نورمن بورلاگ؛ جوانی که با ۶۱ دلار از زمین زراعی به سفر رفت و با جایزه نوبل صلح به خانه بازگشت
بر اساس اخبار منتشر شده از خبرگزاری خبرآنلاین، نورمن ارنست بورلاگ در تاریخ ۲۵ مارس ۱۹۱۴ در مزرعه پدربزرگش در نزدیکی شهر کرسکو ایالت آیووا واقع در ایالات متحده آمریکا به دنیا آمد. ریشه‌های خانوادگی او به نروژ برمی‌گردد؛ اجدادش در میانه قرن نوزدهم از نروژ به ایالات متحده مهاجرت کرده و در مزارع شمال این کشور مستقر شده بودند.
او در یک خانواده کشاورز و تحت شرایطی بزرگ شد که با سبک زندگی کنونی تفاوت عمیقی داشت. مزرعه خانوادگی نه برق داشت، نه خودرو و نه هیچ‌گونه ماشین‌آلات مدرن کشاورزی. تمامی کارها عمدتاً با نیروی انسانی و با کمک اسب انجام می‌شد. این نوع زندگی به این معنا بود که کودکان از سنین پایین باید بخشی از کارهای روزمره را بر عهده می‌گرفتند.
بورلاگ از سال‌های کودکی فردی پرانرژی، کنجکاو و مستقل به شمار می‌رفت. او علاقه داشت تا بداند چیزها چگونه کار می‌کنند و ساعات زیادی را برای گشت‌وگذار در جنگل‌های کوچک و کنار جویبارها صرف می‌کرد. اما یکی از نزدیک‌ترین همراهان او در آن سال‌ها، پدربزرگش «نلس» بود.
نلس فقط یک پدربزرگ برای نورمن نبود؛ او معلمی بود که درس‌های ارزشمندی از زندگی را نه در کلاس درس، بلکه از طریق انجام کارهای روزمره مزرعه به او انتقال می‌داد. نورمن در پی پدربزرگش راه می‌افتاد، به مرغ‌ها غذا می‌داد، تخم‌مرغ‌ها را جمع‌آوری می‌کرد، علف‌های هرز را می‌کشت و در تمامی کارهایی که از عهده یک کودک برمی‌آمد، یاری می‌کرد.
پدربزرگش او را «نورم پسر» خطاب می‌کرد و سه توصیه مهم را به او می‌آموخت: کار خوب انجام بده، خودت فکر کن و مغزت را امروز پر کن تا فردا شکمت خالی نماند.
این آخرین جمله بعدها به معنایی فراتر از یک توصیه خانوادگی دست پیدا کرد؛ گویی خلاصه‌ای از مسیری بود که بورلاگ در طی زندگی حرفه‌ای‌اش پیمود.
پسربچه‌ای که در کولاک نزدیک بود زیر برف بماند
یکی از ذکرهای خاطرات دوران کودکی بورلاگ به زمستان ۱۹۱۹ مربوط می‌شود؛ زمانی که او در سن پنج سالگی برای نخستین بار به یک مدرسه یک‌کلاسه در ناحیه روستایی نیو اورگن رفت.
مدرسه در حدود یک و نیم مایل با خانه فاصله داشت و کودکان برای رفتن به آن، این مسیر را پیاده طی می‌کردند. در یکی از روزهای زمستان، هنگام بازگشت از مدرسه، کولاک شدیدی آغاز شد. نورمن جوان نتوانست همگام با دیگر بچه‌ها حرکت کند و به خاطر خستگی در برف سقوط کرد.
اگر دخترعموی بزرگ‌تر او، «سینا بورلاگ»، متوجه او نمی‌شد و از میان برف او را خارج نمی‌کرد، ممکن بود این مسیر زمستانی به یک حادثه جدی تبدیل شود. سینا او را تا خانه همراهی کرد؛ همان زنی که در سال‌های بعد نیز نقش مهمی در تشویق او برای ادامه تحصیل ایفا کرد.
زندگی در مزرعه فقط به سختی‌های مربوط به آب‌وهوا محدود نبود. خانواده بورلاگ همچنین در زمان شیوع بیماری آنفلوانزای ۱۹۱۸، شاهد بیماری و مرگ نزدیکان خود بودند. نورمن به مادرش کمک می‌کرد تا غذا و سوپ برای خانواده‌هایی که به خاطر بیماری در قرنطینه بودند، تهیه کند. مردم غذا را پشت در خانه‌ها می‌گذاشتند تا از تماس مستقیم با افراد بیمار جلوگیری شود.
