محققان چینی دو شکاف بزرگ در اعماق زمین ایران را شناسایی کردند

به نقل از خبرآنلاین و بر اساس گزارش دیجیاتو، تحقیقی توسط تیمی به رهبری پژوهشگران آکادمی علوم چین انجام شده است. نتایج این تحقیق نگرش جدیدی را به فرایندهای زمین‌شناسی ارائه می‌دهد که در آن، اقیانوس‌ها ناپدید می‌شوند و قاره‌ها با یکدیگر برخورد می‌کنند.

صفحه عربستان شامل دو نوع سنگ با ویژگی‌های متفاوت است. بخش اقیانوسی آن که در گذشته جزئی از اقیانوس باستانی نئوتتیس (Neo-Tethys) بوده، از سنگ‌های بازالتی تشکیل شده است. این سنگ‌ها دارای چگالی بالاتر و ضخامت کمتری هستند و به همین دلیل، در حین حرکت صفحات تکتونیکی، به زیر صفحه همجوار فرو می‌روند. این پدیده به نام فرورانش شناخته می‌شود.

از سوی دیگر، بخش قاره‌ای این صفحه شامل سنگ‌هایی با ضخامت بیشتر و چگالی کمتر است که به نوعی مشابه گرانیت هستند. در تضاد با پوسته اقیانوسی، این بخش به سادگی به زیر صفحات مجاور نمی‌رود و در هنگام برخورد با آنها، سبب شکل‌گیری کوه‌ها می‌گردد. رفتار متفاوت این دو بخش از صفحه یکی از عوامل اصلی ایجاد شکاف‌ها به شمار می‌آید.

شناسایی دو شکاف در عمق خاک ایران

برای بررسی ساختارهای زمین‌شناسی در عمق زمین، محققان توانستند داده‌های ۶۹ ایستگاه لرزه‌نگاری را بررسی کنند. این ایستگاه‌ها فعالیت‌های لرزه‌ای ناشی از زمین‌لرزه‌های دور از منطقه را ثبت کرده بودند.

سرعت انتشار امواج لرزه‌ای تحت تأثیر دما و چگالی سنگ‌های موجود در زیر سطح زمین تغییر می‌کند. با تجزیه و تحلیل این تغییرات، دانشمندان موفق به ترسیم تصویری از ساختار و فعالیت‌های صفحه تکتونیکی در عمق زمین شدند. داده‌های حاصله میان مارس ۲۰۱۷ تا سپتامبر ۲۰۱۸ به ثبت رسیده بودند.

تحقیقات نشان دهنده وجود دو شکاف است: شکاف اول به صورت افقی در ناحیه اتصال برخورد زاگرس به منطقه فرورانش مکران (Makran) واقع شده است. شکاف دوم که نسبت به اول کوچکتر است، به صورت عمودی و نزدیک به سطح زمین در مجاورت گودال مکران شناسایی گردیده است.

بر اساس یافته‌های این تحقیق، سنگ‌کره اقیانوسی در پهنه فرورانش مکران به طور مداوم تا عمق حداقل ۴۵۰ کیلومتری زیر سطح زمین فرورفته است. در عوض، سنگ‌کره قاره‌ای در منطقه برخورد زاگرس در غرب به عمق بیش از ۳۰۰ کیلومتر دست نیافته است. این تفاوت در عمق فرورانش باعث جدایی و گسیختگی بخش‌هایی از صفحه تکتونیکی شده است.

پژوهشگران معتقدند که شکاف دوم به احتمال زیاد در نقطه اتصال گودال مکران به مرز گسل آغاز شده و به صورت همزمان با جابجایی صفحه قاره‌ای رو به شمال، به سمت جنوب گسترش یافته است. برخلاف شکاف اول، شکل‌گیری این گسیختگی عمدتاً به جابجایی صفحات تکتونیکی مربوط می‌شود و نه به تفاوت در ترکیب سنگ‌های اقیانوسی و قاره‌ای.

مدل‌سازی‌های انجام شده نشان‌دهنده آن است که این دو شکاف به طور مستقل به وجود آمده و در طول چند میلیون سال از یکدیگر گسترش یافته‌اند. با این حال، ادامه این فرایند ممکن است به پیوستن آنها منجر شود. محققان در مقاله خود بیان می‌کنند: «اگرچه این دو شکاف به طور جداگانه شروع به کار کرده‌اند، با ادامه حرکت آنها، مرز بین پوسته قاره‌ای و اقیانوسی به تدریج در حال ناپدید شدن است.»

این یافته‌ها به دانشمندان این فرصت را می‌دهند که یک مرحله نادر از فرایند انتقال میان فرورانش پوسته اقیانوسی و برخورد قاره‌ای را مورد مطالعه قرار دهند. این مرحله بخشی از چرخه ویلسون (Wilson Cycle) به شمار می‌آید؛ چرخه‌ای زمین‌شناختی که نحوه شکل‌گیری، گسترش و در نهایت ناپدید شدن اقیانوس‌ها به واسطه حرکت صفحات تکتونیکی را توضیح می‌دهد.

5858