آمریکا در تلاش برای محدود کردن تجارت زمینی و دریایی ایران
فرارو- در شرایط کنونی که سیاست تحریم‌های اقتصادی ایالات متحده علیه ایران وارد فاز جدیدی شده و اعمال محدودیت بر مسیرهای زمینی به‌عنوان بخشی از فشارهای دریایی از توجه کشور واشنگتن برخوردار است، این موضوع به اهمیت نقش همسایگان ایران در پایداری راه‌های اقتصادی کشور افزوده است.
طبق اطلاعات فرارو، درخواست ایالات متحده از عراق برای بستن بیشتر گذرگاه‌های مرزی با ایران، همزمان با اقدام‌های تهران برای گسترش همکاری‌های ترانزیتی با ارمنستان، سوالات کلیدی در خصوص آینده جغرافیای تجارت خارجی ایران را به وجود آورده است. آیا عراق قادر خواهد بود در برابر فشارهای واشنگتن روابط اقتصادی‌اش با تهران را حفظ کند؟ آیا مسیر ارمنستان و قفقاز می‌تواند به‌عنوان جایگزینی برای بخشی از ظرفیت تجاری عراق عمل کند؟ و در نهایت، ایران چه گزینه‌هایی برای مقابله با احتمال محدود شدن مسیرهای زمینی و دریایی‌اش در اختیار دارد؟
احسان موحدیان، استاد دانشگاه علامه طباطبائی و تحلیلگر امور بین‌الملل، در گفتگو با فرارو، در رابطه با تلاش‌های ایالات متحده برای مسدود کردن مسیرهای تجاری ایران از طریق فشار بر عراق و تشدید منع‌های دریایی، بر این باور است که آمریکا درصدد افزایش فشارهای اقتصادی برای دستیابی به امتیازهایی از تهران است. او با تأکید بر اهمیت راهبردی ارمنستان به‌عنوان یکی از معدود مسیرهای معتبر ایران برای دسترسی به بازارهای منطقه‌ای و اروپا، بر لزوم توسعه کریدورهای قفقاز، تقویت تجارت از طریق دریای خزر و گسترش همکاری با کشورهای همسایه تأکید می‌کند و معتقد است ایران برای کاهش آسیب‌پذیری‌اش در برابر تحریم‌ها باید به‌طور همزمان زیرساخت‌های ترانزیتی، سازوکارهای مالی جایگزین دلار و ظرفیت تولید داخلی را تقویت نماید.
فشار حداکثری آمریکا با هدف امتیازگیری از ایران ادامه دارد
احسان موحدیان در خصوص اینکه سیاست فشار حداکثری ایالات متحده همچنان با هدف کسب حداکثر امتیاز از ایران پیگیری می‌شود، بیان داشت: «به نظر می‌رسد که آمریکا در شرایط کنونی به دنبال تشدید فشارهای اقتصادی بر ایران است و وضعیت محاصره دریایی نیز در این راستا قابل تحلیل است. هدف واشنگتن اعمال محدودیت بر مسیرهای اقتصادی و تجاری ایران است تا فشار بیشتری به کشور تحمیل کرده و تهران را به پذیرش امتیازهای مورد نظر خود وادار کند.»
وی همچنین یادآور شد: «در چنین وضعیتی، باتوجه به بی‌اعتمادی عمیق و نهادینه‌شده میان ایران و آمریکا و همچنین اختلافات جدی در زمینه شرایط مذاکرات، نمی‌توان انتظار داشت که مذاکرات معناداری در آینده نزدیک شکل بگیرد. ایران در پی آن است که قبل از هرگونه مذاکره، تضمین‌هایی برای تثبیت شرایط و جلوگیری از تکرار تجارب گذشته دریافت کند. به همین دلیل، موضوع تنها بازگشت به میز مذاکره و رضایت‌دهی یک‌طرفه نیست، بلکه تهران خواهان روشن شدن مسائل کلیدی از جمله تحریم‌ها، دارایی‌های خود و تضمین‌های حقوقی و حاکمیت کشور است.»
