صداوسیما و چالش‌های اصلی: توجه به نیازهای مردم یا انتشار پارازیت؟

خبرآنلاین  - به تاکسی سوار شدم. راننده، مردی در اوایل پنجاه‌سالگی بود که دستانش ترک‌خورده بود و این نشانه‌ای از تلاش او برای تأمین مخارج خانواده‌اش به‌عنوان مسافرکش بود. رادیو روشن بود و مجری با صدای بلند در حال بحث درباره یک کارشناس بود که گفته بود یک چیزی به‌مثابه «تسلیم‌نامه» است. راننده نگاهی به من انداخت و پرسید: «شما که عادت به مطالعه دارید، بفرمایید بالاخره وضعیت ما چه خواهد شد؟ آیا جنگ به پایان می‌رسد یا نه؟ و پول ما چه می‌شود؟» سپس خودش به سؤالاتش جواب داد: «همه‌اش دعواست. یک هفته است که دارند سر یک نفر صحبت می‌کنند. من که هیچ نفهمیدم آخرش چه شد. تنها چیزی که می‌دانم این است که قیمت مرغ هر روز بیشتر می‌شود.» در آن لحظه دریافتم که موضوع تنها به «بد گفتن» یا «خوب گفتن» محدود نمی‌شود. اصل ماجرا این است که آنتن، موضوع اساسی را دستخوش تغییر قرار داده است.

 زمانی که رسانه به‌جای شفاف‌سازی، ابهام می‌سازد

اجازه دهید از یک مفهوم شروع کنم که ممکن است نامش را شنیده باشید: برجسته‌سازی. این اصطلاح نخستین بار توسط مکسول مک‌کومز و دونالد شاو در سال ۱۹۷۲ مطرح شد. نظریه آنها به‌سادگی اما به عمق است! آنها بیان کردند که رسانه‌ها به ما نمی‌گویند «چه باید فکر کنیم»، بلکه به ما می‌آموزند «بر روی چه چیزی تمرکز کنیم». به‌این‌ترتیب، وقتی یک شبکه خبری به‌مدت چند شب متوالی درباره یک موضوع حاشیه‌ای برنامه‌سازی می‌کند و تنها یک گزارش دو دقیقه‌ای درباره معیشت مردم ارائه می‌دهد، مخاطب به‌طور ناخودآگاه نتیجه می‌گیرد که موضوع حاشیه‌ای اهمیت بیشتری نسبت به منافع شخصی‌اش دارد. مک‌کومز و شاو این پدیده را «انتقال برجستگی» نامیدند. حال تصور کنید این انتقال نه تصادفی، بلکه به‌طور عمدی و با هدف سیاسی انجام شود.

در حوزه ارتباطات، این وضعیت به‌عنوان پارازیت رسانه‌ای شناخته می‌شود. پارازیت به معنای سیگنالی است که سیگنال اصلی را مختل می‌کند. رسانه ملی در موقعیت جنگ باید همچون یک فرستنده قوی عمل کند که پیام اصلی، یعنی «چگونه زنده بمانیم، چگونه معیشت خود را حفظ کنیم و چگونه از این بحران عبور کنیم»، به گوش عموم برساند. اما وقتی همان فرستنده به‌جای تقویت پیام اصلی، شروع به پخش حجم زیادی از نویز می‌کند، مخاطب دیگر نمی‌تواند تشخیص دهد کدام صدا، صدای واقعی است. احمد موثقی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، در تحلیل عملکرد صداوسیما در جنگ دوازده‌روزه به‌طور دقیق به همین نکته اشاره می‌کند. وی اذعان می‌دارد که صداوسیما «بیشتر به تبلیغات پرداخته تا اطلاع‌رسانی» و «تک‌صدایی بودن» آن به روابط بین جامعه و دولت آسیب رسانده است. این جمله موثقی در واقع همان تعریفی است که پارازیت دارد، با زبانی علمی‌تر.

