم در جوامع پیشرفته و صنعتی به یک درصد رسیده است.
اتیسم چه نشانه‌هایی دارد؟
مشاهده دقیق رفتار کودک پیش از ۳ سالگی ممکن است به شناسایی علائم اتیسم کمک کند. برخی کودکان ممکن است در بازه زمانی ۱۸ تا ۲۴ ماهگی دارای رشد طبیعی باشند، اما پس از آن، پیشرفت آن‌ها متوقف شده یا مهارت‌های قبلی را از دست می‌دهند.
به طور کلی، نشانه‌های اتیسم می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- عدم مشارکت در بازی‌های اجتماعی (مانند دالی یا قایم باشک) و بازی یک‌طرفه با خودشان.
- روش‌های خاصی در بازی و بی‌علاقگی برای جلب مشارکت دیگران.
- عدم بازی با همسالان.
- در مواجهه با صداهای بلند، مانند صدای جاروبرقی، گوش خود را می‌گیرند و فرار می‌کنند. همچنین ممکن است از نظر خواب الگوهای بدی داشته باشند و با کمترین صدا بیدار شوند.
این علائم ممکن است در کودکان مبتلا به سایر اختلالات نیز دیده شود و لزوماً به معنای وجود اتیسم نیست.
نشانه‌های هشداردهنده در سال اول
حتی در سن یک سالگی نیز کودکان توانایی‌های اجتماعی از خود نشان می‌دهند. بنابراین برای شناسایی نشانه‌های اتیسم، نحوه تعامل کودک با محیط خود باید مورد بررسی قرار گیرد.
کودکان مبتلا به اتیسم شاید نشانه‌های زیر را بروز دهند:
- عدم واکنش به صداهای مادر و بی‌توجهی به آن‌ها.
- عدم شناخت نام خود.
- عدم تماس چشمی با دیگران.
- عدم انجام اشاره یا قان و قون تا یکسالگی.
- عدم لبخند یا بروز سایر نشانه‌های اجتماعی در مقابل دیگران.
نشانه‌های هشداردهنده در سال دوم
در سال دوم زندگی، نشانه‌های اتیسم به وضوح مشخص‌تر خواهند بود. در حالی که کودکان با رشد طبیعی به بیان اولین کلمات و اشاره به محیط خود می‌پردازند، کودک دارای اتیسم همچنان در ارتباط با محیط خود مختل باقی می‌ماند.
نشانه‌های اتیسم در این سن به شرح زیر است:
- عدم تولید کلمه‌ای تا ۱۶ ماهگی.
- عدم مشارکت در بازی‌های تخیلی تا ۱۸ ماهگی.
- عدم استفاده از عبارات دو کلمه‌ای تا ۲ سالگی.
- از دست دادن مهارت‌های زبانی.
- بی‌علاقگی به جلب توجه به مسائلی که بزرگسالان نشان می‌دهند، به عنوان مثال، بی‌توجهی به هواپیمای در حال پرواز.
نشانه‌های دیگر و علائم مرتبط
کودکان مبتلا به اتیسم ممکن است نشانه‌های جسمی و بدنی نیز داشته باشند و با مشکلات گوارشی و اختلال خواب مواجه شوند. آن‌ها ممکن است در هماهنگی حرکات بزرگ و کوچک ضعف نشان دهند و در فعالیت‌هایی مانند دویدن یا بالا رفتن از خود ناپختگی بروز دهند. تقریباً یک سوم از این کودکان نیز دچار غش یا حملات صرعی هستند.
اتیسم و تأثیر آن بر مغز
اختلال اتیسم بر قسمت‌هایی از مغز که وظیفه کنترل عواطف را بر عهده دارند، تأثیر می‌گذارد و فرد را در توانایی برقراری ارتباط و اجرای حرکات بدنی دچار مشکل می‌کند. نوزادان مبتلا به اتیسم معمولاً دارای سر و جمجمه بزرگتری نسبت به سایر کودکان هستند. عواملی چون ژن‌های معیوب و وراثتی، می‌توانند مسئول بروز این اختلال در مغز باشند. پژوهشگران در تلاش هستند تا با استفاده از اسکن‌های مغزی راهی برای شناسایی و تشخیص اتیسم بیایند.
