اهدای جایزه «میراث زنده و آب» به دانش بومی ۳ استان | از حکمت تاریخی ایرانیان تا تاب‌آوری در روزگار بحران
براساس گزارش همشهری آنلاین، ایران صرفاً سرزمین قنات‌ها و سازه‌های آبی تاریخی نیست. این کشور، با مواجهه با بحران کم‌آبی، توانسته است دانش گسترده‌ای در زمینه شناسایی، استخراج، ذخیره، تقسیم و بهره‌برداری مسئولانه از منابع آب به وجود آورد.
آتوسا مومنی، مدیرکل مرکز منطقه‌ای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس در آسیای غربی و مرکزی، در خصوص ویژگی‌های تجربیات منتخب اظهار کرد: همه این تجربه‌ها به شیوه‌ای متفاوت، پیوند میان میراث فرهنگی ناملموس و زندگی معاصر را نشان می‌دهند.
یکی از اجزای اصلی برنامه، اعطای «جایزه میراث زنده و آب» به سه تجربه برگزیده از استان‌های سمنان، هرمزگان و فارس است. در مرحله اول، معرفی مستدل سه تجربه منتخب و انعکاس ابعاد علمی، اجتماعی و کاربردی آن‌ها دارای اهمیت ویژه‌ای است. به دنبال آن، این تجربیات می‌توانند مبنای مستندسازی دقیق‌تر، گفتگو با نهادهای مرتبط و بررسی قابلیت تبادل تجارب بین جوامع و کشورهای همسایه قرار گیرند.
مدیریت، تقسیم و بهره‌برداری آب در سمنان
در سمنان، با نظامی تاریخی به مدیریت، تقسیم و بهره‌برداری از آب مواجه‌ایم که ارزش آن تنها در سازه‌های آبی نهفته نشده، بلکه به دانش تقسیم، قواعد حقابه، مسئولیت‌های اجتماعی و نظام همکاری و اعتماد میان بهره‌برداران نیز تعلق دارد. مومنی ادامه داد: در این نظام، آب پیش از اینکه به مزارع برسد، از مسیری روشمند و تحت مسئولیت می‌گذرد. به عبارت دیگر، میراث آب سمنان تنها یک روایت از مهندسی آب نیست، بلکه داستانی از سازمان اجتماعی و حکمت زندگی در یک اقلیم خشک به شمار می‌رود.
تجربه «خیر آب» در جزیره قشم
در جزیره قشم، تجربه «خیرآب» از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ زیرا دانش سنتی ذخیره آب باران در برکه‌های تاریخی را با همیاری اجتماعی و ظرفیت فناوری‌های جدید درهم می‌آمیزد. مومنی بیان کرد: این تجربه دارای ظرفیت‌های مطالعاتی و کاربردی برای مناطق ساحلی و جزایر، به‌خصوص در شرایط آسیب‌پذیری منابع تأمین آب، است.
احیای برکه‌ها در کرمستج لارستان
در کرمستج لارستان فارس، احیای برکه‌ها و آب‌انبارهای تاریخی به همت مردم و خیرین، نشان‌دهنده چگونگی مسئولیت اجتماعی و تعلق فرهنگی است که می‌تواند به پایداری یک میراث یاری رساند. مومنی اظهار داشت: وجه مشترک این سه تجربه، حضور دانش بومی، مشارکت جامعه و امکان استفاده از تجربیات تاریخی برای پاسخگویی به نیازهای کنونی است. انتخاب آن‌ها بر اساس ارزیابی‌های کارشناسی و با در نظر گرفتن دیدگاه‌های اعضای شورای حکام انجام شده است.
- بیشتر بخوانید: یک روستا و ۲۵۸ برکه | هر برکه به نام یکی از اهالی است
به گفته او، میراث فرهنگی ناملموس به دلیل ویژگی‌های خاص خود، نیازمند روایتگری مستمر و مسئولانه است؛ زیرا قسمتی از این میراث در دانایی، مهارت‌ها، خاطرات و شیوه زندگی انسان‌ها نهفته است و همیشه به شکل یک اثر قابل لمس ظاهر نمی‌شود.
مومنی ادامه داد: برای ما ضروری است که روایت میراث آب صرفاً از زبان کارشناسان و مدیران بیان نشود؛ چرا که صاحبان اصلی این دانش، مردمی هستند که آن را فراگرفته، تجربه کرده و در زندگی روزمره خود به کار بسته‌اند. میرآبان، کشاورزان، استادکاران، سازندگان و نگهدارندگان برکه‌ها و مدافعان روش‌های سنتی تقسیم آب، فقط موضوعات تحقیق پژوهشگران نیستند؛ بلکه آنان دارندگان دانش و کنشگران اصلی این میراث به شمار می‌روند. نگهداری میراث زنده را نمی‌توان تنها به مردم واگذار کرد؛ بلکه باید با مشارکت خود آنان انجام شود.
عنوان محوری جشن امسال «میراث زنده و آب» است؛ اما می‌توان پیام آن را در یک عبارت خلاصه کرد: آینده آب، از حافظه آب می‌گذرد. هدف ما این نیست که راه‌حل بحران‌های پیچیده امروز را تنها در گذشته بجوییم؛ بلکه باید دریابیم که جوامع انسانی، در طول تاریخ، گنجینه‌ای از دانش‌های مرتبط با سازگاری با محیط، بهره‌برداری مسئولانه از منابع و مدیریت مشارکتی ایجاد کرده‌اند. این دانش‌ها می‌توانند در کنار علم و فناوری معاصر، در پاسخ به چالش‌های کنونی مفید واقع شوند. انتقال بین‌نسلی نیز صرفا شامل آموزش مهارت‌های قدیمی نیست؛ بلکه نوعی نگرش به زندگی، مسئولیت نسبت به طبیعت و احترام به حقوق دیگران را نیز شامل می‌شود. وقتی نسل جوان با دانش میرآبی، روش‌های ذخیره آب باران یا قواعد سنتی حقابه آشنا می‌شود، تنها درباره یک فناوری تاریخی نمی‌آموزد؛ بلکه با مفاهیمی چون عدالت، مشارکت، سنجش و مسئولیت در برابر آیندگان روبه‌رو می‌شود.