۶ پرده سرنوشت‌ساز از ظهور تا مرگ یاسر عرفات / میراث مردی که رویای فلسطین را تا پای گور برد
فرارو- کمتر چهره‌ای در تاریخ معاصر خاورمیانه را می‌توان پیدا کرد که زندگی‌اش به‌اندازه یاسر عرفات با فراز و فرودهای سیاسی، جنگ، تبعید، مذاکره و ناکامی گره خورده باشد. مردی که سال‌ها تصویرش با چفیه سیاه و سفید، لباس نظامی و اسلحه در ذهن مردم جهان ثبت شده بود، روزی در برابر رهبران کشورهای جهان ایستاد و از صلح سخن گفت؛ همان کسی که بعدها جایزه صلح نوبل را دریافت کرد، اما هرگز نتوانست رؤیای اصلی زندگی‌اش، یعنی تشکیل یک کشور مستقل فلسطینی، را به چشم ببیند.
به گزارش فرارو، داستان زندگی عرفات فقط داستان یک رهبر فلسطینی نیست؛ روایت شخصیتی است که در طول چهار دهه، از یک مبارز چریکی به نماد سیاسی یک ملت تبدیل شد، با رهبران جهان دست داد، از چند کشور عربی رانده شد، در محاصره زندگی کرد و سرانجام در شرایطی مبهم درگذشت. برای شناخت او باید به مقاطعی برگشت که نه‌فقط مسیر زندگی‌اش، بلکه سرنوشت مناقشه فلسطین و اسرائیل را نیز تغییر دادند.
از قاهره تا کویت؛ تولد یک رهبر
محمد عبدالرحمان عبدالرئوف القدوه الحسینی که جهان او را با نام یاسر عرفات می‌شناسد، در ۲۴ اوت ۱۹۲۹ به دنیا آمد. محل تولد او قاهره مصر بود؛ هرچند عرفات در طول زندگی خود پیوند عاطفی و سیاسی پررنگی با بیت‌المقدس داشت. او در خانواده‌ای فلسطینی بزرگ شد و دوران کودکی‌اش میان قاهره و بیت‌المقدس گذشت. در دانشگاه قاهره مهندسی عمران خواند و پس از فارغ‌التحصیلی مدتی در کویت به کار مهندسی پرداخت.
اما مسیر زندگی او قرار نبود به ساخت‌وساز ساختمان‌ها محدود بماند. تحولات فلسطین، به‌ویژه جنگ ۱۹۴۸ و شکل‌گیری مسئله آوارگان فلسطینی، نسلی از جوانان عرب را به این نتیجه رسانده بود که سرنوشت فلسطین نباید صرفاً در اختیار دولت‌های عربی باشد. عرفات نیز به همین جریان پیوست. او در سال ۱۹۵۹، به همراه گروهی از همفکرانش، جنبش فتح را بنیان گذاشت؛ سازمانی که هدفش هدایت مبارزه ملی فلسطینی‌ها به دست خود آنان بود.
این انتخاب، آغاز مسیری بود که عرفات را به یکی از شناخته‌شده‌ترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین رهبران قرن بیستم تبدیل کرد.
۱. نبرد کرامه؛ روزی که عرفات به یک اسطوره تبدیل شد
اگر قرار باشد یک اتفاق را نقطه آغاز شهرت جهانی عرفات بدانیم، باید به ۲۱ مارس ۱۹۶۸ برگردیم؛ زمانی که نیروهای اسرائیلی به شهرک کرامه در اردن حمله کردند. این منطقه یکی از مراکز استقرار نیروهای فتح بود و اسرائیل آن را پایگاهی برای عملیات چریکی فلسطینی‌ها می‌دانست.
در این نبرد، نیروهای فلسطینی در کنار ارتش اردن با ارتش اسرائیل درگیر شدند. ارتش اسرائیل توانست پایگاه نیروهای چریکی را تخریب کند، اما با مقاومت سنگین و تلفات قابل توجه روبه‌رو شد و سرانجام نیروهایش عقب‌نشینی کردند. نکته مهم این بود که بخش قابل توجهی از مقاومت در برابر حمله را ارتش اردن بر عهده داشت؛ با این حال، فتح توانست از این نبرد تصویری از ایستادگی مبارزان فلسطینی بسازد. کرامه به یک نقطه عطف تبلیغاتی و سیاسی تبدیل شد و هزاران جوان فلسطینی به جنبش‌های مقاومت پیوستند.