این تجربیات در سال‌های ابتدایی زندگی، تصویری واضح از آسیب‌پذیری انسانی در برابر بحران‌ها به او نشان دادند.
خاک خوب هم بدون دانش کافی، محصولات مطلوبی نخواهد داشت
یکی از پیشرفت‌های مهم در دوران نوجوانی بورلاگ در کلاس کشاورزی دبیرستان رقم خورد.
او در خانواده‌ای پرورش یافته بود که خاک‌های بارور آیووا را از بهترین خاک‌های دنیا می‌دانستند. اما معلم کشاورزی‌اش، «هری شرودر»، به دانش‌آموزان نشان داد که حتی بهترین خاک‌ها نیز بدون تغذیه مناسب، قادر به ارائه حداکثر تولید خود نخواهند بود.
شرودر یک قطعه زمین آزمایشی در اختیار دانش‌آموزان قرار داد. آن‌ها در بخشی از زمین، بدون افزودن مواد مغذی بذر ذرت کشت کردند و در دیگر بخش‌ها با مقادیر متفاوتی از نیتروژن، فسفر و پتاسیم اقدام به کاشت کردند.
نتیجه برای نورمن حیرت‌آور بود: بخشی که بدون اصلاح خاک کشت شده بود، در هر ایکر ۲۵ بوشل ذرت تولید کرد؛ حال آنکه بخش‌هایی که از مواد مغذی بهره‌مند بودند، به ۵۰ بوشل رسیدند.
این آزمایش ساده، تصور قبلی او را در مورد حاصلخیزی به چالش کشید. باروری خاک تنها یک ویژگی طبیعی ثابت نبود؛ دانش و روش‌های صحیح می‌تواند به افزایش ظرفیت تولید غذا کمک کند.
بورلاگ بعدها بارها به اهمیت تجربه و آزمایش در مزرعه در زندگی حرفه‌ای خود اشاره می‌کرد؛ رویکردی که از همان کلاس‌های دبیرستان آغاز شده بود.
کشتی‌گیری، ۶۱ دلار و مسیری که یک مسابقه تغییر داد
بورلاگ در دوران دبیرستان تنها به کشاورزی و تحصیل علاقه نداشت. او همچنین ورزشکاری جدی بود و به فوتبال آمریکایی، بیسبال و کشتی مشغول بود. در تیم فوتبال مدرسه به مقام کاپیتانی دست یافت و در کشتی هم استعداد برجسته‌ای از خود نشان داد.
با این حال، ادامه تحصیل برای خانواده‌ای کشاورز در دوران رکود اقتصادی آمریکا کار آسانی نبود. پس از فارغ‌التحصیلی بورلاگ از دبیرستان، او مدتی در مزرعه پدر و زمین‌های کشاورزی اطراف کار کرد تا برای دانشگاه پس‌انداز کند.
در فوریه ۱۹۳۳، او به مسابقات کشتی انجمن ورزشکاران آماتور در منطقه غرب میانه آمریکا پیوست. در این مسابقات، بسیاری از رقبای او کشتی‌گیران دانشگاهی بودند؛ با این وجود، بورلاگ که نزدیک به یک سال از کشتی دور بود، به فینال راه یافت. مسابقه نهایی در وقت اضافه برگزار شد و او مغلوب رقیب خود از کالج تربیت معلم ایالت آیووا شد.
اما این شکست به فرصتی تبدیل شد. مربی دانشگاه مینه‌سوتا که شاهد این رقابت بود، استعداد او را تشخیص داد و راه ورود به دانشگاه را برایش هموار کرد.
در نهایت، بورلاگ تصمیم گرفت به دانشگاه مینه‌سوتا برود. او سرمایه زیادی نداشت؛ مجموع دارایی‌اش تنها ۵۰ دلار بود و پدربزرگش نیز ۱۱ دلار به او کمک کرد. پدرش نیز پیشنهاد کمک مالی کرد، ولی نورمن ترجیح داد پدرش پول را برای تحصیل خواهرانش نگه دارد.