آمریکا می‌خواهد مسیرهای تنفس اقتصادی ایران را محدود کند
این تحلیلگر در خصوص درخواست آمریکا از عراق برای کاهش گذرگاه‌های مرزی با ایران اظهار داشت: «روابط اقتصادی ایران و عراق به لحاظ حجم قابل توجهی اهمیت دارد و ارزش تجارت میان دو کشور دست‌کم در حدود ۱۵ میلیارد دلار برآورد می‌شود. از طرفی، عراق در بعضی بخش‌های اقتصادی و تأمین انرژی، به ویژه در حوزه گاز، به ایران وابسته است. به این ترتیب، اجرای سیاست مورد نظر آمریکا به راحتی امکان‌پذیر نیست و ممکن است تبعات اقتصادی قابل توجهی برای عراق نیز به‌دنبال داشته باشد.»
وی افزود: «محدود کردن مبادلات با ایران نه تنها به اقتصاد ما آسیب می‌زند، بلکه منافع اقتصادی عراق را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. با این حال، باید توجه داشت که آمریکا در پی افزایش فشار اقتصادی از طریق مسیرهای مختلف است و صرفاً به محدودیت‌های دریایی اکتفا نخواهد کرد. در این شرایط، احتمالاً طرح‌هایی برای ایجاد سازوکارهای نظارتی و محدودکننده بر مسیرهای زمینی و انتقال کالا به میان خواهد آمد تا تجارت ایران با سایر کشورها را دشوارتر کند.»
این تحلیلگر سیاست خارجی در مورد ظرفیت کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز برای حفظ روابط اقتصادی با ایران خاطرنشان کرد: «بسیاری از این کشورها به دنبال اتخاذ سیاست خارجی چندجانبه‌گرایی هستند و سعی می‌کنند روابط خود را همزمان با ایران و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای دایر نگه دارند. به عنوان نمونه، کشورهایی چون ترکمنستان منابع ارزشمندی برای انتقال انرژی و توسعه تجارت از طریق دریای خزر دارند. به‌نظر می‌رسد این کشورها با وجود فشارهای آمریکا، به راحتی نخواهند پذیرفت که روابط اقتصادی و سیاسی خود با ایران را به خطر اندازند.»
ارمنستان به دریچه قابل اعتماد تجارت ایران تبدیل شده است
این کارشناس بین‌الملل به اهمیت مسیر ارمنستان برای ایران تأکید نمود و گفت: «در حال حاضر، ارمنستان نقش بسیار مهمی را برعهده دارد و عملاً به یکی از معدود راه‌های قابل اعتماد ایران برای دسترسی به بازارهای آسیایی، روسیه و حتی قسمت‌هایی از اروپا تبدیل گردیده است. با این حال، حجم تجارت دوجانبه ایران و ارمنستان که به طور تقریبی ۶۰۰ میلیون دلار تخمین زده می‌شود، به هیچ وجه با ظرفیت‌های موجود همخوانی ندارد و باید افزایش یابد. ایران برای توسعه این مسیر لازم است سرمایه‌گذاری بیشتری در زیرساخت‌های مرزی و ترانزیتی انجام دهد. ایجاد گذرگاه‌های مرزی جدید در محدوده ارس و تقویت مسیرهای ارتباطی از طریق نخجوان به ارمنستان می‌تواند در این زمینه اهمیت کلیدی داشته باشد. ضروری است این مسیرها هرچه زودتر توسعه یابند تا ایران بتواند در صورت محدود شدن دیگر مسیرهای تجاری، به بازارهای منطقه به آسانی دسترسی یابد.»
وی ضمن اشاره به لزوم گسترش کریدورهای ارتباطی با کشورهای منطقه اذعان کرد: «در حال حاضر، بخش عمده‌ای از انتقال کالا از طریق کامیون انجام می‌شود و ضعف زیرساخت‌ها باعث می‌شود کامیون‌ها و محموله‌های تجاری روزها در انتظار عبور و انجام تشریفات مرزی باقی بمانند. بنابراین، صرفا توافق‌های سیاسی با همسایگان کافی نیست و بایستی زیرساخت‌های عملیاتی نیز توسعه یابند.»
