قصه عزت نفس یک خانواده؛ زندگی روزمره بدون یخچال چقدر سخت است؟
کیوان رفعت جو کارگردان فیلم کوتاه «یخچال» در گفتگو با خبرنگار مهر درباره ایده اولیه این فیلم گفت: ایده فیلم از خاطره‌ای شروع شد که محمد نجیمی، دوست و همکارم در نگارش و کارگردانی این اثر، برایم تعریف کرد. او گفت که روزی مادری سرپرست خانوار به مغازه‌شان مراجعه کرده و توضیح داده است که یک ماه از خرید یخچالش می‌گذرد، اما هنوز یخچال را تحویل نگرفته است چراکه یخچال قبلی خانه‌شان خراب شده و خانواده در این مدت بدون یخچال مانده‌اند. این خاطره جرقه اولیه شکل‌گیری فیلم را زد. با خودمان فکر کردیم وقتی یخچال یک خانواده از کار می‌افتد، در شرایط اقتصادی امروز، جایگزین کردن آن چقدر دشوار است. اساساً زندگی روزمره بدون یخچال، حتی برای یک روز، چقدر می‌تواند سخت باشد؟ از همین نقطه، هسته اصلی داستان شکل گرفت و مسئله اقتصاد خانواده به موضوع محوری فیلم تبدیل شد.
وی درباره نقش خانواده در این فیلم توضیح داد: فیلم در واقع چکیده‌ای از یک وضعیت اجتماعی است و قصه آن حول محور عزت‌نفس یک خانواده شکل می‌گیرد؛ خانواده‌ای که در شرایط دشوار، عزت‌نفس خود را بر هر مسئله دیگری مقدم می‌دانند. البته داستان به شرایط اجتماعی نیز اشاره دارد، شرایطی که در آن چند فرد سالم و شاغل، با وجود اینکه از نظر اقتصادی در وضعیت کاملاً نامناسبی قرار ندارند، حتی از عهده برطرف کردن یک مشکل کوچک در خانه خود برنمی‌آیند. با این حال، اعضای خانواده همچنان در کنار یکدیگر هستند و خانواده برایشان اولویت دارد. آنها تلاش می‌کنند فارغ از اتفاقاتی که در جامعه رخ می‌دهد، پیوند و انسجام میان خود را حفظ کنند.
این کارگردان با اشاره به پایان بندی امیدوارانه این فیلم اظهار کرد: من همیشه به این موضوع فکر کرده‌ام که اگر قرار است فیلمی بسازم، تا جایی که در توانم باشد و سوژه اجازه دهد، مخاطب باید با حال خوب از سالن سینما خارج شود. به اعتقاد من، سینما قرار نیست به محلی برای شکنجه مخاطب تبدیل شود تا تماشاگر به هر قیمتی با رنج و ناراحتی مواجه شود. به‌ویژه در شرایط فعلی، خودم نیز چندان تمایلی به تماشای فیلم‌هایی که بیش از اندازه تلخ و غم‌انگیز هستند، ندارم. البته پایان‌بندی باید با اقتضائات قصه هماهنگ باشد، اما در سراسر فیلم رگه‌هایی از طنز وجود دارد، طنزی که گاهی تلخ است و به نظرم به روزمره‌تر شدن فضای اثر کمک می‌کند و باعث می‌شود مخاطب ارتباط خود را با داستان حفظ کند. تلاش کردیم پایان‌بندی به شکلی باشد که مخاطب در نهایت احساس آسودگی کند به‌گونه‌ای که با وجود مطرح شدن تمام مسائل و مشکلات، در پایان حس خوبی به او منتقل شود. شاید اتفاقی که در داستان رخ می‌دهد، در ظاهر عملی نادرست و ناخوشایند باشد، اما ما تلاش کردیم آن را به نقطه‌ای برسانیم که مخاطب در مواجهه با پایان فیلم، احساس مثبتی داشته باشد.
وی درباره انتقادها نسبت به شعاری بودن فیلمش گفت: این موضوع یکی از نگرانی‌های جدی ما بود. فیلم از یک جهت بسیار ساده و از جهت دیگر بسیار دشوار بود. مسئله‌ای که وجود دارد این است که در شرایط امروز، موضوعات مختلف به یکدیگر گره خورده‌اند. کافی است چند دقیقه پای صحبت یک نفر بنشینید تا متوجه شوید مسائل مختلف زندگی او به شکل پیچیده‌ای به یکدیگر ارتباط پیدا کرده‌اند. احساس می‌کنم وضعیت امروز ما بیش از آنکه صرفاً پیچیده باشد، به مجموعه‌ای از گره‌های به‌هم‌پیوسته تبدیل شده است که باید باز شوند. در چنین شرایطی، ممکن است داستان در ابتدا درباره یک موضوع به نظر برسد اما به‌تدریج مسائل دیگری را نیز آشکار کند و زخم‌هایی را نشان دهد که در زندگی روزمره با آنها مواجه هستیم. برای مثال، مسائل اقتصادی به موضوع ازدواج و سایر ابعاد زندگی افراد گره می‌خورند و نمی‌توان این مسائل را کاملاً جدا از یکدیگر بررسی کرد. شاید همین شرایط اجتماعی باعث شد داستان را به این شکل بنویسیم. البته تلاش زیادی کردیم که فیلم به سمت شعارزدگی نرود. متن فیلمنامه بیش از ۶۰ تا ۷۰ بار بازنویسی شد تا بتوانیم به روایت موردنظرمان برسیم و از مطرح کردن مستقیم و شعاری مسائل پرهیز کنیم. در نهایت نمی‌دانم تا چه اندازه در این مسیر موفق بوده‌ایم، اما تمام تلاشمان را برای جلوگیری از این اتفاق انجام دادیم.
