دریاچه ارومیه در حال تجربه تغییرات زیست‌محیطی؛ ارزیابی مجدد آرتمیا
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - سکینه اسمی: دریاچه ارومیه، که سال‌ها دچار کاهش چشمگیر در سطح آب، عقب‌نشینی وسیع در حوزه آبی و محدودیت در اکوسیستم‌های طبیعی شده بود، اکنون نشانه‌هایی از بهبودی را به نمایش می‌گذارد؛ این نشانه‌ها تنها شامل افزایش حجم آب و فراگیری سطح دریاچه نمی‌شود.
این دریاچه در سال‌های اخیر چالش‌های متعددی را تجربه کرده است. کاهش منابع آبی، خشکسالی‌های پی در پی، افت ورودی آب از رودخانه‌ها و افزایش غلظت نمک، تأثیرات قابل توجهی بر زیستگاه‌های طبیعی آن داشته و بقای گونه‌های وابسته به این اکوسیستم را با مشکلات جدی مواجه کرده است.
در این بین، آرتمیا به‌عنوان یکی از موجودات کلیدی در دریاچه ارومیه و یک حلقه تأثیرگذار در زنجیره غذایی آن، اهمیت بسزایی دارد. این سخت‌پوست آبزی که توانایی زیستن در آب‌های شور را دارد، از گونه‌ها معروف دریاچه به شمار می‌آید و وضعیت جمعیت آن به‌طور مستقیم با شرایط زیست‌محیطی و کیفیت زیستگاه ارتباط دارد.
شکوفایی آرتمیا در بستر دریاچه از این منظر حائز اهمیت است. افزایش فعالیت و فراهم شدن بستری مناسب برای رشد این موجود، موضوعی فراتر از یک پدیده طبیعی است و می‌تواند اطلاعات ارزنده‌ای در خصوص تغییرات زیستی و شرایط حاکم بر آب‌های دریاچه در اختیار پژوهشگران قرار دهد.
البته بهبود وضعیت یک گونه زیستی نشان‌دهنده بازگشت کامل تعادل به کل اکوسیستم نیست. دریاچه ارومیه همچنان به تأمین پایدار حق‌آبه، مدیریت منابع آب، حفاظت از زیستگاه‌ها و ادامه برنامه‌های احیا نیاز دارد تا تغییرات مثبتی که در حال حاضر مشاهده می‌شود، به یک روند دائمی تبدیل گردد.
آرتمیا، سخت‌پوست ریز قرمزرنگی که در آب‌های لب‌شور و بسیار شور زندگی می‌کند، ارزش اقتصادی فوق‌العاده‌ای در سطح جهانی دارد و به‌عنوان یکی از گونه‌های بسیار ارزشمند مورد توجه است. امروز بعد از گذشت چند دهه از وضعیت بحران در دریاچه ارومیه، آرتمیا به‌وفور در آب این تالاب دیده می‌شود.
آرتمیا غذای اصلی میگو، ماهی‌های دریایی، ماهی‌های زینتی و ماهیان خاویاری در مراحل اولیه رشد است و در مرحله لارو، این موجودات به آرتمیا احتیاج دارند به‌گونه‌ای که در غیاب آرتمیا از زنجیره غذایی آبزیان، صنعت آبزی‌پروری با بحران جدی مواجه خواهد شد.
آرتمیا ارومیه (ارومیانا) یکی از هفت گونه شناخته‌شده آرتمیا با دو جنسی است و ارزش غذایی بالایی دارد، به‌طوری که دارای بیش از ۵۲ درصد پروتئین و ۴ درصد چربی است. ترکیب و مقادیر اسیدهای آمینه و چرب آن به‌حدی است که نیازهای آبزیان آب‌های شیرین را به‌طور کامل تأمین می‌کند.
آخرین آمارها از وضعیت دریاچه در تاریخ ۱۳ آبان‌ماه حاکی از تراز ۱۲۷۰ متر و ۵۹ سانتی‌متر است؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال گذشته، افزایش یک متر و ۱۴ سانتی‌متر را نشان می‌دهد. مساحت دریاچه نیز به ۱,۹۷۱ کیلومتر مربع و حجم آب آن به دو میلیارد و ۵۵ میلیون مترمکعب رسیده است.
این تغییرات در شرایطی ثبت شده که وضعیت زیستی دریاچه نیز به نشانه‌هایی از تحول دست یافته است. افزایش جمعیت آرتمیا، این موجود ارزشمند و نماد زیستی آب‌های شور ارومیه، یکی از موضوعاتی است که به همراه آمارهای آبی توجه‌ها را به وضعیتی اکولوژیک این پهنه جلب نموده است.
