سالانه ۱۷۰ هزار ایرانی بر اثر حمله قلبی جان خود را از دست می‌دهند/ ضرورت نظارت بر چربی خون از سنین کودکی
به نقل از ایسنا، دکتر رضا ملک‌زاده در یک نشست هم‌اندیشی راهبردی که با حضور پیشکسوتان عرصه پژوهش‌های علوم پزشکی کشور در دانشگاه علوم پزشکی ایران برگزار شد، به بیان نکاتی در مورد پیشرفت‌های صورت گرفته در حوزه شاخص‌های سلامت و افزایش عمر متوسط در ایران پرداخت. او اشاره کرد که امید به زندگی در سطح جهانی از حدود ۵۱ سال در سال ۱۹۵۰ به ۷۶.۳ سال رسیده و ایران نیز در بسیاری از زمینه‌های بهداشتی، از جمله امید به زندگی، میزان مرگ و میر کودکان زیر پنج سال و احتمال فوت در سنین ۱۵ تا ۵۰ سال، عملکرد بهتری نسبت به میانگین منطقه و در برخی موارد نسبت به میانگین جهانی داشته است.
او افزود: ایران در زمینه امید به زندگی زنان، در مقایسه با کشورهای منطقه و حتی در مقیاس جهانی، موقعیت خوبی دارد و این موفقیت‌ها ثمره تلاش‌هایی است که نظام سلامت کشور در سال‌های گذشته انجام داده است.
ملک‌زاده در ادامه، تغییرات مربوط به امید به زندگی در ایران را مورد توجه قرار داد و گفت: در دوران همه‌گیری کرونا، امید به زندگی در بدو تولد افت کرد، اما بعد از آن دوباره روند صعودی به خود گرفت. این موضوع نشان‌دهنده این است که نظام سلامت کشور توانسته است بخشی از کاهش به وجود آمده در این شاخص را جبران کند. در حال حاضر، امید به زندگی در بدو تولد در ایران به ۷۸.۸ سال افزایش یافته و امید به زندگی زنان تقریباً ۸۰.۵ سال تخمین زده می‌شود. رشد امید به زندگی زنان یکی از تغییرات بسیار مثبت در شاخص‌های بهداشتی کشور محسوب می‌شود.
رئیس پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران، ضمن اشاره به بهبود در وضعیت مرگ‌ومیر در کشور عنوان کرد: میزان مرگ و میر مردان بزرگسال در ایران به سطح میانگین کشورهای پردرآمد نزدیک شده است. همچنین در طول ۳۳ سال اخیر، از سال ۱۹۹۰ تا ۲۰۲۳، امید به زندگی در بدو تولد در ایران به اندازه ۱۲.۴ سال افزایش یافته است.
او همچنین بر کاهش نابرابری در زمینه شاخص‌های بهداشتی در استان‌های مختلف تأکید کرد و گفت: یکی از دستاوردهای کلیدی نظام سلامت، کاهش تفاوت‌ها بین مناطق کشور از لحاظ شاخص‌های بهداشتی بوده است. با وجود وجود چالش‌ها و محدودیت‌ها در برخی مناطق، توسعه خدمات بهداشتی و درمانی تأثیر زیادی بر بهبود وضعیت سلامت استان‌ها داشته است.
وضعیت شیوع بیماری‌های غیر واگیر
ملک‌زاده به وضعیت بیماری‌های غیر واگیر در ایران نیز اشاره کرد و اظهار داشت: علی‌رغم بهبود در شاخص‌های کلی سلامت، در حوزه بیماری‌های قلبی و عروقی و دیگر بیماری‌های غیر واگیر نیز پیشرفت‌هایی به چشم می‌خورد؛ اما هنوز با چالش‌های اساسی در این زمینه دست و پنجه نرم می‌کنیم.
وی تأکید کرد: متأسفانه در مقابل همه‌گیری کرونا، نتوانستیم عملکرد مطلوبی داشته باشیم و ایران یکی از بالاترین نرخ‌های تلفات را در دنیا ثبت کرد. بخشی از این وضعیت به ضعف‌های مدیریتی در مواجهه با این بحران برمی‌گردد.
رئیس پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران با بیان علل اصلی مرگ و میر در ایران در سال ۲۰۲۳ ادامه داد: بیماری‌های قلبی و عروقی، سکته‌های مغزی و آلزایمر بیشترین علل مرگ و میر در کشور به شمار می‌آیند. افزایش موارد مبتلا به آلزایمر ارتباطی با افزایش سن جمعیت دارد و دیگر بیماری‌های غیر واگیر نیز سهم قابل توجهی در بار بیماری‌ها و مرگ و میر کشور دارند.