مسیرهای شمالی جایگزین کامل عراق نیستند
این تحلیلگر مسائل بین‌المللی در ادامه با اشاره به اینکه تغییر مسیر تجارت ایران نیازمند برنامه‌ریزی بلندمدت است، گفت: «مسیرهای زمینی از شمال و قفقاز ممکن است بخشی از نیازهای تجاری ایران را پاسخگو باشند، اما نمی‌توان انتظار داشت که این مسیرها در حال حاضر به‌طور کامل جایگزین ظرفیت عراق یا مسیرهای جنوبی گردند. زیرساخت‌های لازم برای انتقال کالا و انرژی در این مناطق هنوز به حد کافی توسعه نیافته و بهینه نیستند و بهبود آنها زمان و سرمایه‌گذاری می‌طلبد. ایران باید به‌طور همزمان روابط خود را با افغانستان، تاجیکستان، پاکستان و ترکیه نیز فعال‌تر نماید. به‌ویژه ارتباط با افغانستان و تقویت مسیرهای منتهی به تاجیکستان می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای تجارت در سطح منطقه ایجاد کند. همچنین باید قراردادهای ترانزیتی با کشورهایی مثل ترکمنستان با جدیت بیشتری دنبال شود تا فرصت‌های استفاده از مسیرهای جایگزین افزایش یابد.»
وی با اشاره به قابلیت‌های دریای خزر خاطرنشان کرد: «در شرایطی که محدودیت‌های دریایی در سمت جنوب کشور افزایش می‌یابد، بنادر شمالی ایران دارای اهمیت بیشتری خواهند بود. بندر امیرآباد به خاطر اتصال ریلی، همچنین بندر انزلی و منطقه آزاد کاسپین می‌توانند در توسعه تجارت با روسیه و قزاقستان تأثیر بسزایی ایفا کنند. بهره‌برداری از توانمندی‌های دریای خزر باید بخشی از برنامه جامع ایران برای کاهش آسیب‌پذیری مسیرهای تجاری باشد.»
ایران باید از ابزارهای مالی جایگزین دلار استفاده کند
این کارشناس بین‌الملل در بخش دیگری از صحبت‌هایش بر ضرورت بهبود سازوکارهای داخلی تجارت تأکید کرد و گفت: «ایران علاوه بر توسعه مسیرهای جغرافیایی، باید فرایندهای تجاری را نیز تسهیل کند. دیجیتالی‌سازی تشریفات گمرکی و تجاری، افزایش ظرفیت انبارها و پارکینگ‌های مرزی و کاهش هزینه‌های صادرات و واردات از جمله اقداماتی است که می‌تواند به افزایش بهره‌وری مسیرهای ترانزیتی کمک کند. استفاده از ابزارهای حقوق بین‌الملل در مقابله با فشارهای اقتصادی آمریکا نیز باید مدنظر باشد. ایران باید از ظرفیت کشورهای واسطه و همکاری‌های منطقه‌ای بهره بگیرد و به موازات آن، پیمان‌های پولی دوجانبه و چندجانبه، تجارت با ارزهای محلی و سیستم‌های پیام‌رسان مالی جایگزین را توسعه دهد. بهره‌برداری از ظرفیت سازمان همکاری شانگهای و حرکت به سمت کاهش وابستگی تجارت خارجی به دلار نیز می‌تواند در این راستا اثرگذار باشد.»
وی در پایان بر لزوم مدیریت شرایط اقتصادی داخلی تأکید کرد و گفت: «در کنار اقدامات بیرونی، مدیریت تقاضای ارز، کنترل خروج سرمایه و اختصاص اولویت به واردات کالاهای اساسی نظیر دارو و مواد غذایی از اهمیت بالایی برخوردار است. باید از سیستم‌های هوشمند برای مدیریت واردات و جلوگیری از احتکار و سوءاستفاده از شرایط استفاده شود. همچنین حمایت از تولید داخلی، به ویژه در بخش کشاورزی و صنایع سبک، می‌تواند وابستگی کشور را به واردات کاهش دهد. ایران باید همزمان چند مسیر را دنبال کند؛ از یک سو توسعه ارتباطات ترانزیتی با کشورهای شمالی و همسایه و از سوی دیگر بهبود زیرساخت‌های داخلی و بهره‌برداری از ابزارهای مالی جایگزین. تنها از این طریق می‌توان تأثیرات شوک‌های خارجی و محدودیت‌های احتمالی بر تجارت کشور را کاهش داد.