عرفات از این فرصت برای تثبیت جایگاه خود استفاده کرد. یک سال بعد، در فوریه ۱۹۶۹، او به ریاست کمیته اجرایی سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) انتخاب شد. سازمانی که از سال ۱۹۶۴ تشکیل شده بود، حالا تحت رهبری مردی قرار می‌گرفت که قرار بود برای چند دهه چهره اصلی سیاست فلسطین باشد.
۲. سپتامبر سیاه؛ وقتی عرفات با یک کشور عربی وارد جنگ شد
شاید یکی از کمتر روایت‌شده‌ترین فصل‌های زندگی عرفات، ماجرای درگیری او با اردن باشد؛ کشوری که زمانی مهم‌ترین پایگاه نیروهای فلسطینی به شمار می‌رفت.
پس از جنگ ۱۹۶۷ و افزایش حضور گروه‌های مسلح فلسطینی در اردن، قدرت و نفوذ این گروه‌ها به‌تدریج به چالشی برای حکومت ملک حسین تبدیل شد. نیروهای فلسطینی در بخش‌هایی از کشور عملاً استقلال عمل گسترده‌ای داشتند و در مواردی حتی اقتدار دولت اردن را به چالش می‌کشیدند. این وضعیت سرانجام در سپتامبر ۱۹۷۰ به درگیری گسترده میان ارتش اردن و گروه‌های فلسطینی انجامید؛ واقعه‌ای که به «سپتامبر سیاه» معروف شد.
درگیری‌ها ماه‌ها ادامه یافت و هزاران نفر کشته شدند. تلاش‌های میانجیگرانه کشورهای عربی نیز نتوانست بحران را به‌سرعت پایان دهد. سرانجام نیروهای سازمان آزادی‌بخش فلسطین در سال ۱۹۷۱ از اردن خارج شدند و بخش مهمی از تشکیلات عرفات به لبنان انتقال یافت.
سپتامبر سیاه فقط یک شکست نظامی نبود؛ این اتفاق نشان داد که آرمان فلسطین، حتی در میان کشورهای عربی حامی آن، می‌تواند به منبعی از اختلاف و درگیری تبدیل شود. عرفات یک پایگاه مهم را از دست داده بود، اما هنوز راه دیگری برای ادامه مبارزه داشت: لبنان.
۳. تفنگ و شاخه زیتون؛ سخنرانی‌ای که عرفات را به چهره‌ای جهانی تبدیل کرد
سیزدهم نوامبر ۱۹۷۴، عرفات وارد ساختمان سازمان ملل در نیویورک شد تا در مجمع عمومی این سازمان سخنرانی کند. برای نخستین بار رهبر سازمان آزادی‌بخش فلسطین فرصت یافته بود مستقیماً در برابر نمایندگان کشورهای جهان از مسئله فلسطین سخن بگوید.
او در آن سخنرانی جمله‌ای گفت که بعدها به یکی از مشهورترین عبارت‌های تاریخ سیاسی خاورمیانه تبدیل شد: «من در یک دست شاخه زیتون و در دست دیگر تفنگ یک مبارز را گرفته‌ام. نگذارید شاخه زیتون از دستم بیفتد.»
این جمله به‌خوبی دو وجه شخصیت سیاسی عرفات را نشان می‌داد؛ رهبری که از یک سو مبارزه مسلحانه را بخشی از مسیر آزادی فلسطین می‌دانست و از سوی دیگر می‌خواست سازمان آزادی‌بخش فلسطین به‌عنوان یک بازیگر سیاسی و دیپلماتیک در جهان پذیرفته شود.