مارپیچ سکوت که مسئله را بلعیده است

حال بیایید به سراغ مفهوم دومی برویم که به‌نظرم کلید درک این ماجراست: مارپیچ سکوت! این نظریه را الیزابت نوئل-نویمان، دانشمند آلمانی، در کتاب «مارپیچ سکوت: افکار عمومی، پوسته اجتماعی ما» در سال ۱۹۸۰ مطرح کرد. نوئل-نویمان بیان می‌کرد که مردم همیشه پیش‌بینی می‌کنند که کدام نظر در جامعه «اکثریت» است و کدام «اقلیت» و اگر متوجه شوند نظری که دارند در اقلیت قرار دارد، تمایل دارند سکوت کنند. و هرچه بیشتر سکوت کنند، آن نظر به‌مراتب کمتر به‌چشم می‌آید و مارپیچ ادامه پیدا می‌کند. نکته اساسی این است که رسانه‌ها در این مارپیچ نقش حیاتی دارند، چراکه مردم تصورشان از «اکثریت» را عمدتاً از رسانه‌ها می‌گیرند. نوئل-نویمان سه ویژگی برای رسانه‌های جمعی برمی‌شمرد: تراکم، فراگیری، و هم‌صدایی. هم‌صدایی به این معناست که وقتی همه رسانه‌ها یک نظر را انعکاس می‌دهند، مخاطب فکر می‌کند که همه هم‌نظرند، حتی اگر در واقعیت وضع به این شکل نباشد.

نمونه‌ای که مسئله را از دستور کار خارج کرده است

 تحقیر به‌جای گفتگو: پارازیتی که اعتماد را نابود می‌کند

با این حال، پارازیت همیشه در شکل بحث‌های سیاسی بروز نمی‌کند. بعضی اوقات به‌صورت تحقیر جلوه‌گر می‌شود. جمله «برید افغانستان» باید در چارچوب نظریه مارپیچ سکوت تحلیل شود. نوئل-نویمان گفته بود که مردم از انزوا می‌ترسند. وقتی رسانه ملی به فردی که در شرایط جنگ با قطع اینترنت و فشارهای معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کند، این‌گونه پاسخ دهد، پیامی که منتقل می‌شود به‌وضوح این است: «مشکل تو برای ما مهم نیست.» و این نتیجه‌اش سکوت مخاطب است. نه به‌خاطر رضایت، بلکه به‌دلیل خشم. و این خشم نهان، در بستر دیگری، مانند شبکه‌های اجتماعی، در زندگی روزمره، و در بی‌اعتمادی به هر چیز «رسمی»، به‌ظاهر خود را نمایان می‌کند.

روزنامه شرق نیز در یادداشتی که در تیرماه ۱۴۰۵ انتشار یافته، به این موضوع پرداخته و نوشته است که صداوسیما «با استفاده از مجموعه‌ای از کارشناسان تندرو، تنش و تفرقه ایجاد می‌کند» و «از زمانی که تیم جبلی-جلیلی مستقر شده‌اند، این سازمان بیش از گذشته از جایگاه رسانه ملی فاصله گرفته و به رسانه‌ای برای یک جریان سیاسی خاص تبدیل شده است». این جمله باید به‌شدت مورد توجه قرار گیرد، زیرا به یک نکته نظری بسیار مهم اشاره دارد: زمانی که رسانه ملی از «ملی بودن» فاصله گرفته و به «جناحی شدن» می‌رسد، دیگر نمی‌تواند وظیفه انسجام را به‌خوبی ایفا کند. و در شرایط جنگ، انسجام ملی نه یک شعار، بلکه یک نیاز راهبردی است.

اولویت‌هایی که در پارازیت گم شد

اکنون باید درباره آن مطلب گم‌شده صحبت کنیم. اگر از من بپرسید که مسئله اصلی مردم ایران در شرایط جنگ چه بوده است، دو نکته را اشاره می‌کنم و هر دو را می‌توانم با مستندات نشان دهم.

نخست، معیشت و قدرت خرید. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در مهرماه ۱۴۰۵ بیان کرد: «باید تدابیری بیانیشده شود که معیشت مردم آخرین جایی باشد که از فشار جنگ و تحریم آسیب می‌بیند و نخستین نتیجه مثبت تصمیمات بر روی سفره مردم ظاهر شود». این بیان از سوی یک مقام ارشد در یک جلسه اقتصادی انجام می‌شود، نه یک منتقد خارجی، به این معنا که خود ساختار قدرت به‌خوبی از مسئله مطلع است. اما آیا صداوسیما به همین میزان درباره «سفره» برنامه‌سازی داشته که درباره «ظریف» پرداخت؟ پاسخ را به خودتان واگذار می‌کنم.

دوم، امنیت اقتصادی و ثبات قیمتها. آلبرت بغزیان، استاد دانشگاه و کارشناس اقتصادی، در تیرماه ۱۴۰۵ گفت: «کالاها وجود دارند، اما پول خرید آنها نیست» و تأکید کرد که در شرایط جنگ، اولویت باید «کنترل و ثبات قیمت‌ها» باشد. این جمله که می‌خوانم، من را به یاد حرف آن راننده تاکسی می‌اندازد. او نیز دقیقاً همین موضوع را با کلمات خود مطرح کرده بود.