در آن دوران، شهریه دانشجویان غیربومی دانشگاه معادل ۲۵ دلار برای هر فصل و اجاره اتاق هم نزدیک به پنج دلار در ماه بود. بورلاگ با این سرمایه اندک راهی دانشگاه شد و برنامه‌اش این بود که با کار کردن، هزینه‌های زندگی‌اش را تأمین کند.
از جنگل‌داری تا گیاه‌شناسی؛ مسیری که به گندم منجر شد
بورلاگ در دانشگاه مینه‌سوتا در ابتدا به کار در رشته جنگل‌داری مشغول شد. او در سال ۱۹۳۷ مدرک کارشناسی خود را به دست آورد و مدتی نیز در سازمان جنگل‌داری آمریکا فعالیت کرد. اما تمایل او به شناخت بیماری‌های گیاهی و راهکارهای مبارزه با آن‌ها او را مجدداً به دانشگاه بازگرداند.
او در سال ۱۹۳۹ مدرک کارشناسی ارشد و در سال ۱۹۴۲ دکترای آسیب‌شناسی گیاهی را دریافت کرد.
در این مدت، بورلاگ با دنیای میکروب‌ها، قارچ‌ها و بیماری‌هایی که می‌توانستند محصول یک مزرعه را بسوزانند، آشنا شد. سپس در شرکت «دوپون» به پژوهش در مورد مواد شیمیایی برای مقابله با باکتری‌ها و قارچ‌ها پرداخت.
شاید در آن زمان کمتر کسی حواسش به این مسئله بود که این متخصص بیماری‌های گیاهی روزی تبدیل به یکی از با نفوذترین اصلاح‌کنندگان ژنتیکی گندم در جهان خواهد شد.
اما در سال ۱۹۴۴، فرصتی پیش آمد که مسیر حرفه‌ای‌اش را به طور کامل تغییر داد: دعوت برای همکاری در یک طرح تحقیقاتی مهم به مکزیک به منظور افزایش تولید گندم.
مکزیک؛ آغاز نبرد طولانی با بیماری‌های گندم
در دهه ۱۹۴۰، مکزیک با چالش‌های جدی در تولید گندم مواجه بود. بیماری‌های گیاهی، به‌ویژه زنگ گندم، مزارع را تهدید می‌کرد و این کشور به واردات گندم وابسته گردیده بود.
در سال ۱۹۴۴، دولت مکزیک در همکاری با بنیاد راکفلر برنامه‌ای را جهت بهبود تولید گندم آغاز کرد. بورلاگ به عنوان متخصص ژنتیک و آسیب‌شناسی گیاهی به این پروژه پیوست و مسئولیت سازمان‌دهی و رهبری تحقیقات را عهده‌دار شد.
در آن زمان، او نمی‌توانست پیش‌بینی کند که این مأموریت به بخش قابل توجهی از عمر کاری‌اش تبدیل می‌شود. قرار بود برای هدفی پژوهشی به مکزیک برود، اما در نهایت بیش از دو دهه با دانشمندان و کشاورزان این کشور همکاری کرد.
شروع این کار چندان دلگرم‌کننده نبود. بورلاگ بعدها از مشکلاتی چون زبان، آزمایشگاه‌های نامناسب، دشواری در رفت‌وآمد و کمبود غذا به خاطر نبود تسهیلات و سرمایش گفت. در برخی مواقع حتی به این فکر می‌کرد که اشتباهی مرتکب شده و باید به شغل قبلی خود در دوپون بازگردد.
دانشمندی که پشت میز نمی‌نشست و در مزرعه کار می‌کرد
یکی از ویژگی‌های بارز بورلاگ این بود که اصلاح گندم را صرفاً به عنوان یک مسئله آزمایشگاهی نمی‌دید. او ساعت‌های طولانی در مزارع حضور داشت، گیاهان را بررسی می‌کرد و نتایج آزمایش‌های خود را در شرایط واقعی کشت ارزیابی می‌کرد.
برای مواجهه با بیماری‌های گندم، او نیاز داشت که گونه‌هایی را بیابد که هم محصولات بیشتری تولید کنند و هم در برابر بیماری‌ها مقاوم باشند.
در شیوه‌های متعارف اصلاح گندم، پژوهشگران معمولاً یک یا دو فصل در سال برای انتخاب و آزمایش نسلی‌های جدید وقت داشتند. اما بورلاگ برای تسریع فرآیند اصلاح، از تنوع آب و هوایی نواحی مکزیک بهره‌برداری کرد.