اهمیت آن سفر تنها به سخنرانی عرفات محدود نبود. مجمع عمومی سازمان ملل در همان سال با تصویب قطعنامه ۳۲۳۷، به سازمان آزادی‌بخش فلسطین جایگاه ناظر در سازمان ملل اعطا کرد. به این ترتیب، مسئله فلسطین بیش از گذشته از چارچوب یک مناقشه منطقه‌ای خارج شد و به موضوعی در دستور کار دیپلماسی بین‌المللی تبدیل شد.
۴. خروج از بیروت؛ شکست بزرگی که مسیر مبارزه را عوض کرد
در سال ۱۹۸۲، اسرائیل با هدف بیرون راندن سازمان آزادی‌بخش فلسطین از لبنان، عملیات نظامی گسترده‌ای را آغاز کرد. نیروهای اسرائیلی به بیروت رسیدند و این شهر را محاصره کردند. عرفات و نیروهای تحت فرمان او در شرایطی دشوار قرار گرفتند؛ محاصره‌ای که سرانجام با میانجیگری بین‌المللی به توافق برای خروج نیروهای سازمان آزادی‌بخش فلسطین از لبنان انجامید.
عرفات در تابستان همان سال بیروت را ترک کرد و راهی تونس شد. انتقال مقر سازمان به تونس، فاصله جغرافیایی رهبری فلسطین از سرزمین‌های اشغالی را بیشتر کرد و یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی و سیاسی این سازمان را از دسترس خارج ساخت.
اما عرفات حتی در تبعید نیز از سیاست فاصله نگرفت. او به‌تدریج دریافت که ادامه مبارزه مسلحانه به‌تنهایی نمی‌تواند سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به هدف اصلی‌اش برساند. در سال ۱۹۸۸، شورای ملی فلسطین در الجزایر اعلامیه استقلال فلسطین را تصویب کرد. عرفات نیز پذیرش قطعنامه‌های ۲۴۲ و ۳۳۸ شورای امنیت سازمان ملل را اعلام کرد؛ قطعنامه‌هایی که مبنای مهمی برای حل‌وفصل سیاسی مناقشه عربی ـ اسرائیلی محسوب می‌شدند.
در همان سال، او به‌طور رسمی تروریسم را رد کرد و موضعی اتخاذ کرد که راه را برای آغاز گفت‌وگوی مستقیم آمریکا با سازمان آزادی‌بخش فلسطین هموار ساخت. این تغییر، مقدمه‌ای برای یکی از مهم‌ترین چرخش‌های سیاسی زندگی او بود.
۵. دست دادن با دشمن؛ روزی که عرفات به کاخ سفید رفت
سیزدهم سپتامبر ۱۹۹۳، تصویری در کاخ سفید ثبت شد که تا سال‌ها در کتاب‌های تاریخ و رسانه‌های جهان تکرار شد: یاسر عرفات و اسحاق رابین، نخست‌وزیر اسرائیل، در حضور بیل کلینتون با یکدیگر دست دادند.
این دست دادن نتیجه مذاکرات محرمانه‌ای بود که با میانجیگری نروژ در اسلو انجام شده بود. پیش از امضای توافق، عرفات و رابین در نامه‌هایی تاریخی، مواضع متقابل خود را اعلام کردند. سازمان آزادی‌بخش فلسطین حق موجودیت اسرائیل در صلح و امنیت را به رسمیت شناخت و استفاده از تروریسم و خشونت را رد کرد. در مقابل، دولت اسرائیل سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به‌عنوان نماینده مردم فلسطین به رسمیت شناخت و پذیرفت با آن وارد مذاکره شود.
توافق اسلو قرار بود طی یک دوره انتقالی پنج‌ساله، زمینه خودگردانی فلسطینی‌ها در کرانه باختری و نوار غزه را فراهم کند و پس از آن مذاکرات درباره مسائل اصلی، از جمله مرزها، وضعیت بیت‌المقدس و آوارگان فلسطینی، به نتیجه برسد.
عرفات در سال ۱۹۹۴ به غزه بازگشت و ریاست تشکیلات خودگردان فلسطین را بر عهده گرفت. او دیگر فقط رهبر یک جنبش تبعیدی نبود؛ حالا مسئول اداره بخش‌هایی از سرزمین‌های فلسطینی نیز محسوب می‌شد.