 چرا این پارازیت ایجاد می‌شود؟

این پرسش باید به‌صراحت مطرح شود. آیا این تنها ضعف حرفه‌ای است؟ به‌نظر من نه! روزنامه شرق معتقد است که صداوسیما «بیشتر از گذشته از جایگاه رسانه ملی دور شده و به رسانه‌ای برای یک جریان سیاسی خاص نزدیک است». در این زمینه، پارازیت نه یک عیب، بلکه یک استراتژی است. جریانی که رسانه را در اختیار دارد، به‌جای پاسخگویی به مسائل اصلی که ممکن است با مواضع خود همخوانی نداشته باشد، فضا را با جنجال پر می‌کند. جنجال، توجه را از سؤالات دشوار منحرف می‌سازد. و در این میان، چیزی که قربانی می‌شود، همان چیزی است که یورگن هابرماس آن را «حوزه عمومی» نامیده است. فضایی که در آن شهروندان در مورد مسائل مشترک با استدلال عقلانی گفتگو می‌کنند. زمانی که این فضا با پارازیت پر شود، گفتگو جای خود را به غوغا می‌دهد. و غوغا هیچ‌گاه به تصمیمات عقلانی نخواهد رسید.

احمد موثقی در جای دیگری هشدار می‌دهد که «تک‌صدایی بودن» به‌عنوان مهم‌ترین نقد نسبت به صداوسیما، «از طریق تزریق ناآگاهی و جهل و دور شدن از واقعیت‌ها می‌تواند حتی به فروپاشی یاری دهد». این جمله را باید در کنار مفهوم مارپیچ سکوت قرار داد. موثقی و نوئل-نویمان از دو زاویه متفاوت به یک مقوله واحد می‌رسند: رسانه‌ای که صداهای متعدد را خاموش می‌کند، نه تنها مسائل را پنهان می‌کند، بلکه اعتماد را نیز از بین می‌برد. و بدون اعتماد، رسانه تنها یک بلندگو است. و بلندگو، در شرایط جنگ، نقشش تولید پارازیت است، نه ایجاد روشنایی برای جلب اعتماد عمومی و کسب انسجام که ایران در زمان جنگ به آن نیاز دارد.

چه اقدامات باید انجام شود؟

سه نکته را به‌طور خلاصه بیان می‌کنم:

نخست، بازگشت به کارکرد برجسته‌سازی مسئله اصلی با در نظر گرفتن این نکته که مک‌کومز و شاو به ما نشان داده‌اند که رسانه با انتخاب موضوعات، اذهان را شکل می‌دهد. بنابراین انتخاب موضوع خود یک تصمیم سیاسی است. صداوسیما باید به‌طور آگاهانه تصمیم بگیرد که در زمان جنگ، «معیشت» و «چگونگی پایان جنگ» را به‌عنوان محور قرار دهد، نه «وفاداری این یا آن فرد». این بدان معناست که اولویت‌ها باید جا به جا شوند، نه فقط لحن تغییر کند.

دوم، شکست مارپیچ سکوت، نه تشدید آن، چراکه همان‌طور که نوئل-نویمان بیان کرده، مارپیچ زمانی شکل می‌گیرد که صداهای اقلیت سرکوب شوند. راهکار برای شکستن مارپیچ، شنیدن صداهای متفاوت است. اگر صداوسیما می‌خواهد اعتبار از دست رفته‌اش را بازگرداند، باید فضای مناسبی ایجاد کند که در آن پرسش‌های دشوار، حتی اگر با موضع رسمی همخوانی نداشته باشند، مطرح و پاسخ داده شوند.

سوم، احترام به مخاطب به‌جای تحقیر او، زیرا جمله «برید افغانستان» نه یک لطیفه، بلکه نشانه‌ای از عدم درک رسانه‌ای در شرایط بحرانی است. رسانه‌ای که به مخاطبانش بی‌احترامی کند، نمی‌تواند انتظار داشته باشد که آنها به آن اعتماد کنند.

به تاکسی برگردیم. زمانی که پیاده شدم، راننده گفت: «امیدوارم روزی برسد که تلویزیون بگوید چطور می‌توانیم زندگی‌مان را بهتر کنیم، نه اینکه بگوید کی دشمن است.» این جمله ساده، در واقع همانی است که تمام نظریه‌های ارتباطات، از مک‌کومز و شاو تا نوئل-نویمان، می‌خواهند به ما بگویند: رسانه هنگامی که به وظیفه‌اش عمل می‌کند، باید به مردم کمک کند تا مسئله اساسی خود را درک کنند. وقتی به‌جای این کار، آنتن را پُر از پارازیت می‌کند، آنتن روشن است، اما نوری ندارد و در تاریکی، هیچ جنگی نمی‌توانند پیروز شوند.

۲۳۲۱۳