پایان ماجرای برج‌سازی؛ ترافیک تهران در مازندران، پنج سال دیگر!
این روزها اگر به نواحی سرخرود، قائمشهر و سایر مناطق در استان‌های شمالی ایران سفر کنید، با تعداد زیادی از سازه‌های بلندمرتبه مواجه می‌شوید که در خط ساحلی یا در حال ساخت هستند و یا پیش از این به ارتفاع رسیده‌اند.
طبق گزارش اعتماد، رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و آسیب‌پذیری مرکز زلزله‌شناسی از مشاهده‌اش در حدود شش ماه پیش، این مساله را تأیید کرده و از خطراتی می‌گوید که نه تنها شهرها را تهدید می‌کند بلکه ساکنان همین برج‌ها نیز در معرض آنها قرار دارند، در شرایطی که امسال شورای عالی شهرسازی نیز مجوزهایی برای بلندمرتبه‌سازی در استان‌های مازندران و گیلان و به‌طور کلی نواحی شمالی کشور صادر کرده است.
علی بیت‌الهی به وضوح اعلام می‌کند که اقدام به ساخت سازه‌های بلند در استان‌های شمالی، حرکتی است که از زمان‌های گذشته در حال شکل‌گیری بوده و سابقه‌ای طولانی دارد. شواهد این نکته را می‌توان در تبلیغات بازار مسکن مناطق ساحلی مشاهده کرد؛ آگهی‌هایی که نشان می‌دهند زمین‌های نزدیک به دریا دیگر نه تنها برای ساخت ویلا، بلکه به‌عنوان زمین‌های دارای "قابلیت بلندمرتبه‌سازی" به فروش می‌رسند.
به‌عنوان مثال، در یکی از آگهی‌هایی که در آذرماه سال گذشته بر روی سایت «بام‌سرا» منتشر شد، بیان شده است: «۳ هزار مترمربع زمین ساحلی، پلاک اول دریا، با قابلیت تفکیک به سه قطعه هزار متری. این ملک سه‌نبش بوده و می‌تواند تا ۲۰ طبقه بلندمرتبه‌سازی شود.» همچنین، برخی آگهی‌های دیگری که پروژه‌های بلندمرتبه ساخته‌شده را برای فروش ارائه کرده‌اند، نیز موجود است. به‌طور مثال، آگهی‌ای که در تابستان دو سال پیش منتشر شده، به‌فروش برج‌های مدرن ساحلی در سرخرود با فاصله فقط ۳۰۰ متر از دریا اشاره دارد. آگهی‌های قدیمی‌تری نیز وجود دارد که نشان می‌دهد دغدغه‌ی بلندمرتبه‌سازی در مناطق شمالی از گذشته وجود داشته است، مثلاً آگهی‌ای در سال ۱۳۹۸ که اشاره به اطلاعیه تشویقی شهرداری قائمشهر برای ایجاد زیرساخت‌های پیشرفت و توسعه پایدار و سیاست‌های حمایتی برای ایجاد فوق‌ساخت‌های بلندمرتبه دارد.
این موضوع در سال جاری به مرحله‌ای جدی‌تر راه یافت. در تابستان امسال، تصویب طرح پهنه‌های بلندمرتبه‌سازی در شهرهای رشت و بندر انزلی به تأیید شورای عالی شهرسازی و معماری رسید و حتی یک دوره آموزشی تخصصی شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی برای ۲۷ شهر در مازندران برگزار شد. در مهرماه، غلامرضا کاظمیان، معاون شهرسازی و معماری وزارت راه و شهرسازی اعلام کرد که طرح بلندمرتبه‌سازی در استان مازندران در آستانه تصویب نهایی قرار دارد و فقط دو روز پس از بیاناتش، دو طرح بلندمرتبه‌سازی در مازندران با ارتفاع نزدیک به ۴۰ طبقه در جلسه شورای برنامه‌ریزی و توسعه استان تصویب شد.
