نیروی هوافضای سپاه؛ چهار دهه تغییر، تکامل و پیشرفت/ از نخستین موشک در دهه ۶۰ تا موشک‌هایی با برد چندین هزار کیلومتری در دهه ۱۴۰۰
خبرآنلاین: فعالیت‌های هوایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، پیش از آنکه در قالب یک نیروی مستقل سازماندهی شود، با شکل‌گیری یگان‌های محدود هوایی و پشتیبانی آغاز شد. با گذشت زمان و در جریان جنگ تحمیلی، ضرورت توسعه توانمندی‌های موشکی، شناسایی و پدافندی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت و روز به روز این صنعت در ایران پیشرفت زیادی کرد. از نخستین موشک ایران در دهه 60 در جریان جنگ با عراق، پیشرفت این نیرو به جایی رسیده که مقامات ایرانی در جریان جنگ لفظی با مقامات آمریکا، پایگاه‌های آمریکایی در اروپا را تهدید به حمله موشکی می‌کنند؛ این تهدیدها به پشتوانه شهرهای موشکی متعددی است که زیر پهنه سرزمینی ایران ساخته شده‌اند و صدها یا شاید هزاران موشک با بردهای بالا را در دل خود دپو کرده‌اند.
نخستین فعالیت‌های هوایی
یکی از مهم‌ترین مقاطع در سازماندهی این فعالیت‌ها، ۲۶ شهریور ۱۳۶۴ بود؛ روزی که امام خمینی(ره) در حکمی خطاب به محسن رضایی، فرمانده کل وقت سپاه، دستور تشکیل نیروهای سه‌گانه زمینی، هوایی و دریایی را صادر کرد. در این فرمان، با اشاره به اصل ۱۵۰ قانون اساسی و ضرورت آمادگی سپاه برای حفاظت از مرزهای کشور، بر تجهیز این نهاد به نیروهای تخصصی تأکید شده بود. به این ترتیب، نیروی هوایی سپاه در کنار دو نیروی دیگر، شکل رسمی و سازمان‌یافته‌تری پیدا کرد.
البته فعالیت‌های مرتبط با حوزه موشکی و هوایی سپاه پیش از صدور این فرمان آغاز شده بود. در سال‌های ابتدایی جنگ تحمیلی، نیاز به مقابله با حملات موشکی عراق به شهرهای ایران، توجه فرماندهان سپاه را به ایجاد توان موشکی جلب کرد. در سال ۱۳۶۲، فرماندهی موشکی سپاه با مسئولیت حسن طهرانی‌مقدم شکل گرفت و پس از طی مراحل اولیه آموزش و تأمین تجهیزات، نخستین موشک بالستیک ایران در ۲۱ اسفند ۱۳۶۳ از منطقه کرمانشاه به سمت پالایشگاه کرکوک عراق شلیک شد. این اتفاق را می‌توان یکی از نقاط آغازین شکل‌گیری توان موشکی مستقل ایران دانست.
در همین سال‌ها، فعالیت‌های پهپادی نیز با هدف شناسایی مواضع و خطوط دفاعی ارتش عراق آغاز شد. یکی از نخستین مجموعه‌های فعال در این زمینه، گردان شناسایی رعد بود که با همکاری تعدادی از نیروهای سپاه و متخصصان جهاد دانشگاهی اصفهان شکل گرفت. این یگان در ابتدا مأموریت تصویربرداری هوایی و جمع‌آوری اطلاعات از مواضع دشمن را برعهده داشت. پس از صدور فرمان تشکیل نیروهای سه‌گانه در سال ۱۳۶۴، گردان رعد از مجموعه اطلاعاتی به نیروی هوایی سپاه منتقل شد و فعالیت خود را در قالب یگان پهپادی ادامه داد. در سال ۱۳۶۶ نیز تلاش‌های اولیه برای توسعه پهپادهای رزمی آغاز شد.
تغییر نیروی هوایی به نیروی هوافضا
نیروی هوافضای سپاه در سال‌های بعد در چند عملیات مهم نظامی حضور داشت. یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، عملیات موشکی لیله‌القدر در ۲۸ خرداد ۱۳۹۶ علیه مواضع گروه داعش در منطقه دیرالزور سوریه بود. در این عملیات، شش موشک بالستیک میان‌برد از استان‌های کردستان و کرمانشاه به سمت اهدافی در این منطقه شلیک شد. این عملیات در پاسخ به حملات تروریستی تهران در همان ماه انجام گرفت و از جمله نخستین موارد استفاده عملیاتی از توان موشکی سپاه در خارج از مرزهای ایران به شمار می‌رفت.
البته در دهه ۷۰ خورشیدی نیز حملاتی موشکی به مواضع گروهک منافقین در اردوگاه اشرف در عراق انجام شد اما حملات علیه مواضع داعش در سوریه احتمالا اولین حمله موشکی به اهداف دوردست بود.
در ۱۸ دی‌ماه ۱۳۹۸ نیز، در واکنش به ترور سردار قاسم سلیمانی، پایگاه عین‌الاسد آمریکا در عراق هدف حمله موشکی سپاه قرار گرفت. این عملیات که با نام «شهید سلیمانی» اعلام شد، یکی از مهم‌ترین رویدادهای مرتبط با توان موشکی ایران در سال‌های پس از جنگ تحمیلی بود.
در سال ۱۴۰۳ نیز عملیات‌های وعده صادق یک و دو در فروردین و مهرماه، از مهم‌ترین رویدادهای مرتبط با فعالیت نیروی هوافضای سپاه بودند. در این عملیات‌ها، یگان‌های موشکی و پهپادی سپاه اهدافی را در اسرائیل مورد حمله قرار دادند. سپس در خرداد ۱۴۰۴ و در جریان جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل، این نیرو بار دیگر در مرکز عملیات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفت و حملاتی را علیه اهداف نظامی اسرائیل انجام داد. در جریان جنگ ۴۰ روزه و همچنین زد و خوردهای تنگه هرمز، استفاده از موشک‌ها و پهپادهای نیروی هوافضای سپاه جایگاه ویژه‌ای داشت.
امروز نیروی هوافضای سپاه مجموعه‌ای با مأموریت‌های متنوع در حوزه موشکی، پهپادی و پدافندی است. مسیری که از فعالیت‌های محدود هوایی و نیازهای دوران جنگ تحمیلی آغاز شد، در طول چهار دهه با توسعه فناوری و تغییر ساختار سازمانی ادامه پیدا کرد و این نیرو را به یکی از بخش‌های اصلی ساختار دفاعی جمهوری اسلامی ایران تبدیل کرد. مرور این روند، بیش از هر چیز نشان‌دهنده تأثیر تجربه جنگ تحمیلی بر شکل‌گیری و توسعه تدریجی توانمندی‌های نظامی کشور است؛ تجربه‌ای که از پهپاد مهاجر که اولین پهپاد ساخت ایران بود به پهپادهای پیشرفته خانواده شاهد رسید؛ و از موشک‌های ابتدایی که در دهه ۶۰ با برد حداقلی گهگاهی استفاده می‌شد، به موشک‌هایی با برد ۲ هزار کیلومتر و حتی بیشتر در دهه ۱۴۰۰ رسیده است.
۲۹۲۹