قفقاز و افزایش نفوذ ایالات متحده؛ تهران باید از اجرای کریدور TRIPP پیشگیری نماید
به گزارش خبرنگار مهر، در شرایطی که محدودیت‌ها در تنگه هرمز همچنان ادامه دارد و قیمت نفت نیز دستخوش نوساناتی است، ایالات متحده به‌صورت نامحسوس یکی از پروژه‌های زیرساختی کلیدی خود را در قفقاز جنوبی پیش می‌برد. این پروژه استراتژیک علاوه بر تقویت حضور واشنگتن در مجاورت ایران و روسیه، قابلیت آن را دارد که به عنوان ابزاری مؤثر برای تغییر معادلات ترانزیتی اوراسیا عمل کند.
در حالی که افکار عمومی و محافل سیاسی به تحولات منطقه تنگه هرمز و نوسانات جهانی قیمت نفت معطوف شده‌اند، آمریکا پروژه‌ای کلیدی را در راستای گسترش نفوذ خود در قفقاز جنوبی معرفی می‌کند. این پروژه که تحت عنوان TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) شناخته می‌شود و به‌طور غیررسمی به «جاده ترامپ» معروف است، شامل کریدوری چندبعدی است که اتصالات ریلی، جاده‌ای، انرژی و فیبر نوری را به هم پیوند داده و کشورهای قزاقستان، جمهوری آذربایجان، ارمنستان، گرجستان و ترکیه را به یکدیگر متصل می‌سازد.
شکل‌گیری این پروژه به اعلامیه هفت‌ماده‌ای صلح برمی‌گردد که نخست‌وزیر ارمنستان و رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان در اوت ۲۰۲۵، با وساطت ایالات متحده در کاخ سفید امضا کردند. این اعلامیه فضا را برای ایجاد یک کریدور ترانزیتی از طریق خاک ارمنستان فراهم کرد. در واقع، می‌توان TRIPP را نوعی جدید از کریدور زنگزور نامید که به عنوان یکی از حلقه‌های حیاتی کریدور میانی در نظر گرفته شده است؛ مسیری که ایالات متحده آن را به عنوان راه‌حلی برای کاهش وابستگی تجارت زمینی آسیا و اروپا به مسیرهای عبوری از روسیه قلمداد می‌کند.
با توجه به مناقشات دیرینه بین ارمنستان و جمهوری آذربایجان، اتصال این دو کشور از طریق خاک ارمنستان یکی از چالش‌های اصلی در اجرای این پروژه محسوب می‌شود. جمهوری آذربایجان تاکنون خط ریلی خود را به طول ۱۱۰ کیلومتر به مرز ارمنستان رسانده و حالا نوبت به اجرای بخش ارمنی این مسیر است.
در این راستا، شرکت آمریکایی AECOM، یکی از بزرگ‌ترین شرکت‌های مهندسی و مشاوره در ایالات متحده، در حال مطالعه و بررسی امکان احیا و نوسازی حدود ۴۲ کیلومتر از خط‌آهن ارمنستان در امتداد رودخانه ارس است. این مسیر در استان سیونیک و نزدیک به مرز ایران واقع شده است و تیم AECOM در ژوئیه ۲۰۲۶ از این بخش بازدید میدانی انجام داده است.
جهت تقویت نفوذ و حضور خود در این پروژه، ایالات متحده شرکت تأمین مالی و توسعه بین‌المللی آمریکا (DFC) را به عنوان سرمایه‌گذار اصلی انتخاب کرده است. به همین منظور، هیئت‌مدیره DFC در ۶ ژوئن ۲۰۲۶ مصوبه‌ای برای تأمین یک بسته سرمایه‌گذاری بزرگ برای پروژه‌های مربوط به انرژی، فیبر نوری و سایر زیرساخت‌ها در نظر گرفت.
پروژه ۴۰۲ میلیون دلاری آمریکا در مرز ایران؛ زنگ خطر برای امنیت ملی
علاوه بر این، بودجه اولیه صندوق TRIPP+ Enterprise Fund از ۲۰۱ میلیون دلار در ژانویه ۲۰۲۶ به ۴۰۲ میلیون دلار در ژوئیه همان سال افزایش یافته است که نشان‌دهنده گسترش سرمایه‌گذاری آمریکا در این پروژه است.
ساختار مالکیت این طرح از سهم قابل توجه طرف آمریکایی حکایت دارد، به‌طوری‌که ۷۴ درصد سهام در دست نهادهای آمریکایی و ۲۶ درصد در اختیار ارمنی‌ها است. مدت قرارداد این پروژه ۴۹ سال تعیین شده و امکان تمدید برای ۵۰ سال دیگر نیز لحاظ شده است.