غربالگری اتیسم در مراحل اولیه
بسیاری از کودکان مبتلا به اتیسم تا پیش از رسیدن به سن مدرسه و حتی بیشتر از آن شناسایی نمی‌شوند و به همین دلیل نمی‌توانند حمایت‌های ضروری را در زمان نیاز دریافت کنند. بنابراین، غربال کردن همه کودکان در مراحل ابتدایی رشد برای شناسایی و ارجاع کودکانی که نیازمند مداخله هستند، امری ضروری است.
تشخیص مشکلات گفتاری
در حین ارزیابی معمول از کودک، پزشک واکنش‌های او نسبت به صداها، لبخند زدن و دیگر حالت‌های بیانی را بررسی کرده و نحوه بیان و قان و قون کردن را نیز ارزیابی می‌کند. در صورت وجود مشکلات یا تأخیر در گفتار، او را به گفتاردرمانگر ارجاع خواهد داد. همچنین، ممکن است کودک به ارزیابی شنیداری نیاز داشته باشد. بیشتر کسانی که دارای اتیسم‌اند، در نهایت زبان را یاد می‌گیرند، اما در مقایسه با دیگران، تأخیر قابل توجهی در به‌دست آوردن این مهارت دارند و مکالمه برای آن‌ها دشوار است. در حین صحبت ممکن است کلمات را به صورت آهنگین یا به گونه‌ای مکانیکی و بی‌احساس بیان کنند.
تشخیص اتیسم
ناتوانی در برقراری ارتباط با دیگران یکی از بارزترین مشخصه‌های اختلال طیف اتیسم به شمار می‌آید. روانشناسانی که در این زمینه آموزش دیده‌اند، می‌توانند مشکلات اجتماعی کودک را در مراحل اولیه شناسایی کنند. کودک ممکن است به چشمان دیگران و حتی والدین خود ننگرد. او ممکن است مدت طولانی به اطراف توجهی نداشته باشد و بیشتر بر اشیاء اطرافش تمرکز کند. در برقراری ارتباط عاطفی نیز احتمال دارد از حالت بدن، حالت‌های صورت و بیانات چهره‌ای بهره‌ملی نکند.
اختلال اتیسم با عملکردهای سطح بالا
افراد مبتلا به اتیسم با عملکردهای سطح بالا معمولاً در مهارت‌های ذهنی و گفتاری دارای محدودیت نیستند. در واقع، ممکن است به مهارت‌های زبانی بسیار بالایی دست یابند. اما از نظر اجتماعی ناپخته بوده و در درک نشانه‌های غیرکلامی، مانند فهم حالات چهره، دچار مشکل می‌شوند. ممکن است تمام توجه خود را بر یک موضوع مورد علاقه متمرکز کنند و به جزئیات آن پرداخته، اما در دوستیابی و برقراری ارتباط با دیگران دچار مشکلاتی باشند.
مداخله؛ برنامه‌های رفتاری
تحلیل رفتار به عنوان یک ابزار مداخله‌ای مؤثر در کمک به کودکان مبتلا به اختلال طیف اتیسم و سایر نقص‌های ارتباطی، مورد تأیید قرار گرفته است. از جمله این روش‌ها، تحلیل کاربردی رفتار است که در آن از تکنیک‌هایی مانند زنجیره‌سازی و شکل‌دهی رفتار استفاده می‌شود. اصول اولیه این نوع مداخله، غالباً در زمینه‌های آموزشی و مراقبت از کودکان، بدون توجه به نوع رشدشان به کار گرفته می‌شود. تحلیل رفتار کاربردی در کودکان مبتلا به اتیسم به تقویت رفتارهای مثبت و کاهش رفتارهای نامناسب کمک می‌کند.