در پرتوی این تحولات، زمین‌داران، برج‌سازان و مشاوران املاک منطقه، بیش از پیش در تلاش برای جذب سرمایه و عرضه پروژه‌های بلندمرتبه هستند. در صفحات و کانال‌های مجازی مرتبط با بازار املاک در منطقه، در کنار آگهی‌های فروش زمین‌های ساحلی با عنوان «قابلیت برج‌سازی»، آگهی‌های مربوط به پیش‌فروش و فروش برج‌های ساحلی نیز مشاهده می‌شود.
نکته‌ای که رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز زلزله‌شناسی بر آن تأکید دارد، جنبه‌ی خطر زلزله و پیامدهای ناشی از آن است که به دلیل موقعیت خاص این منطقه از حساسیت بالایی برخوردار است. «ما به تازگی شاهد وقوع سه زلزله بزرگ در امریکای جنوبی بودیم. حتی نتوانستیم گزارشی برای آنها تهیه کنیم، زیرا در وسط تهیه گزارش با زلزله دیگری در همان کشور یا کشوری همسایه، یعنی ونزوئلا، مواجه شدیم. در این زلزله‌ها، به‌ویژه زلزله ونزوئلا، مشاهدات ما تأییدکننده هشدارهای قبلی ما درباره زلزله‌های دور و اثرات آنها بود، که در مکزیک و شهرهای ساحلی دیگر مثل نگاتا در ژاپن نیز دیده شد؛ زلزله‌های دور، حتی از فاصله ۲۸۰ کیلومتر می‌توانند تأثیراتی بر برج‌های بلند بناشده روی خاک‌های نرم ساحلی بگذارند و موجب تخریب شوند.
او به تشریح دلایل نگرانی‌های کارشناسانه در این زمینه می‌پردازد که چرا زلزله‌ها، حتی از فواصل دور، می‌توانند سلامت این منطقه را به خطر بیندازند: «خاک‌های نرم، امواج بلند زلزله را تشدید می‌کنند و به دلیل آن‌که ساختمان‌های بلند نیز از نظر قابلیت ارتعاشی، تناوب‌هایی با زمان طولانی دارند، یعنی ارتعاش آنها دامنه بلندی دارد، اما پریود بلند یا در واقع فرکانس پایین دارند، این نوع نوسانات در زلزله‌های دور تقویت می‌شود، زیرا زلزله‌های دور نیز از حیث پریودهای بلند دارای دامنه نوسان طولانی هستند و چنین هم‌افزایی با زلزله‌های دور و فرکانس‌های پایین، موجب تشدید ارتعاش در ساختمان‌های بلندمرتبه می‌شود و در واقع، لرزه‌هایی که ساختمان‌های کوتاه‌مرتبه را هیچ‌گونه تأثیر نمی‌گذارند، می‌توانند ساختمان‌های بلند را با جابه‌جایی‌های بزرگ، در معرض خطر سقوط قرار دهند. این ویژگی یکی از خصوصیات خاک‌های ساحلی است که در بسیاری از نقاط دنیا، نه تنها در کشور ما، تخریب ساختمان‌های بلندمرتبه به علت زلزله‌های دور گزارش شده است؛ این نیز یک مقوله فنی مهم در حوزه ساختوساز است که معمولاً نادیده گرفته می‌شود و بر مشکلات می‌افزاید.»
نگرانی از گسل‌های فعال دریای خزر
حوزه دریای خزر دارای چندین گسل است که طبق اطلاعات محققان، سه گسل فعال این ناحیه در خاک ایران واقع شده و خطر لرزه‌زایی و احتمال سونامی در آن بروز می‌کند. بر اساس گزارشی که ایسنا چند سال پیش منتشر کرد، تاریخچه‌های موجود نشان می‌دهند که تقریباً ۱۳ سونامی کلیدی در مناطق دریای خزر ثبت شده‌اند که بیشترشان در نواحی مرکزی این دریا رخ داده‌اند. زمین‌لرزه‌های برجسته در ناحیه خزر مرکزی ناشی از وجود یک ناحیه فرورانش در این منطقه است. بنابراین، احتمال وقوع سونامی در اثر زلزله‌هایی با بزرگی نزدیک به ۸ در این ناحیه بسیار بالاست.