افزایش مرگ‌های زودرس
او همچنین بر ضرورت توجه به مرگ‌های زودرس در کشور تاکید کرد و گفت: مرگ زودرس به مرگ افراد قبل از ۷۰ سالگی اطلاق می‌شود. سهم این مرگ‌ها از کل مرگ و میرها در ایران از حدود ۷۶ درصد در سال ۱۹۹۰ به ۴۵ درصد در سال ۲۰۱۹ کاهش یافته، اما پس از آن کاهش معناداری نداشته است. این موضوع نشان‌دهنده این است که هنوز بخش قابل توجهی از مرگ و میرها در کشور در سنین زیر ۷۰ سال اتفاق می‌افتد و برای کاهش آن نیاز به برنامه‌ریزی دقیق‌تری داریم.
ملک‌زاده همچنین تصریح کرد که ایران هنوز به گروه کشورهایی که امید به زندگی بالای ۸۰ سال دارند نپیوسته است و با وجود افزایش معنادار امید به زندگی، هنوز فاصله‌ای برای رسیدن به این سطح وجود دارد و باید بر پیشگیری از مرگ‌های زودرس تمرکز بیشتری داشته باشیم. بیماری‌های قلبی و عروقی و دیابت از مهم‌ترین عوامل مرگ‌های زودرس در ایران هستند و حوادث و سوانح نیز باید در تحلیل این نوع مرگ و میر به دقت مورد بررسی قرار گیرند. شناسایی دقیق این عوامل و استفاده از داده‌های معتبر ملی می‌تواند به تدوین سیاست‌های مؤثر در جهت پیشگیری از این نوع مرگ‌ها کمک نماید.
رئیس پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران در ادامه، به یکی از مطالعات ملی بزرگ در زمینه بیماری‌های غیرواگیر اشاره کرد و گفت: یکی از اقدامات مهم پژوهشی کشوری، اجرای مطالعه‌ای وسیع با مشارکت ۱۸۰ هزار نفر از افراد بین ۳۵ تا ۷۰ سال در ۱۸ استان کشور بوده است. این مطالعه به عنوان یکی از بزرگ‌ترین بسترهای تحقیقاتی کشور برای بررسی وضعیت بیماری‌های غیر واگیر به شمار می‌رود و قابلیت بررسی دقیق‌تر سلامت جمعیت را فراهم می‌کند.
وی افزود: در این مطالعه سعی شد گروه‌های مختلف جمعیتی و قومیتی کشور شامل ترک، عرب، فارس و کرد مورد بررسی قرار گیرند. هدف اصلی این طرح شناسایی عوامل مرتبط با مرگ‌های زودرس، فراهم کردن زمینه پیشگیری از آنها و ایجاد یک نظام تحقیقاتی دقیق برای همکاری بین دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور بوده است.
ملک‌زاده با اشاره به مشارکت دانشگاه‌های علوم پزشکی در اجرای این طرح اظهار داشت: ۲۴ دانشگاه در این مطالعه مشارکت داشتند و برای اجرایی شدن آن در مقطعی از اعتبارات ماده ۵۶ استفاده شد. در آن بازه، حدود ۳۵۰ میلیارد تومان اعتبار برای این طرح تأمین شد که امکان توسعه زیرساخت‌ها و ابزارهای ضروری برای اجرای مطالعه را فراهم کرد. در این تحقیقات، علاوه بر گروه سنی بزرگسالان، گروه‌های دیگر همچون جوانان، افراد شاغل و سالمندان نیز به بخش‌های مختلف این مطالعه افزوده شدند.
رئیس پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران با تشریح مراحل انجام مطالعه گفت: بخش مربوط به بزرگسالان با تمرکز بر افراد ۳۵ سال به بالا انجام گرفت و حدود سه تا چهار سال برای مراحل پایلوت و جمع‌آوری اطلاعات آن زمان صرف شد. در این مطالعه، پرسش‌نامه‌ای جامع شامل ۴۸۲ سؤال در زمینه‌های مختلف عمومی، تغذیه‌ای و پزشکی طراحی و اجرا شد.