مداخله؛ تعامل همه‌جانبه
یکی از رویکردهای مداخله‌ای برای افراد مبتلا به اتیسم و اختلالات شدید ارتباطی، روش تعامل همه‌جانبه است. این روش به ارتباطات دوطرفه، رعایت نوبت و ارتباط چشمی پرداخت می‌کند و به جای استفاده از رویکرد کیفی جزءنگر، بر رویکرد کیفی کلان متمرکز است. این رویکرد مراجع‌محور بوده و در آن درمانگر به دنبال مراجع بوده و برای افراد دارای اتیسم و اختلالات ارتباطی شدید مناسب می‌باشد.
مداخله؛ دارو درمانی
برای درمان اتیسم هیچ داروی خاصی موجود نیست، اما برخی داروها می‌توانند به کنترل علائمی از این اختلال کمک کنند.
مداخله؛ انسجام حسی
کودکان مبتلا به اتیسم ممکن است به شدت نسبت به محرک‌هایی مانند نور، صدا، مزه و بو حساس باشند. این وضعیت به اختلال انسجام حسی مشابه است. به عنوان مثال، ممکن است در مقابل نور شدید و متغیر مانند چراغ‌های چشمک‌زن مضطرب شوند یا در مقابل صدای زنگ مدرسه واکنش‌های شدیدی نشان دهند. تحقیقی که در دانشگاه تمپل انجام شد، نشان داده است که کمک به کودکان برای سازگاری با شرایط حسی متفاوت می‌تواند رفتارهای تکراری و مشکلات رفتاری آن‌ها را به طور قابل توجهی کنترل کند.
اتیسم و تغذیه
مشکلات گوارشی در میان کودکان مبتلا به اتیسم رایج بوده و حدود ۳۰ درصد از آن‌ها ممکن است موادی غیرغذایی چون خاک یا کاغذ را بخورند. برخی والدین رژیم‌های غذایی بدون گلوتن (موجود در گندم) و کازئین (پروتئین شیر) را برای فرزندان خود دنبال می‌کنند. روش‌های غذایی دیگری چون استفاده از ویتامین B۶ و منیزیم نیز گزارش شده است. با این حال، شواهد علمی فعلی نتوانسته‌اند ضرورت یک رژیم غذایی خاص را برای این کودکان به اثبات برسانند.
علت‌های احتمالی ایجاد اتیسم
با وجود تحقیقات گسترده، دانشمندان هنوز به دلیل دقیق بروز اتیسم پی نبرده‌اند، اما از آنجا که این اختلال معمولاً در یک خانواده دیده می‌شود، به نظر می‌رسد که ژن‌ها نقش بسیار مهمی در ایجاد آن دارند. تحقیقاتی در حال انجام هستند تا تأثیر مواد شیمیایی، عوامل محیطی و عفونت‌ها را در زمینه ایجاد اتیسم قبل از تولد مورد بررسی قرار دهند. اتیسم در افرادی که دارای دیگر اختلالات ژنتیکی مانند اختلال X شکننده و توبروس اسکلروزیس هستند، بیشتر شایع است. همچنین، مصرف داروهایی همچون والپروئیک اسید یا تالیدومید در دوران بارداری می‌تواند احتمال ابتلاء کودک به اتیسم را افزایش دهد.
احتمال ابتلاء به اتیسم در خواهر و برادران کودکان مبتلا
تحقیقات نشان داده است که افرادی که دارای یک کودک مبتلا به اتیسم هستند، با ۱۹ درصد احتمال بیشتری ممکن است فرزند دوم آن‌ها نیز به این اختلال مبتلا شود. در صورتی که دو کودک در خانواده مبتلا به اتیسم باشند، احتمال اینکه کودک سوم نیز به این اختلال مبتلا شود، به طرز قابل توجهی افزایش می‌یابد.
انتهای پیام