محمدمهدی خطیب، رئیس هیات‌مدیره انجمن زمین‌ساخت و زمین‌شناسی ساختمانی ایران نیز به این گسل‌ها در جنوب دریای خزر اشاره می‌کند که با عناوین «گسل خزر»، «جنوب خزر» و «شمال البرز» شناخته می‌شوند و تمامی آنها جزء گسل‌های فعال به شمار می‌روند. «داده‌های تاریخی و همچنین اطلاعات به‌دست آمده از زمین‌لرزه‌های دستگاهی مؤید این نکته هستند که کانون این زلزله‌ها در این گسل‌ها واقع شده و منجر به بروز زمین‌لرزه‌های متعددی شده‌اند. با توجه به وضعیت ویژه این گسل‌ها، احتمال حرکات مجدد و زمین‌لرزه در این خطوط وجود دارد.»
هرچند اطلاعات تاریخی از سونامی‌های دریای خزر وجود ندارد، اما تحقیقات نشان می‌دهد که دریای خزر پتانسیل ایجاد سونامی را دارد، هرچند پیش‌بینی زمان وقوع آن ممکن نیست. گسل‌های دیگر که بخشی از آنها به خاک ایران می‌رسند و احتمال بروز زلزله یا سونامی دارند، شامل «گسل آستارا» می‌شود که از نزدیک شهر آستارا عبور می‌کند و سپس به خاک جمهوری آذربایجان می‌رسد و گسل دیگری بنام «عشق‌آباد» که در ترکمنستان واقع است ولی امتدادش به پوسته خزر و دریا می‌رسد.
تاب‌آوری‌های زیست‌محیطی و شرایط اقلیمی کشور
اگرچه از منظر اقتصادی، سرمایه‌گذاری در ساخت برج‌ها یا ویلاها در این خطه می‌تواند سودآور به‌نظر برسد، اما علاوه بر زلزله‌خیزی و خطر سونامی، آنچه که رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز زلزله‌شناسی را نگران کرده، تاب‌آوری زیست‌محیطی و وضعیت اقلیمی کشور است که مغایر با رویکردهای سوداگرانه است. «با توجه به محدودیت فضای سبز و نوار باریک سرسبز ایران که در سمت جنوبی دریای مازندران قرار دارد، به علت جمعیت فزاینده و جمعیت متغیر که در سفرها همه شاهد آن هستیم، با چالش‌های زیست‌محیطی نوینی مواجه شده‌ایم. ترافیک و مشکلات حاصل از پسماندها که پسماندهای آنها اکوسیستم منطقه را تحت تاثیر قرار می‌دهد، همگی نمایانگر آنند که ایجاد ظرفیت‌های بالای پذیرش جمعیت، با ویژگی‌های اکولوژیکی این منطقه در تضاد است.»
بدین ترتیب، مباحث مربوط به ظرفیت زیستی ناحیه از دیگر نگرانی‌های منتقدان بلندمرتبه‌سازی در شمال کشور به شمار می‌رود. در تیرماه، وقتی این مساله دوباره به گفتگوها راه یافت، عماد ثروتی، معمار و پژوهشگر معماری و فرهنگ، در یادداشتی نسبت به تصویب این طرح انتقاد کرد و نوشت: «چگونه می‌توان برای شهری که سیستم فاضلاب آن ناکافی است و رودخانه‌هایش سال‌ها در بحران شدید آلودگی هستند، نسخه بلندمرتبه‌سازی پیچید؟ بارگذاری تراکم بالا بدون زیرساخت‌های اساسی، یک اشتباه راهبردی جبران‌ناپذیر خواهد بود.»
او همچنین خاطرنشان می‌کند: «شورای عالی شهرسازی و معماری باید به این واقعیت توجه کند که ارتفاع یک سازه نشانه‌ای از پیشرفت نیست. پیشرفت واقعی، مرمت رودخانه‌ها، تقویت شبکه فاضلاب، توسعه فضاهای عمومی و احیای محلات محوری است.» در این راستا، بیت‌الهی نیز می‌گوید: «تصور کنید جمعیتی که در یک سطح مقطع کوچک در یک برج بلند سکونت دارند. رفت‌وآمدها، ترافیک، کوچه‌ها و خیابان‌ها و...؛ شهرهای ما در حال حاضر به گونه‌ای طراحی شده‌اند که دسترسی به خیابان‌ها و ساختمان‌ها به‌طور معناداری دشوار است. کوچه‌ها بسیار تنگ و باریک هستند و تأمین خدمات نجات و امدادرسانی به آرامی صورت می‌گیرد و به همین دلیل چالش‌های متعددی پدید می‌آید. اگر مسائل مدیریتی و زیست‌محیطی، آلودگی هوا، ترافیک و پسماندها را جمع‌بندی کنیم و در راستای حفظ زیبایی این خطه شمالی که متعلق به تمامی کشور است کار کنیم، باید این پروژه‌ها متوقف گردند.