این کارگردان درباره شرایط تولید «یخچال» اظهار کرد: شرایط تولید مانند بسیاری از فیلم‌های کوتاه، دشواری‌های خاص خودش را داشت. به‌خصوص اینکه فیلم کوتاه معمولاً بازگشت سرمایه مشخصی ندارد و وقتی خود فیلمساز نیز درگیر تمام مراحل تولید است، ساخت اثر به کاری پیچیده تبدیل می‌شود. در ابتدا قرار بود فیلم را در تهران تولید کنیم و مقدمات کار نیز فراهم شده بود، اما با ادامه جنگ و شدت گرفتن حملات به تهران، تصمیم گرفتیم محل فیلمبرداری را تغییر دهیم. در این زمینه با سعید بیات که از افراد باتجربه سینماست، صحبت کردم و پیشنهاد دادم که امکان انتقال پروژه به شهرستان را بررسی کنیم. نکته جالب این بود که در آن مقطع تردد نیز ممنوع بود و برای انتقال تجهیزات با مشکلات زیادی مواجه شدیم. با وجود تمام این محدودیت‌ها و ریسک‌هایی که وجود داشت، تصمیم گرفتیم کار را پیش ببریم. در نهایت فیلم را در سه روز و در شرایطی بسیار فشرده تولید کردیم.
رفعت جو درباره انتخاب بازیگران توضیح داد: از ابتدا تصورات و گزینه‌هایی برای انتخاب بازیگران داشتیم، اما در عمل با محدودیت‌هایی مواجه شدیم. همزمانی تولید با شرایط جنگی باعث شد امکان همکاری با برخی بازیگران فراهم نباشد. از طرف دیگر، نسبت به انتخاب بازیگران حساسیت زیادی داشتیم و می‌خواستیم هر بازیگر با ویژگی‌های شخصیت موردنظر هماهنگ باشد. خانم مرجان قمری را سعید بیات پیشنهاد داد. پس از بررسی چند گزینه، به این نتیجه رسیدم که او با فضای فیلم تناسب دارد. برای نقش پدر خانواده نیز ویژگی‌های مشخصی را در نظر داشتیم، اما همکاری با یکی دو گزینه اولیه امکان‌پذیر نشد و در نهایت انتخاب سوممان را قطعی کردیم. برای نقش پسر بزرگ خانواده نیز در آن مقطع تعدادی فیلم و سریال را بررسی کردیم تا بتوانیم بازیگر مناسبی انتخاب کنیم. چند گزینه مطرح شدند و حتی برخی از آنها برای حضور در پروژه اعلام آمادگی کردند، اما در نهایت احساس کردیم مرتضی تقی زاده با ویژگی‌های این شخصیت تناسب بیشتری دارد و او را انتخاب کردیم.
وی افزود: در مورد نقش پسر کوچک خانواده نیز ابتدا چند گزینه پیشنهاد شد، اما به نظرم با فضای کار هماهنگ نبودند. به همین دلیل جستجوی گسترده‌تری انجام دادیم. علاقه داشتم از میان بازیگران تئاتر، فرد مناسبی را برای این نقش انتخاب کنیم. در همین راستا نزدیک به ۲۰۰ فیلم تست بازیگری را بررسی کردم تا در نهایت عرفان رضوی را انتخاب کردیم.
این کارگردان در پایان متذکر شد: احساس می‌کنم فیلم «یخچال» در جشنواره فیلم کوتاه تهران می‌توانست بیشتر دیده شود. البته بخشی از این مسئله به خود ما و قصوری که در زمینه اطلاع رسانی داشتیم بازمی‌گردد، اما فکر می‌کنم از سوی جشنواره نیز امکان توجه و پرداخت بیشتری به فیلم وجود داشت. به نظرم این اثر دست‌کم از منظر ارتباط با مخاطب عمومی ظرفیت خوبی داشت و می‌توانست رضایت طیف بیشتری از تماشاگران را جلب کند. هر فیلمسازی دوست دارد اثرش بیشتر دیده شود، درباره آن صحبت شود و مخاطبان بیشتری با آن ارتباط برقرار کنند.
فیلم کوتاه «یخچال» به نویسندگی و کارگردانی کیوان رفعت‌جو و محمد نجیمی و تهیه‌کنندگی حسین نمازی ساخته شده است.
صفرعلی کوهی، مرجان قمری، کامران رفعت‌جو، مرتضی تقی‌زاده و عرفان رضوی بازیگران این اثر هستند و محمد رسولی مدیریت فیلمبرداری آن را بر عهده داشته است.
فیلم کوتاه «یخچال» از یک اتفاق ساده در زندگی روزمره شروع می‌شود: خراب‌شدن یخچال خانه خانواده‌ای چهارنفره که توان مالی چندانی برای خرید وسیله‌ای جایگزین ندارند. درست در همین روز، قرار است دختر خواهر مادر خانواده به همراه همسر آلمانی‌اش مهمان خانه باشند. موقعیتی که به‌جای آنکه به دیداری معمولی تبدیل شود، آرامش خانه را برهم می‌زند و فشار تازه‌ای بر اعضای خانواده وارد می‌کند.