او برنامه‌ای را توسعه داد که بعدها به «اصلاح شاتل» مشهور شد: کشت و انتخاب نسل‌های گندم در دو محیط متفاوت، یکی در ارتفاعات و دیگری در مناطق گرم‌تر و کم‌ارتفاع‌تر. این استراتژی به‌ویژه این امکان را به او می‌داد که در یک سال دو نسل از گیاهان را ارزیابی کند.
این روش نه تنها سرعت اصلاح را افزایش داد، بلکه به تولید گونه‌هایی کمک کرد که قابلیت کشت در شرایط آب و هوایی متنوع‌تری را داشتند.
راز گندم‌های کوتاه بلندقد چه بود؟
یکی از دستاوردهای کلیدی بورلاگ، توسعه گونه‌های کوتاه و پربازده گندم بود.
گندم‌های سنتی در بسیاری از موقعیت‌ها در برابر افزایش مواد مغذی و کود، ساقه‌های بلندی رشد می‌کردند. این ساقه‌ها در برابر باد و وزن خوشه‌های سنگین آسیب‌پذیر بودند و ممکن بود به خواب بروند؛ پدیده‌ای که به کاهش برداشت محصول منجر می‌شد.
بورلاگ با بهره‌گیری از ژن‌های کوتاه‌کننده ساقه، که شامل ژن‌هایی از گندم کوتوله ژاپنی «نورین ۱۰» بودند، توانست گونه‌هایی با ساقه‌هایی کوتاه‌تر و محکم‌تر تولید کند.
فواید این گونه‌ها فقط در کوتاه بودنشان نبود. گیاه می‌توانست انرژی بیشتری به تولید دانه اختصاص دهد و در صورت دریافت کود کافی، محصولات بیشتری تولید کند؛ بدون اینکه به همان میزانی که گندم‌های بلندقد دچار خوابیدگی می‌شدند، آسیب ببیند.
ترکیب مقاوم بودن در برابر بیماری، نرخ بالای تولید و سازگاری با شرایط مختلف، گندم‌های نوین را به ابزار مهمی برای افزایش تولید غذا تبدیل کرد.
با این حال، این موفقیت تنها نتیجه یک جهش ژنتیکی یا کار یک نفر نبود. انتخاب و تلاقی گونه‌ها، آزمایش‌های چندین‌ساله، دانش متخصصان و همکاری کشاورزان در کنار روش‌های مناسب کشت و مدیریت مزرعه همه در این موفقیت دخیل بودند.
مکزیک چگونه به خودکفایی در تولید گندم نائل آمد؟
نتیجه سال‌ها تحقیقات در مکزیک به تدریج بروز یافت. گونه‌های اصلاح‌شده گندم در مزارع بیشتری کشت و تولید داخلی به‌طور قابل توجهی افزایش پیدا کرد.
بنابر اطلاعات بنیاد نوبل، مکزیک در سال ۱۹۵۶ به خودکفایی در تولید گندم دست یافت؛ موفقیتی که جایگاه نورمن بورلاگ را به عنوان یکی از چهره‌های اصلی تحول کشاورزی تثبیت کرد.
اما این موفقیت پایان مأموریت برای او نبود. در دوردست‌ها، کشورهایی وجود داشتند که با چالش رشد جمعیت، قحطی و کمبود غذا مواجه بودند. هند و پاکستان از مهم‌ترین این کشورها بودند.
هند و پاکستان؛ زمانی که گندم مسئله‌ای حیاتی شد
در دهه ۱۹۶۰، هند و پاکستان، زیر فشار جمعیت و کمبود مواد غذایی قرار داشتند. خشکسالی و ضعف عملکرد کشاورزی وضعیت را پیچیده‌تر کرده بود و نگرانی از قحطی در این کشورها افزایش یافته بود.
بورلاگ و همکارانش دریافتند که گونه‌های گندم موفق در مکزیک، می‌توانند در بخش‌های جنوبی آسیا نیز عملکرد خوبی داشته باشند؛ البته به شرط اینکه با شرایط محلی سازگار شوند و کشاورزان توانایی دسترسی به نهاده‌های مورد نیاز را داشته باشند.