او معتقد است: «زمانی که ظرفیت انبوه مسکن یا ساختمان‌های خالی در استان ایجاد کنیم، توجه‌ها به خرید، رفت‌وآمد و سفر به استان مازندران و سایر مناطق شمالی جلب می‌شود.»
مسابقه ویلاسازی و برج‌سازی
تحقیقات رییس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز زلزله‌شناسی حاکی از آن است که به احتمال زیاد در سال ۱۴۳۰، یعنی حدود ۲۵ سال دیگر، جمعیت مراحل شش استان شامل خوزستان، ایلام، اردبیل و لرستان که معمولاً مهاجرپذیر هستند، نسبت به وضعیت کنونی کاهش خواهد یافت. «در یک سو، کاهش زاد و ولد امری عموم باشد، اما مهمتر از آن، مهاجرت ناشی از تغییرات اقلیمی، به‌ویژه از نواحی جنوبی، جنوب‌شرقی و جنوب‌غربی ایران به مناطق نسبتا خوش آب و هوا نظیر شمال کشور و حتی تهران و کرج خواهد بود. این امر باعث می‌شود مناطقی که انتظار توزیع جمعیت یکسانی داریم، با پدیده‌های خالی یا کم‌جمعیتی در سکونتگاه‌ها مواجه شوند. در مقابل، در نواحی خاص مانند شمال کشور، تراکم بالای جمعیت، به بی‌نظمی‌های متعددی خواهد انجامید که در ۱۰ تا ۲۰ سال آینده شاهد آن خواهیم بود.
او بر این باور است که باید برای این موضوع با دوراندیشی بیشتری عمل کرد. «این که ما منطقه‌ای سرسبز داریم و در دامنه‌های جنوبی آن به ساخت ویلا پرداخته و در نوار ساحلی، در حال رقابت برای ساخت برج‌های بلند هستیم، زمین طبیعی را تحت فشار قرار می‌دهد. این در شرایطی است که این مناطق سابقه لرزه‌خیزی و سیل‌خیزی بالایی دارند و مشکلات مدیریتی در این نواحی به مراتب سخت‌تر خواهد بود. این موضوع اهمیتی به‌سزایی دارد و باید تلاش کنیم تا در تمامی استان‌ها، ساکنان همان نواحی بتوانند در زمین‌های اجدادی خود ساکن شوند.
اما راه‌کار جلوگیری از گسترش سکونتگاه‌های خالی و افزایش تراکم در نقاط دیگر چیست؟ به گفته او «امکانات باید به صورت عادلانه توزیع شوند و خصوصاً بیشتر به مناطق مهاجرپسند رسیدگی شود، زیرا یکی از مشکلات عمده ما الگوهای جمعیتی متمرکز و در حال افزایش است که منجر به فرونشست زمین، آلودگی‌های زیست‌محیطی و سایر مشکلات می‌شود. عواقب این پدیده تنها محدود به ایجاد ساختمان و اشتغال نمی‌شود؛ بلکه عواقب آن شامل افزایش مهاجرت و پذیرش جمعیت فراتر از ظرفیت زیست‌محیطی ماست.»
فرونشست و عقب‌روی دریا
عقب‌نشینی دریا را نیز باید به لیست نگرانی‌های زلزله‌خیزی، سیل‌خیزی و کاهش ظرفیت زیست‌محیطی و اقلیمی کشور افزود. با تحقیقاتی که این مقام مسئول داشته، در ساحل فرح‌آباد نیز از خط ساحل قدیمی، حدود ۲۰۰ متر عقب‌نشینی صورت گرفته که این کاهش در نواحی ساحلی به افت سطح آب زیرزمینی منجر خواهد شد و در نتیجه، پدیده فرونشست زمین را تشدید می‌کند.