وی بر استفاده از زیرساخت‌های دیجیتال در این مطالعه تاکید کرد و گفت: تمامی مراحل جمع‌آوری اطلاعات به‌صورت الکترونیکی انجام شده و هرگونه فرم کاغذی برای ثبت داده‌ها به کار نرفته است. این روش امکان ثبت و سازماندهی یکپارچه اطلاعات را فراهم ساخته است. از شرکت‌کنندگان در این مطالعه، نمونه‌های زیستی از قبیل ۲۰ سی سی خون، ۱۰ سی سی ادرار، و نمونه‌های مو و ناخن جمع‌آوری شد و برای انجام آزمایش‌ها نیز یک نظام آزمایشگاهی یکپارچه طراحی گردید. تجهیزات و امکانات آزمایشگاهی مورد نیاز برای دانشگاه‌های مشارکت‌کننده تهیه و در اختیار آنها قرار گرفت تا آزمایش‌ها با روش و استاندارد یکسان انجام گیرد. علاوه بر این، یک بانک نمونه‌های زیستی در دانشگاه علوم پزشکی تهران تأسیس شده تا امکان نگهداری و استفاده پژوهشی از نمونه‌های جمع‌آوری‌شده فراهم گردد.
ملک‌زاده با توضیح در مورد زیرساخت‌های ایجاد شده برای نگهداری نمونه‌های زیستی در این مطالعه ملی گفت: برای اطمینان از حفظ نمونه‌های جمع‌آوری‌شده و جلوگیری از فساد آنها در صورت بروز حوادث احتمالی، ۵۰ درصد نمونه‌ها به صورت پشتیبان نگهداری می‌شوند. همچنین برای ذخیره‌سازی این نمونه‌ها، ۸۰ دستگاه یخچال با دمای منفی ۷۰ درجه سانتیگراد در نظر گرفته شده است.
وی با بیان اینکه هدف اصلی این مطالعه پیشگیری از مرگ‌های زودرس و ارتقای زیرساخت‌های پژوهشی کشور بوده است، افزود: علاوه بر دانشگاه‌های مشارکت‌کننده در این طرح، سعی کردیم همکاری‌های بین‌المللی نیز در این زمینه گسترش یابد. اگرچه در زمینه برخی از همکاری‌ها ممکن است موانع قانونی وجود داشته باشد، اما طراحی اولیه این تحقیق برای یک دوره ۱۰ ساله انجام شده است.
رئیس پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران به دستاوردهای علمی این طرح اشاره کرد و گفت: تعداد مقالات منتشرشده بر اساس داده‌های این مطالعه از ۶۸ مقاله به ۶۲۰ مقاله افزایش یافته که نشان‌دهنده شکل‌گیری یک حرکت علمی و فراهم کردن بستر پیشرفت پژوهش‌ها با همکاری دانشگاه‌ها و محققان مختلف است.
وی همچنین به انتشار مقالات متعدد درباره شاخص‌های سلامت و بیماری‌های غیر واگیر اشاره کرد و گفت: شیوع فشار خون، چربی خون، دیابت، سندرم متابولیک و دیگر شاخص‌های مرتبط با سلامت از جمله موضوعاتی بوده‌اند که در قالب این مطالعه بررسی و نتایج هر یک از آنها به صورت مقالات علمی جداگانه منتشر شده است.
ملک‌زاده با اشاره به نتایج این مطالعه در مورد عوامل خطر بیماری‌های غیر واگیر در جمعیت ایران توضیح داد: نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که اضافه‌وزن و چاقی، اختلالات چربی خون و دیگر عوامل خطر متابولیک در بخش قابل توجهی از جمعیت کشور تعیین‌کننده‌اند و این مسأله ضرورت توجه بیشتر به پیشگیری و کنترل این عوامل را نشان می‌دهد.
پیشنهادی براب پیشگیری از افزایش چربی خون
وی بر اهمیت اندازه‌گیری و کنترل چربی خون تأکید کرد و گفت: به همه افراد، از جمله پزشکان و اعضای جامعه پزشکی، توصیه می‌کنم که وضعیت چربی خون خود را به‌طور منظم چک کنند؛ چرا که گاه حتی پزشکان نیز بدون اندازه‌گیری دقیق و ارزیابی مناسب از وضعیت چربی خون خود آگاه نیستند.
رئیس پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران به برخی نتایج این مطالعه درباره وضعیت سلامت جمعیت همچنین اشاره کرد و افزود: تقریباً ۳۲ درصد از جمعیت مورد بررسی به کبد چرب مبتلا هستند و برآورد میزان کاهش عملکرد کلیه، بر اساس شاخص نرخ تخمینی فیلتراسیون گلومرولی (eGFR) کمتر از ۶۰، حدود ۱۷.۵ درصد گزارش شده است.