نکته حائز اهمیت دیگر، مدیریت صندوق سرمایه‌گذاری این پروژه توسط کنستانتین سوکولوف، تاجر روسی‌الاصل آمریکایی است. او پیش‌تر بزرگ‌ترین اپراتور مخابراتی ارمنستان و همچنین استخراج معادن مس و مولیبدن «تغوت» را که به‌عنوان دومین معدن بزرگ کشور شناخته می‌شود، از بانک دولتی روسیه خریداری کرده است.
به‌طور کلی، پروژه TRIPP به عنوان بخشی از کریدور میانی برای انتقال کالا از چین به اروپا دیده می‌شود و تحقق آن می‌تواند تأثیراتی منفی بر سهم و اهمیت مسیرهای ترانزیتی عبوری از ایران و روسیه در شبکه حمل‌ونقل منطقه بگذارد.
از نظر استراتژیک، این پروژه پیامدهای دوگانه‌ای برای روسیه به همراه دارد؛ از یک سو، امکان دارد اهمیت کریدور شمالی در انتقال کالا میان آسیا و اروپا کاهش یابد و از سوی دیگر، زمینه برای تثبیت و گسترش نفوذ آمریکا در نزدیکی مرزهای روسیه فراهم گردد.
اگرچه این تلاش‌ها به ظاهر با هدف تسهیل انتقال کالاهای چینی به اروپا و تقویت مسیرهای تجاری انجام می‌شود، اما وابستگی چین به مسیری که واشنگتن نقش تعیین‌کننده‌ای در آن ایفا می‌کند، می‌تواند پیامدهای جدی ژئوپلیتیکی برای پکن ایجاد کند. به همین خاطر، این احتمال وجود دارد که چین تمایل نداشته باشد بخش قابل‌توجهی از مبادلات تجاری خود را به مسیری سپارد که تحت تأثیر و مدیریت آمریکا قرار دارد.
روسیه نیز در برابر این پروژه با چالش‌های پیچیده‌ای روبروست. ساختار رسمی کریدور TRIPP در مناطقی تعریف شده که مرزبانی و شرکت راه‌آهن روسیه در آن مشغول به فعالیت هستند. در حالی که نیروهای سرویس امنیت فدرال روسیه (FSB) نیز در برخی از بخش‌های مرزی ایران و ارمنستان مستقر هستند و شبکه ریلی ارمنستان تحت مدیریت شرکتی وابسته به راه‌آهن روسیه قرار دارد.
در این زمینه، مسکو تصریح کرده است که پیشبرد هر پروژه‌ای در منطقه‌ای که نیروهای روسی فعالیت دارند، بدون در نظر گرفتن منافع و نقطه‌نظرهای کرملین ممکن نخواهد بود. با این حال، ایروان اعلام کرده که در حال حاضر مشارکت روسیه در پروژه TRIPP در مذاکرات دوجانبه مطرح نیست. از این رو، تعیین حد و مرز نقش مسکو در این کریدور یکی از چالش‌های مهم جلوه‌گر شده است که بر سر توافق میان آمریکا، ارمنستان و روسیه برای اجرای این پروژه قابل‌توجه خواهد بود.
جاده ترامپ تهدیدی برای امنیت ملی ایران؛ ضرورت بازنگری در سیاست قفقازی
ایران نیز به دلیل مشابه از تحولات مربوط به این پروژه متاثر خواهد شد. برخی تحلیلگران بر این عقیده‌اند که اجرای TRIPP می‌تواند مرجع نظم‌دهی به پرونده قفقاز را از مسکو به واشنگتن منتقل کند. در چنین حالتی، ورود مستقیم ایالات متحده به معادلات مرزی شمالی ایران و تلاش برای کاهش اهمیت کریدورهای جنوبی که از ایران و خلیج فارس عبور می‌کنند، تهدید جدی برای موقعیت ترانزیتی کشور محسوب می‌شود.
به‌طور کلی، ابعاد ژئوپلیتیکی تحولات اخیر در قفقاز جنوبی فراتر از ساخت چند مسیر حمل‌ونقل و توسعه زیرساخت‌های ارتباطی است. ایالات متحده، در فاصله دوری از مرزهای خود، در حال استقرار و تثبیت جایگاهی جدید برای اثرگذاری بر معادلات قفقاز جنوبی است؛ اقدامی که می‌تواند چالش‌های جدی برای ایران و روسیه، دو رقیب دیرینه آمریکا، به همراه داشته باشد.
در راستای تحولات ایجاد شده پس از جنگ ۴۰ روزه و جایگاه جدید ایران در معادلات منطقه‌ای، بازنگری در رویکرد جمهوری اسلامی ایران در خصوص پرونده قفقاز امری ضروری به نظر می‌رسد. در این راستا، تقویت نقش‌آفرینی ایران و اتخاذ رویکردی متفاوت و با محوریت قدرت می‌تواند از گسترش فعالیت‌های مغایر با امنیت ملی کشور در این منطقه جلوگیری کند.