«با این تصویر از گستره استانی، تصور کنید که در همین نواحی بسیار حساس، در سال‌های آتی برج‌های مرتفع ساخته خواهند شد و جمعیت فراوانی نیز در آنها ساکن خواهند شد. علاوه بر فشار وزن این سازه‌ها، نیاز آبی زیاد ناشی از تجمع جمعیت رخ خواهد داد که این نیاز آب طلبی، فشار زیادی به منابع آب زیرزمینی وارد خواهد کرد. به همین دلیل نیز در استان مازندران که به‌شدت سرسبز و غنی از منابع آبی است، بیش از نیمی از این منطقه، با مشکل فرونشست مواجه شده است.
ماجرای بلندمرتبه‌سازی در مازندران از حیث خطرناکی به شدت افزایش می‌یابد، زیرا این استان یکی از ۳۱ استانی است که پدیده فرونشست در آن بها دارد و بر اساس تحلیل کارشناس زمین‌شناسی در نیمه شرقی مازندران، از جلگه آمل به سمت گلوگاه و نیز در استان گلستان به‌طور وسیع رخنه کرده و در بیشتر مناطق استانی گسترش یافته است. «شما در چنین فضایی برج‌های بلندی را می‌سازید.
اگرچه نرخ فرونشست در این استان در مقایسه با استان‌هایی چون کرمان، فارس، اصفهان و تهران پایین‌تر است، پدیده فرونشست به شدت در حال گسترش است و ادامه این روند، موجب تشدید آن خواهد شد. در نیمه غربی استان مازندران، با توجه به نزدیکی کوهستان به خط ساحلی، پدیده فرونشست مشاهده نمی‌شود؛ اما جغرافیای توپوگرافی و ارتفاعات آن‌قدر تنگ و باریک است که شاهد تمرکز تعداد زیادی از جمعیت در نواحی با عرض کم خواهیم بود که در معرض خطرات متعددی قرار دارند.
فرونشست پدیده‌ای ثابت نیست
پس چه باید کرد؟ آیا اقدام خاصی باید انجام شود تا روند تخریب کاهش یابد؟ این سوالی است که بیت‌الهی در پاسخ به آن می‌گوید: «به جز آن [میزان] فرونشست کم‌نظیر که به احتمال زیاد در شرایط کم‌جنبش می‌توان به ساختوساز دست زد، از سال‌ها پیش، اصولاً توسعه ساختمان‌سازی در نواحی فرونشست‌دار را صحیح نمی‌دانم، زیرا این پدیده، یک پدیده ثابت نیست که برای آن ساختمان طراحی کنیم. در این شرایط، قطعا سازه‌های بلندمرتبه بیشتر تحت تاثیر قرار خواهند گرفت و ممکن است پی این ساختمان‌ها به دلیل نشستن نامتقارن با مشکلات فراوانی مواجه شود و بحران‌های زیادی به وجود آورد.
از سوی دیگر، در پی بررسی موارد فرونشست، یکی از دلایل آن تمرکز جمعیتی است. درست است که چاه‌هایی وجود دارند و برداشت آب صورت می‌گیرد، اما برداشت آب خود نتیجه یک علت بزرگتر به نام تمرکز جمعیتی است. به‌عنوان مثال، به تهران نگاه کنید که در آن می‌گوییم، چقدر چاه و برداشت وجود دارد و مشکلاتی که وزارت نیرو مدام به آن اشاره می‌کند، نشان‌دهنده فرونشست است که شدت می‌گیرد؛ دوستان در وزارت نیرو می‌گویند: «وقتیکه اجازه می‌دهید در محدوده‌ای مانند تهران، به جای ۲ یا ۳ میلیون نفر، ۱۲ میلیون نفر ساکن شوند، موظفم که برای آنها تامین کنم و اگر این تامین صورت نگیرد، برآیند بحران به وجود خواهد آمد.»