حجت جباری، مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی، در گفتگو با خبرنگار مهر، آخرین وضعیت دریاچه ارومیه را تشریح کرده و بیان داشت: بارش‌های مناسب در سال آبی گذشته، تداوم جریان‌های ورودی، فعالیت‌های لایروبی و آبگیری مناسب دریاچه منجر به تغییر شرایط زیستی در این پهنه آبی و افزایش چشمگیر جمعیت آرتمیا شده است.
تراز دریاچه ارومیه بیش از یک متر افزایش یافته است
وی در ادامه به آخرین آمار ثبت‌شده از وضعیت دریاچه ارومیه اشاره کرده و افزود: در تاریخ ۱۳ آبان، تراز دریاچه به ۱,۲۷۰ متر و ۵۹ سانتی‌متر رسیده که نسبت به سال گذشته افزایش یک متر و ۱۴ سانتی‌متر را نشان می‌دهد.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی تصریح کرد: در حال حاضر مساحت دریاچه به ۱,۹۷۱ کیلومتر مربع و حجم آب آن به دو میلیارد و ۵۵ میلیون مترمکعب برآورد شده است.
جباری همچنین وضعیت آرتمیا را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین موجودات زنده در دریاچه ارومیه مورد اشاره قرار داد و گفت: بارش‌های مناسب سال آبی گذشته و تداوم آن، اعمال لایروبی و آبگیری مؤثر دریاچه موجب افزایش چشمگیر آرتمیا در این زیست‌بوم گردیده است.
وی ادامه داد: با توجه به مناسب بودن دمای آب و شرایط شوری دریاچه، آرتمیا همچنان در بستر دریاچه مشهود است که نشانه‌ای از احیای مجدد این جاندار و فراهم شدن شرایط لازم برای تداوم حیات آن است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی به اهمیت آرتمیا در اکوسیستم دریاچه ارومیه اشاره کرده و گفت: وضعیت زیستی این موجود ارتباط مستقیمی با شرایط آب و شوری دارد. بنابراین، مشاهده دوباره این جاندار می‌تواند از نشانه‌های مثبت تغییر وضعیت دریاچه به‌شمار آید، اما ارزیابی دقیق احیای جمعیت آن مستلزم پایش‌های علمی و مستمر است.
وی خاطرنشان کرد: افزایش حجم آب، گسترش سطح آبی و مشاهدۀ مجدد آرتمیا، همگی امیدواری‌بخش از بهبود نسبی وضعیت دریاچه ارومیه هستند؛ اما آنچه که اهمیت بیشتری دارد، حفظ این شرایط و تبدیل بهبود موقتی به احیای پایدار است.
جباری تأکید کرد: دریاچه ارومیه باید برای بازگشت به شرایط مطلوب، در درجه اول به مدیریت اصولی منابع آب در حوضه آبریز، تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی، اصلاح الگوی مصرف کشاورزی و تداوم برنامه‌های احیایی نیاز دارد.
لایروبی مسیر رودخانه‌ها برای هدایت حق‌آبه همچنان ادامه دارد
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی به نقش اقدامات اجرایی در بهبود وضعیت آبی دریاچه و تالاب‌های اطراف آن اشاره کرده و بیان داشت: لایروبی رودخانه‌های منتهی به تالاب‌های حاشیه دریاچه ارومیه انجام شده و این اقدام نقش موثری در هدایت بهینه حق‌آبه به سطح تالاب‌ها و آبگیری مناسب آنها ایفا کرده است.
جباری افزود: در مهرماه امسال، ۶ کیلومتر از رودخانه‌ها با اعتباری بالغ بر ۱۵ میلیارد ریال لایروبی شده است و انتظار داریم که برای ادامه این عملیات لایروبی در سال آبی جاری، تخصیص اعتبارات جدید محقق شود.
وی بارش‌ها، لایروبی، بستن سردهنه‌ها و رهاسازی آب را از جمله عوامل مؤثر در بهبود شرایط دریاچه ارومیه برشمرده و گفت: این اقدامات در کنار تأمین حقابه، شرایط انتقال مناسب‌تر آب به دریاچه و تالاب‌های اطراف را فراهم می‌کند.
مدیریت مصرف آب در سال آبی جاری الزامی است
جباری به وضعیت تأمین حق‌آبه دریاچه ارومیه در سال گذشته اشاره کرد و اظهار داشت: در سال آبی گذشته تقریباً حق‌آبه دریاچه تأمین گردید و با توجه به پیش‌بینی‌های مناسب بارندگی برای سال آبی جاری، انتظار داریم با تداوم تأمین حق‌آبه، شاهد شرایط بهتری در دریاچه باشیم.