در سال ۱۹۶۵، آزمایش و گسترش این گونه‌ها در هند و پاکستان اوج گرفت. ورود بذرهای جدید در کنار توسعه آبیاری، کوددهی و اصلاح روش‌های کشاورزی انقلابی در افزایش چشمگیر برداشت ایجاد کرد.
یکی از چالش‌های کلیدی، متقاعد کردن کشاورزان و سیاست‌گذاران بود. پذیرفتن گونه‌های جدید در مقیاس وسیع به اعتماد به نتایج مزرعه‌ای، دسترسی به بذر و دیگر نهاده‌ها و حمایت دولت‌ها نیاز داشت.
در این مرحله، بورلاگ تنها یک دانشمند نبود؛ او باید با مقامات دولتی، کارشناسان و کشاورزان درباره ضرورت تغییر رویکرد کشاورزی گفتگو می‌کرد.
روحیه رقابتی بورلاگ که از دوران ورزشی‌اش به او منتقل شده بود، در فعالیت‌های علمی‌اش نیز مشهود بود. او از گروه پژوهشگران نه بود که با نخستین شکست یا مخالفت، پروژه را رها کنند.
انقلاب سبز؛ نامی برای یک تحول بزرگ
گسترش گونه‌های پربازده گندم و برنج و تغییر روش‌های کشاورزی در کشورهای در حال توسعه، به تدریج به نام «انقلاب سبز» شناخته شد.
این تحول فراتر از تولید بذرهای جدید بود. اصلاح گونه‌ها، استفاده از کود، گسترش آبیاری، بهبود مدیریت مزرعه و سرمایه‌گذاری در تحقیقات کشاورزی مجموعه‌ای از تغییرات را به وجود آورد که توانایی تولید غلات را افزایش داد.
بورلاگ به خاطر نقش محوری‌اش در توسعه گندم‌های پربازده، به عنوان پدر انقلاب سبز شناخته شده است؛ هرچند او همواره تأکید می‌کرد که این موفقیت نتیجه تلاش یک تیم بزرگ از دانشمندان، کشاورزان و نهادهای تحقیقاتی بوده است.
جایزه نوبل صلح؛ تماسی که در ابتدا به یک شوخی شبیه بود
در سال ۱۹۷۰، کمیته نوبل جایزه صلح را به نورمن بورلاگ اعطا کرد. دلیل انتصاب او، تأثیرگذاری‌اش در انقلاب سبز و یاری به افزایش تولید غذا در سطح جهانی بود.
اما واکنش خود بورلاگ به این خبر به اندازه دستاوردهای علمی‌اش جالب بود.
او در مصاحبه‌ای که بعدها در مجله دانشگاه مینه‌سوتا منتشر شد، توضیح داد که وقتی خبر برنده شدنش را شنید، ابتدا تصور کرد کسی در حال شوخی با اوست.
این واقعه در مزرعه‌ای در دره تولوکا مکزیک روی داد. بورلاگ به همراه پنج دانشمند از رومانی، برزیل و مکزیک مشغول برداشت محصول بود. همسرش، مارگارت، به مزرعه آمد و به او گفت فردی از یک روزنامه در اسلو تماس گرفته و به‌دنبال صحبت فوری با اوست؛ پیامی که خبر برنده شدن جایزه نوبل را در خود داشت.
بورلاگ در آن مقطع در بین خوشه‌های گندم و درگیر کار روزمره بود؛ نه در یک مراسم رسمی و نه پشت میزی اداره.
این تصویر به‌خوبی با شخصیت کاری او همخوانی داشت: دانشمندی که حتی پس از شهرت جهانی، همچنان ترجیح می‌داد در مزرعه و در کنار گیاهان خود بماند.
دانشمندی که نمی‌خواست پشت میز بازنشسته شود
بورلاگ حتی پس از دریافت جایزه نوبل نیز فعالیت‌های خود را متوقف نکرد. او در سال‌های بعد به پرورش دانشمندان جوان، همکاری با مراکز تحقیقاتی و توسعه راهکارهایی برای افزایش تولید غذا در کشورها ادامه داد.
در سال ۲۰۰۴، زمانی که نزدیک به ۹۰ ساله بود، در مصاحبه‌ای با دانشگاه مینه‌سوتا جمله‌ای گفت که به‌خوبی نشان‌دهنده روحیه او بود: «می‌خواهم در حالی بمیرم که چکمه‌هایم به پا هستند.»
۲۲۷۲۲۷