خانه خصوصی تبدیل به مرکزی برای اجتماع اهالی شد | نوآوری معماران جوان در روستای طار + ویدئو
به روایت همشهری آنلاین، محمد کافی و مهتاب حسن؛ زوجی که در نقش معمار و طراح در کنار هم فعالیت می‌کنند، طراحان اصلی پروژه «حیاط مردم» به شمار می‌روند. کافی توضیح می‌دهد که روند شکل‌گیری این مجموعه از سال‌های ۱۳۹۸ و ۱۳۹۹ آغاز شد؛ زمانی که کارفرما، طراحی را به دفتر آن‌ها سپرد. او در گفت‌وگو با همشهری آنلاین می‌گوید: «در ابتدا هدف کارفرما ساخت یک خانه مسکونی در زمینی موروثی و متعلق به پدرش بود، اما وقتی برای بررسی به محل رفتیم، دیدیم بافت روستا به‌واسطه برخی ساخت‌وسازهای نابه‌سامان و در نتیجه دور شدن از معیارهای معماری بومی، آرام‌آرام در حال دگرگونی است.»
محمد کافی سپس با اشاره به تغییرات تدریجی محیط روستا ادامه می‌دهد که سقف‌های مسطح، حیاط‌های سنتی و مصالحی مثل کاهگل کم‌کم جای خود را به چیدمان‌های شهری‌تر، سقف‌های شیب‌دار و موادی از جنس سنگ و سیمان داده‌اند. او می‌افزاید: «وقتی با اهالی گفت‌وگو کردیم، فهمیدیم بخشی از آن‌ها از حذف فضاهای قدیمی برای دورهمی و ارتباط چهره‌به‌چهره دلخور شده‌اند. پیش‌تر، حوض‌ها و فضاهای پیرامونی خانه‌ها مرکز تجمع و گفت‌وگوهای روزمره مردم بودند، اما به مرور زمان همین کانون‌ها کم‌رنگ یا کاملاً حذف شده بودند.»
این معمار در ادامه بیان می‌کند که صحبت با کودکان روستا نیز به شکل‌گیری ایده‌ها کمک کرده است. به گفته او، هر کودک نیاز متفاوتی را مطرح کرده: یکی محوطه‌ای برای آب‌بازی می‌خواست، دیگری جایی را برای کتاب‌خواندن طلب می‌کرد و فرد سوم هم بر داشتن فضایی برای فوتبال تأکید داشت. کافی می‌گوید همین پرس‌وجوها باعث شد تیم طراحی پیشنهاد بدهد پروژه صرفاً به ساخت یک خانه خصوصی محدود نشود و بخشی از محوطه روبه‌روی آن در اختیار اهالی قرار بگیرد.
بر همین اساس، طرح ساخت یک پیرنشین بزرگ با حوضی که در مرکز قرار می‌گیرد مطرح شد تا ساکنان روستا بتوانند در پیرامون حوض بنشینند و گفت‌وگوهای خود را شکل دهند. برای مسئله آب هم از قنات روستا انشعاب گرفته شد؛ به این صورت که آب پس از ورود به حوض و سرریز شدن، دوباره به مسیر اصلی بازمی‌گردد و در نهایت برای آبیاری باغ‌های پایین‌دست کاربرد پیدا می‌کند.
محمد کافی در همین راستا تأکید می‌کند: «در نتیجه، آبی دورریز نداشتیم و چرخه حرکت آب با اتکا به نیروی ثقل انجام می‌شد.»
بهانه مرمت خانه‌های روستا
طبق توضیحات این معمار، اجرای این مجموعه چیزی در حدود سه سال و نیم تا چهار سال زمان برد. در طول این فرایند، اقداماتی از جنس زیرساخت نیز انجام شد؛ از جمله اجرای شبکه فاضلاب، ساماندهی زهکشی آب‌های زیرسطحی و همچنین سنگ‌فرش حدود هزار و ۶۰۰ تا هزار و ۷۰۰ مترمربع از محدوده پیرامونی پروژه.
کافی می‌گوید: «در کنار این‌ها، برای مرمت حدود هشت تا ۹ خانه نزدیک به پروژه هم فعالیت‌هایی صورت گرفت؛ مانند تعمیر درها، گچ‌کاری و بازسازی بخش‌هایی از بنا. بعد از اتمام کارها نیز بعضی از اهالی خودشان هم دست به مرمت خانه‌ها و دیوارهایشان زدند. البته نمی‌شود ادعا کرد همه این اتفاقات دقیقاً و به طور مستقیم فقط حاصل پروژه بوده، اما بی‌تردید این مجموعه توانست بهانه‌ای ایجاد کند تا مردم نسبت به وضعیت برخی بخش‌های روستا حساس‌تر شوند و پیگیری بیشتری داشته باشند.»
او ایده مرکزی پروژه را فراتر رفتن مسئولیت از محدوده مالکیت خصوصی عنوان می‌کند و ادامه می‌دهد: «در گذشته، بسیاری از مردم خودشان را نسبت به فضای جلوی خانه و حتی بخشی از کوچه هم مسئول می‌دانستند. ما تلاش کردیم همان حس تعلق و مسئولیت اجتماعی را پررنگ‌تر کنیم؛ طوری که محوطه روبه‌روی خانه، از حصار مالکیت شخصی بیرون بیاید و به بستری برای بهره‌برداری همگانی تبدیل شود.»
این معمار با بیان اینکه در واقعیت مجموعه، تبدیل به یک پیرنشین گسترده و فضایی همگرا با هندسه‌ای نزدیک به دایره شده است؛ فضایی که امکان نشستن و گفت‌وگو را فراهم می‌کند. او اضافه می‌کند: «در سمت غرب محوطه هم درختانی کاشته شده‌اند تا در فصل تابستان سایه ایجاد کنند و در زمستان با خزان‌شان، شرایط استفاده از نور خورشید مهیا شود.»
کافی در ادامه می‌گوید: «حوض این مجموعه کارکردی دائمی و صرفاً تزئینی ندارد. در فصل زمستان برای اینکه از یخ‌زدگی جلوگیری شود، باید تخلیه شود. در واقع هدف اصلی، ایجاد فضایی شبیه یک آمفی‌تئاتر روباز بود. کودکان روستا هم از همین نقطه برای بازی استفاده می‌کنند و اهالی در مناسبت‌های مختلف، از جمله مراسم شام غریبان، برای حضور در اطراف آن جمع می‌شوند.»
تکرار پیرنشین در روستاهای دیگر
این معمار درباره اثر پروژه بر سایر کارهای تیمش توضیح می‌دهد: «حیاط مردم نخستین پروژه جدی دفتر ما بود. پس از اجرا، در پروژه‌هایی که بعدتر در مازندران و مخصوصاً کلاردشت انجام دادیم، ایده‌های مشابهی هم مطرح شد؛ از جمله طراحی پیرنشین و اختصاص دادن بخشی از امکانات مجموعه‌های تفریحی به استفاده رایگان مردم.»
روستای طار در شهرستان نطنزِ استان اصفهان قرار دارد و اقلیم آن در تابستان گرم و خشک و در زمستان بسیار سرد است.