وی در عین حال بر این نکته تأکید کرد که نباید تنها به بارش‌ها امیدوار بود، بلکه مدیریت منابع آب و مدیریت مصرف باید به‌طور جدی مورد توجه قرار گیرد؛ به‌ویژه در حوزه کشاورزی که مدیریت مصرف و جلوگیری از برداشت‌های غیرمجازی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است.
مدیرکل حفاظت محیط زیست آذربایجان‌غربی خاطرنشان کرد: لازم است سردهنه‌ها بسته بمانند و آب تخصیص‌یافته به دریاچه در مسیر مشخص رهاسازی گردد تا حق‌آبه زیست‌محیطی دریاچه و تالاب‌های اطراف به‌درستی تأمین شده و تأثیر مثبتی بر وضعیت زیستگاه‌ها داشته باشد.
جباری تصریح کرد: تداوم بارش‌ها، به همراه مدیریت منابع آب، تأمین حق‌آبه و اجرای برنامه‌های لایروبی، می‌تواند شرایط بهتری برای دریاچه ارومیه به ارمغان آورد؛ این موضوع نه تنها بر روی شاخص‌های کمی آب تأثیر می‌گذارد بلکه در حفظ زیستگاه‌ها و تداوم حیات گونه‌هایی چون آرتمیا نیز حائز اهمیت است.
تراز دریاچه ارومیه ۱.۱۴ سانتی‌متر افزایش یافته
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌غربی گفت: سطح تراز دریاچه ارومیه یک متر و ۱۴ سانتی‌متر افزایش یافته است.
مجید رستگاری در گفتگو با خبرنگار مهر ضمن اشاره به بهبود وضعیت دریاچه بیان کرد: بر اساس آخرین پایش وضعیت دریاچه ارومیه در تاریخ ۳۰ مهرماه، تراز، مساحت و حجم آب دریاچه نسبت به مدت مشابه سال آبی گذشته رشد داشته‌اند.
وی ادامه داد: طبق آخرین پایش انجام‌شده، تراز دریاچه به ۱۲۷۰.۵۹ متر رسیده است؛ در حالی که این شاخص در مدت مشابه سال گذشته ۱۲۶۹.۴۵ متر بود و نشان‌دهنده افزایش یک متر و ۱۴ سانتی‌متری تراز دریاچه است.
رستگاری با اشاره به افزایش مساحت دریای ارومیه تأکید کرد: مساحت فعلی دریاچه به یک‌هزار و ۹۷۱ کیلومتر مربع رسیده است، در حالی که این مقدار در سال گذشته ۴۶۰ کیلومتر مربع بوده‌است.
مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای آذربایجان‌غربی پیش‌تر بیان کرد: به همین ترتیب، حجم آب دریاچه نیز افزایش قابل توجهی را تجربه کرده است، به‌گونه‌ای که حجم کنونی آب دریاچه ارومیه به ۲.۵۵ میلیارد مترمکعب رسیده و این در حالی است که این مقدار در سال گذشته ۰.۲۵ میلیارد مترمکعب بوده است.
وی با اشاره به روند بهبود وضعیت دریاچه تصریح کرد: علی‌رغم افزایش تراز، مساحت و حجم آب، دریاچه ارومیه هنوز با وضعیت اکولوژیک مطلوب فاصله دارد و برای دستیابی به تراز اکولوژیک، به ۱۵.۵ میلیارد مترمکعب آب نیاز است. بنابراین، تداوم اقدامات احیایی و مدیریت مؤثر منابع آب برای تثبیت و تقویت وضعیت کنونی دریاچه ضروری است.
رستگاری همچنین به شرایط کنونی دریاچه اشاره کرده و خاطرنشان کرد: روند تبخیر کاهش یافته و وضعیت دریاچه در حال بهبود است. بارش‌های اخیر، رهاسازی آب به سمت دریاچه تحت نظر ستاد احیای دریاچه ارومیه و انجام پویش «رود روان» از جمله عوامل مؤثر در بهبود شرایط آبی این ناحیه به شمار می‌آید.
وی درباره اولویت‌بندی تخصیص منابع آبی نیز گفت: تأمین آب شرب در اولویت برنامه‌ریزی آب قرار دارد و پس از آن، حق‌آبه دریاچه ارومیه تأمین خواهد شد.
وی در ادامه بیان داشت: در برخی موارد، بسته به وضعیت موجود، حجم آب رهاشده به سمت دریاچه ممکن است از میزان تعیین شده نیز فراتر رود.
رستگاری همچنین درباره پیش‌بینی‌های مربوط به پدیده ال‌نینو گفت: پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که احتمالاً بارش‌ها تا اوایل زمستان در بخشی از سال آبی جاری ادامه خواهد داشت. با این حال، مدیریت منابع آب باید بر اساس میزان بارش‌های واقعی، وضعیت ذخایر آبی و نیازهای مختلف انجام شود.