بر این اساس، در این زمینه حق با آن‌هاست. پس باید ریشه مشکل این باشد که در تهران، مجوز توسعه داده نشود و جمعیت یا مراکز اشتغال در نقاط مختلف بازتوزیع شوند تا فشار بر روی محیط زیست تهران کاهش یابد.» او همچنین معتقد است که «این امر به وضوح در مناطقی مثل استان‌های شمالی در حال شکل‌گیری است. به همین دلیل، ساخت‌وسازهای مازاد بر ظرفیت‌های واقعی و روند طبیعی رشد جمعیت در هر استان، بسیار مضر است، به‌ویژه در ساخت‌وسازهایی که در مناطق فرونشست‌دار به وقوع می‌پیوندند.»
پنج سال آینده؛ ترافیک تهران در مازندران
براساس آخرین برآوردها از آمار سایت ایران‌گاه، جمعیت استان مازندران در سال ۱۴۰۳ حدود ۳ میلیون و ۴۱۵ هزار نفر و در استان گیلان تقریباً ۲ میلیون و ۵۶۹ هزار نفر خواهد بود در حالی که ظرفیت جمعیت استانی به گفته ی بیت‌الهی حداکثر بین ۳ تا ۴ میلیون نفر می‌تواند باشد و این موضوع نه تنها در مورد استان‌ها متفاوت نیست، بلکه در گیلان و مازندران با توجه به بسط جنگل‌ها، جلگه‌ها و امتداد ساحل‌ها، نمی‌توان یک کلانشهر از جمله تهران را در این دو منطقه جای داد.
«این روند به دلیل تدریجی بودن آن اکنون به راحتی مشهود نیست، اما در صورت افزایش بی‌رویه ساختمان‌های بلند، و بدون هیچ نوع کنترلی در ساختوساز، خانه‌ها و واحدهای مسکونی خالی ظهور خواهند کرد و ایده مهاجرت به این مناطق نه تنها در استان‌هایی که خود ساکن دارند، بلکه از سایر نقاط کشور هم بیشتر از گذشته خواهد شد. همین حالا نیز شما می‌بینید که افراد از مناطق مختلف کشور، با لهجه‌ها و گویش‌های متفاوت به مازندران سفر کرده و محله‌هایی به نام شهرهای دیگر شکل می‌گیرد. این شرایط به یک مسابقه تبدیل شده و غالب افراد از یک دیدگاه کلان به آینده نمی‌نگرند. آنها تصور می‌کنند که تنها نیاز و مشکل فعلی‌شان برطرف شود. در حالی که با همین نگرش، تهران به این وضعیت رسیده است.
رئیس بخش زلزله‌شناسی مهندسی و خطرپذیری مرکز زلزله‌شناسی بر این باور است که تداوم این روند در آینده‌ای نزدیک وضعیت استان‌های شمالی را مشابه با تهران خواهد کرد و آن هم در حالی که منابع آبی در این دو استان به شدت محدود است؛ همچنین آلودگی‌های زیست‌محیطی در استان گیلان به شدت زیاد است و کشت‌های پاییزه برنج، کاهش سطح آب‌های زیرزمینی و تأسیس ویلاسازی‌ها به قطع منابع تغذیه توأم با آبخوان‌ها منجر شده‌اند.
«در حال حاضر نیز در ایام تعطیل، ترافیک به قدری در این مناطق بالا می‌رود که مردم واقعاً در آسایش نیستند. امروزه افرادی که در مازندران زندگی می‌کنند به شدت نگران هستند و می‌گویند که ای کاش هیچ توسعه‌ای در این استان صورت نگرفته بود. آنها تصور می‌کردند که این تصمیمات منجر به سودآوری می‌شود اما اکنون احساس می‌کنند که چه مشکلات عمده‌ای را به دوش کشیده‌اند. مردم عزیز ساکن آنجا، در چند سال آینده متوجه خواهند شد که این تغییرات چقدر به ضرر آنها تمام شده است. اگر روندی که به شدت در حال تشدید است با مجوز ساخت برج‌ها دنبال شود، ظرف پنج سال آینده به شرایطی خواهیم رسید که گویی ترافیک تهران را در مازندران به وجود آورده‌ایم.»