در همان سال، کمیته نوبل نروژ جایزه صلح نوبل را به‌طور مشترک به عرفات، اسحاق رابین و شیمون پرز، وزیر خارجه وقت اسرائیل، اعطا کرد. این جایزه به پاس تلاش‌های آنان برای ایجاد صلح در خاورمیانه بود؛ اتفاقی که شاید اگر کسی در دهه ۱۹۷۰ پیش‌بینی می‌کرد، کمتر کسی آن را باور می‌کرد.
۶. رؤیای ناتمام؛ از شکست کمپ‌دیوید تا محاصره در رام‌الله
اما صلحی که قرار بود با توافق اسلو آغاز شود، هیچ‌گاه به مقصد نرسید. مذاکرات کمپ‌دیوید در تابستان سال ۲۰۰۰ با حضور بیل کلینتون، عرفات و ایهود باراک، نخست‌وزیر وقت اسرائیل، برگزار شد. هدف این بود که دو طرف بر سر مسائل نهایی مناقشه به توافق برسند؛ اما مذاکرات بدون نتیجه پایان یافت.
درباره دلایل شکست کمپ‌دیوید روایت‌های متفاوتی وجود دارد. اختلاف بر سر مرزها، آینده شهرک‌های اسرائیلی، وضعیت بیت‌المقدس و حق بازگشت آوارگان از مهم‌ترین موانع بود. کلینتون و مقام‌های اسرائیلی در آن زمان عرفات را مسئول اصلی شکست مذاکرات معرفی کردند؛ در مقابل، طرف فلسطینی معتقد بود پیشنهادهای مطرح‌شده حقوق اساسی فلسطینی‌ها را تأمین نمی‌کرد. پژوهش‌های تاریخی نیز بر مجموعه‌ای از اختلافات ساختاری، بی‌اعتمادی متقابل و اشتباهات سیاسی دو طرف تأکید دارند.
چند ماه بعد، با آغاز انتفاضه دوم در سپتامبر ۲۰۰۰، خشونت‌ها بار دیگر شدت گرفت. رابطه عرفات با دولت اسرائیل به‌شدت تیره شد و او در سال‌های پایانی زندگی‌اش عملاً در مقر تشکیلات خودگردان در رام‌الله محاصره شد. مردی که زمانی در کاخ سفید کنار رئیس‌جمهور آمریکا و نخست‌وزیر اسرائیل دست داده بود، حالا در ساختمانی محصور زندگی می‌کرد و چشم‌انداز تشکیل کشور مستقل فلسطین از همیشه دورتر به نظر می‌رسید.
مرگ در پاریس؛ معمایی که هنوز در تاریخ باقی مانده است
در اکتبر ۲۰۰۴، وضعیت جسمانی عرفات به‌سرعت رو به وخامت گذاشت. او ابتدا دچار مشکلات گوارشی شد و پس از انتقال به بیمارستان نظامی پرسی در نزدیکی پاریس، در ۱۱ نوامبر ۲۰۰۴ در ۷۵ سالگی درگذشت. علت دقیق بیماری او در آن زمان مشخص نشد و همین مسئله زمینه‌ساز گمانه‌زنی‌های فراوانی شد.
چند سال بعد، موضوع احتمال مسمومیت او با ماده رادیواکتیو پولونیوم ۲۱۰ دوباره مطرح شد. در سال ۲۰۱۲، با نبش قبر عرفات، نمونه‌هایی از بقایای او برای بررسی در اختیار گروه‌های کارشناسی فرانسوی، روسی و سوئیسی قرار گرفت. پژوهشگران سوئیسی در سال ۲۰۱۳ اعلام کردند که یافته‌هایشان تا حدی از احتمال مسمومیت با پولونیوم حمایت می‌کند، اما گروه‌های فرانسوی و روسی به چنین نتیجه‌ای نرسیدند. در سال ۲۰۱۵ نیز دستگاه قضایی فرانسه تحقیقات مربوط به احتمال قتل او را به دلیل نبود شواهد کافی برای اثبات مسمومیت مختومه کرد. بنابراین، با وجود تداوم گمانه‌زنی‌ها، مسمومیت عرفات هرگز به‌طور قطعی اثبات نشد.