طردشدگی در دوران کودکی؛ جراحتی که در بزرگسالی نمایان می‌شود

لعیا خواجه‌مهدی، روانشناس، در گفت‌وگو با ایسنا، با بیان این نکته که مدرسه فقط مکانی برای یادگیری دروس نیست، تصریح کرد: بخش قابل توجهی از زندگی اجتماعی کودک در محیط مدرسه شکل می‌گیرد و معلم می‌تواند یکی از اولین کسانی باشد که تغییرات رفتاری کودکان را متوجه می‌شود. برای نمونه، کودکی که همواره در فعالیت‌های گروهی حضور داشته اما ناگهان دچار انزوا می‌شود، در زمان زنگ تفریح منزوی می‌گردد، از شرکت در فعالیت‌های جمعی اجتناب می‌کند یا به طور مکرر مورد تمسخر قرار می‌گیرد، نیازمند توجه ویژه‌ای است.

این روانشناس افزود: معلم نباید تنها به کودک طردشده بگوید: «برو با دیگران دوست شو». گاهی اوقات ضروری است تا فرهنگ کلاس و رفتار گروه مورد بررسی قرار گیرد. ایجاد فعالیت‌های گروهی مشارکتی، آموزش مهارت‌های ارتباطی، مقابله جدی با قلدری، فراهم کردن فرصت‌های مثبت برای ارتباطات بین دانش‌آموزان و در صورت نیاز ارجاع به روان‌شناس مدرسه یا متخصص سلامت روان از مهمترین اقداماتی است که باید انجام شود.

سایه طرد شدگی در کودکی بر روابط عاطفی در بزرگسالی

وی با تاکید بر این‌که تجربه طرد از دوران کودکی می‌تواند تأثیرات عمیقی بر روابط فرد در بزرگسالی داشته باشد، خاطرنشان کرد: برخی از آثار ناشی از طردشدگی در کودکی ممکن است سال‌ها بعد در روابط عاطفی فرد آشکار شود. به عنوان مثال، فردی که در کودکی به طور مکرر احساس طرد شدگی کرده است ممکن است در بزرگسالی نسبت به کوچک‌ترین نشانه‌های فاصله گرفتن شریک عاطفی خود، واکنش حساسی نشان دهد و به سرعت به نتیجه‌گیری برسد که «او دیگر مرا نمی‌خواهد».

وی در ادامه توضیح داد: در فردی دیگر ممکن است نتیجه برعکس پیش بیاید، به‌طوری‌که به دلیل ترس از طرد شدن مجدد، به هیچ وجه اجازه ندهد دیگران به او نزدیک شوند. اگر بخواهیم از زاویه طرحواره‌ها به این موضوع نگاه کنیم، تجربیات مکرر طرد می‌توانند بستری برای شکل‌گیری یا فعال شدن طرحواره‌هایی همچون رها شدگی/بی‌ثباتی، نقص و شرم، محرومیت عاطفی، شکست، بی‌اعتمادی/بدرفتاری و انزوای اجتماعی فراهم کنند. این طرحواره‌ها ممکن است بعداً در روابط نزدیک، منجر به تفسیر وقایع عادی از دریچه تجربیات گذشته فرد شوند. اما این به معنای محکوم شدن فرد به تکرار گذشته نیست؛ تجربیات مثبت در روابط و درمان‌های مناسب می‌توانند این الگوها را تغییر دهند.

خواجه‌مهدی در مورد نحوه برخورد صحیح با کودکانی که احساس طرد شدگی دارند، گفت: اولین اصل، پرهیز از برچسب زدن به کودک است؛ نباید پیامی به کودک داده شود که «تو مشکل داری و به همین دلیل دیگران تو را نمی‌پذیرند». اگر تفاوتی وجود دارد که نیازمند حمایت است، باید آن را از مفهوم ارزشمندی کودک جداسازی کنیم. برای مثال، ممکن است یک کودک نیازمند حمایت آموزشی باشد، اما این نباید موجب کنار گذاشتن او از فعالیت‌های اجتماعی شود. همچنین مسئولیت تغییر رفتار گروه نباید به طور کامل بر دوش کودک طرد شده باشد؛ زیرا اگر کودک به دلیل ویژگی‌های ظاهری، معلولیت یا وضعیت اقتصادی خود مورد تمسخر قرار گیرد، موضوع تنها به مهارت‌های اجتماعی او ارتباط ندارد، بلکه رفتار محیط نیز نقش دارد.

اصول بازگشت ایمن کودک به جمع همسالان

این روانشناس در مورد اقداماتی که می‌تواند برای بازگشت کودک به جمع همسالان موثر باشد، گفت: هدف نباید این باشد که کودک را به زور وارد یک گروه کنیم، بلکه باید شرایطی فراهم شود که تجربه ارتباط برای او بار دیگر امن و مثبت باشد. پذیرش بدون قید و شرط، نخستین و مهم‌ترین گام در این فرآیند است. کودک باید احساس کند که با تمامی تفاوت‌های خود ارزشمند است و تقویت عزت‌نفس به وی کمک می‌کند تا نقاط قوتش را تشخیص دهد و به آنها افتخار کند.

خواجه‌مهدی ادامه داد: تفاوت نباید به‌عنوان نشانه‌ای از کم‌ارزشی در نظر گرفته شود. آموزش مهارت‌های اجتماعی به کودکانی که به دلیل تفاوت‌های رفتاری طرد شده‌اند، امری ضروری است. همکاری با مدرسه و معلمان باید فضای کلاس را به‌گونه‌ای فراگیر سازد و به سایر دانش‌آموزان درباره تفاوت‌ها آموزش دهد. همچنین، در مواردی که طردشدگی عمیق و پایدار است، مراجعه به روان‌شناس کودک اهمیت دارد. در نتیجه، به جای اینکه بگویم «کودک را اجتماعی‌تر کنیم»، تمایل دارم تأکید کنم که هم مهارت‌های کودک باید تقویت شود و هم محیطی فراهم گردد که امکان ارتباط سلامتی را برای او فراهم آورد.

پیچیدگی‌های طردشدگی در کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست

وی همچنین به تمایز بین کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست یا ساکن مراکز نگهداری و تجربیات طردشدگی آنها پرداخت و گفت: در این دسته از کودکان، موضوع معمولاً پیچیده‌تر است، زیرا طردشدگی ممکن است تنها یک تجربه اجتماعی نباشد و با جدایی از والدین، عدم ثبات در مراقبت، غفلت، سوءرفتار یا تغییرات مکرر در محیط زندگی همراه باشد. کودکی که بارها مراقب، خانه یا محیط زندگی‌اش تغییر کرده است، ممکن است با علاوه بر احساس طردشدگی، در ایجاد اعتماد و پیش‌بینی روابط نیز دشواری بیشتری مواجه شود.

این روانشناس در پایان افزود: البته نباید تمام کودکان ساکن مراکز نگهداری را یکسان دید؛ بسیاری از آنها پیشینه‌های مختلفی دارند و نوع و شدت تجربیات قبلی‌شان متفاوت است. اما شواهد نشان می‌دهد که جدایی طولانی‌مدت از خانواده و مراقبت غیرمناسب در مراکز، می‌تواند عواقب قابل‌توجهی بر رشد اجتماعی و هیجانی آنان داشته باشد.

انتهای پیام