به مدیریت دقیق منابع و ارتقای بهره‌وری نیاز داریم
عباس علی‌آبادی، وزیر نیرو نیز در هفته جاری با بازدید از آخرین وضعیت دریاچه ارومیه بر اهمیت احیای این دریاچه و دشت‌های پیرامونی آن تأکید کرد و افزود: کشور ما همچنان با کمبود آب مواجه است و حتی با وجود بارندگی‌های اخیر، نیاز به مدیریت دقیق منابع و افزایش بهره‌وری ضروری است.
وی با اشاره به محدودیت منابع مالی کشور و اهمیت آنها به‌عنوان سرمایه ملی، تأکید کرد: باید بهره‌وری در اولویت قرار گیرد و اعتبارات به‌طور صحیح و هدفمند و بر اساس یک نقشه‌راه دقیق هزینه شوند تا از هرگونه سوءاستفاده و اثرات سیاسی در امان بمانیم.
علی‌آبادی همچنین بیان داشت که استاندار آذربایجان‌غربی اختیارات کامل در اجرای طرح‌های مدیریت مصرف را دارد و یادآور شد که تمامی مسئولان و دستگاه‌ها موظفند با شناسایی ظرفیت‌های استان، اقدامات مؤثری برای توسعه پایدار و حل مشکلات منطقه انجام دهند.
استاندار آذربایجان‌غربی نیز در اشاره به افزایش تراز و حجم آب دریاچه ارومیه نسبت به سال گذشته، مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی را از محورهای اصلی برنامه‌های احیا دانست و گفت: حفظ وضعیت کنونی دریاچه ارومیه، دغدغه اصلی استان است.
رضا رحمانی همچنین با توجه به بهبود وضعیت دریاچه ارومیه پس از افزایش بارش‌ها و اقداماتی انجام‌شده اظهار کرد: اگرچه شرایط اکنون دریاچه نسبت به سال گذشته بهتر شده است، ولی ضرورت حفظ این وضعیت و جلوگیری از بازگشت به شرایط نامطلوب باید به‌صورت جدی دنبال شود.
وی با اشاره به اینکه عوامل مؤثر بر وضعیت دریاچه ارومیه در جنبه‌های مختلف بررسی شده، افزود: تغییرات اقلیمی، تأثیر میاندوره‌ای دریاچه، نحوه مصرف آب در کشاورزی و نقش سدها از مواردی است که در بررسی وضعیت دریاچه مورد دقت قرار گرفته و برای بهره‌برداری از فناوری‌های نوین نیز برنامه‌ریزی شده است.
استاندار آذربایجان‌غربی بر نیاز به مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی تأکید کرده و گفت: تقریباً ۹۰ درصد مصرف آب به بخش کشاورزی اختصاص دارد و اصلاح الگوی مصرف در این بخش از محورهای جدی برنامه‌های مرتبط با حفظ منابع آبی و بهبود وضعیت دریاچه ارومیه به شمار می‌رود.
مصرف آب کشاورزی باید بین ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش یابد
وی همچنین ادامه داد: برنامه‌ریزی شده است تا با اصلاح الگوی کشت و توسعه روش‌های نوین آبیاری، مصرف آب کشاورزی تا میزان ۴۰ تا ۵۰ درصد کاهش یابد. این الگوها در برخی زمین‌ها به مرحله اجرا درآمده و طبق اطلاعات متخصصان، مقدار مصرف آب در این زمین‌ها به یک‌دهم کاهش یافته است.
استاندار آذربایجان‌غربی همچنین راه‌اندازی پویش «رود روان» را از دیگر اقدامات مرتبط با دریاچه ارومیه ذکر کرد و گفت: مجموعه اقدامات برای بهبود وضعیت دریاچه باید با مدیریت مصرف منابع آب و پیگیری راهکارهای مؤثر، به‌طور مستمر ادامه داشته باشد.
افزایش حجم آب، گسترش محدوده آبی و مشاهده مجدد آرتمیا همگی نشانه‌های امیدوارکننده از بهبود نسبی وضعیت دریاچه ارومیه هستند؛ با این حال، نکته حائز اهمیت، حفظ این شرایط و تبدیل بهبود موقتی به احیای پایدار است.
دریاچه ارومیه برای بازگشت به شرایط مطلوب خود، به‌ویژه نیازمند مدیریت اصولی منابع آب در حوضه آبریز، تأمین حق‌آبه زیست‌محیطی، اصلاح الگوی مصرف کشاورزی و تداوم اقدامات احیایی است.