وی در ادامه به وضعیت دیابت در کشور اشاره کرد و عنوان نمود: حدود ۱۵ درصد جمعیت به دیابت مبتلا هستند و تحت درمان دارویی قرار دارند. همچنین حدود ۲۵ درصد از جمعیت در آستانه دیابت قرار دارند و در معرض خطر ابتلا به آن هستند. برآوردها نشان می‌دهند که اگر روندهای فعلی ادامه یابد، در طول ۲۰ سال آینده ممکن است حدود یک‌چهارم جمعیت کشور به دیابت مبتلا شوند.
افزایش بیماری‌های زنتیک
ملک‌زاده به اهمیت بیماری‌های ژنتیکی و خانوادگی اشاره کرده و گفت: یکی از مسائلی که کمتر به آن پرداخته شده، بیماری‌های خانوادگی و ژنتیکی است. برای مثال، شیوع بیماری فامیلیال آمیلوئیدوز در سطح جهانی تقریباً یک نفر در هر ۶۰ هزار نفر برآورد می‌شود، اما بررسی‌های انجام‌شده در این مطالعه ملی نشان داد که فراوانی این بیماری در ایران قابل توجه است. در این مطالعه، ۹۵۹ نفر از افراد مبتلا به این بیماری شناسایی شده‌اند. با توجه به جمعیت تقریباً ۸۵ تا ۸۹ میلیون نفری کشور، این آمار می‌تواند الزام به توجه بیشتر به شناسایی، تشخیص و پیشگیری از این بیماری را در استان‌های مختلف نشان دهد.
ملک‌زاده بر اهمیت شناسایی سریع بیماری‌های خانوادگی و ژنتیکی تأکید کرده و گفت: یکی از اقداماتی که لازم است در استان‌ها دنبال شود، شناسایی این بیماری‌ها از دوران کودکی و افزایش آگاهی درباره آنها است.
ملک‌زاده با اشاره به آمار مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های قلبی در ایران بیان کرد: سالانه تقریباً ۱۷۰ هزار نفر در کشور به دلیل سکته قلبی جان خود را از دست می‌دهند که از این تعداد، ۵۷ هزار نفر کمتر از ۷۰ سال و حدود هشت هزار نفر نیز زیر ۵۰ سال سن دارند. این آمار اهمیت توجه جدی‌تر به پیشگیری از بیماری‌های قلبی و عروقی و عوامل خطر مربوط به آن را نمایان می‌سازد.
وی بر کنترل چربی خون به‌عنوان یکی از عوامل خطر اصلی بیماری‌های قلبی و عروقی نیز تأکید ورزید و گفت: بر اساس مطالعات جدید، لازم است که آستانه توجه و مداخله برای کنترل چربی خون، به‌ویژه در جمعیت‌هایی مانند ایران، کاهش یابد و حتی سن ۵۵ سالگی نیز شاید برای شروع توجه جدی به این موضوع دیر باشد.
رئیس پژوهشکده بیماری‌های گوارش و کبد دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به ضرورت بازنگری در رویکردهای تشخیصی و درمانی در این زمینه خاطرنشان کرد: هنوز نتوانسته‌ایم حتا برخی متخصصان، از جمله متخصصان غدد، را به اهمیت رعایت این توصیه‌ها و دستورالعمل‌ها متقاعد کنیم؛ در حالی که کنترل چربی خون به‌طور قابل توجهی در پیشگیری از بیماری‌های قلبی و عروقی مؤثر است.
وی همچنین بر اهمیت آغاز اقدامات پیشگیرانه از دوران کودکی تأکید کرده و گفت: باید برنامه‌هایی را برای کاهش چربی خون از سنین کودکی شروع کنیم. اگر بتوانیم عوامل خطر مربوط به چربی خون را از دوران کودکی کنترل کنیم، می‌توانیم در کاهش بیماری‌های قلبی و عروقی و مرگ‌های زودرس اثرگذار باشیم. با مدیریت عوامل خطر بیمه‌های قلبی و عروقی از سنین پایین، می‌توان به افزایش امید به زندگی از بدو تولد کمک کرد و زمینه رسیدن ایران به شاخص امید به زندگی ۸۰ سال را فراهم آورد.
انتهای پیام