دانشمندان سرانجام در حال شناخت بهتر آندومتریوز هستند
به گزارش اکونومیست، آندومتر لایه‌ای از بافت داخل رحم است که معمولاً در طول چرخه قاعدگی ضخیم‌تر می‌شود. اگر تخمک بارورشده در رحم لانه‌گزینی نکند، این لایه نازک شده و از بدن دفع می‌شود. اما در زنان مبتلا به آندومتریوز، بافتی شبیه آندومتر در خارج از رحم رشد می‌کند.
این بیماری می‌تواند موجب تغییر شکل و چسبندگی اندام‌های لگنی، از جمله حالب، مثانه و روده شود و حتی به دیواره شکم گسترش یابد. با گذشت زمان، ممکن است تهوع، استفراغ و دردهای غیرقابل‌تحمل ایجاد کند. برآورد می‌شود حدود ۱۹۰ میلیون زن در جهان به این بیماری مبتلا باشند.
پزشکی مدرن هنوز درمان قطعی برای آندومتریوز ندارد و درمان‌های موجود نیز کافی نیستند. علت‌های این بیماری تا حد زیادی ناشناخته باقی مانده‌اند. تشخیص آن ممکن است نزدیک به ۹ سال طول بکشد و گاهی به روش‌های جراحی تهاجمی مانند لاپاراسکوپی و نمونه‌برداری نیاز دارد. حتی نتایج این بررسی‌ها نیز همیشه با علائم بیماران مطابقت ندارند و ارزیابی شدت بیماری را دشوار می‌کنند.
با این حال، در سال‌های اخیر پیشرفت‌های علمی امیدوارکننده‌ای حاصل شده است. کرینا زوندروان از دانشگاه آکسفورد می‌گوید آگاهی عمومی درباره این بیماری افزایش یافته و اطلاعات بیشتر درباره بیماران نیز به پژوهش‌ها کمک کرده است. استرالیا، دانمارک، فرانسه و اسپانیا نیز برنامه‌هایی برای بهبود مراقبت‌های درمانی یا افزایش بودجه تحقیقات این بیماری اجرا کرده‌اند.
کشف ارتباطات ژنتیکی بیماری
بخشی از این تحول حاصل تحقیقات زوندروان و همکارانش است. آن‌ها در سال ۲۰۲۳ نتایج مطالعه‌ای را منتشر کردند که در آن اطلاعات ژنتیکی ۶۰ هزار زن مبتلا به آندومتریوز با اطلاعات بیش از ۷۰۰ هزار زن فاقد این بیماری مقایسه شده بود.
پژوهشگران دریافتند برخی نشانگرهای ژنتیکی در زنان مبتلا با نشانگرهای مرتبط با بیماری‌های دردناک و التهابی دیگر، از جمله کمردرد و میگرن، ارتباط دارند. این یافته می‌تواند مسیرهای تازه‌ای برای توسعه درمان‌ها فراهم کند.
یک سال بعد، گروه زوندروان نقشه دقیقی از انواع سلول‌های موجود در پوشش داخلی رحم، از جمله سلول‌های قرارگرفته در لایه‌های عمیق‌تر بافت، تهیه کرد. این نقشه به پژوهشگران امکان داد ارتباط سلول‌ها را در طول چرخه قاعدگی بررسی و انواع سلول‌هایی را که احتمال بیشتری دارد تحت تأثیر نشانگرهای ژنتیکی مرتبط با آندومتریوز قرار گیرند، شناسایی کنند.
در آوریل ۲۰۲۶، گروهی به سرپرستی دورا کولر از مؤسسه پژوهشی سانت پائو در اسپانیا، نتایج مطالعه ژنتیکی گسترده‌تری را منتشر کرد. این مطالعه ۱.۴ میلیون زن، از جمله بیش از ۱۰۵ هزار زن مبتلا به آندومتریوز را دربر می‌گرفت.
نتایج، مناطق ژنومی دیگری را که احتمالاً با بیماری ارتباط دارند شناسایی کرد و ارتباط ژن‌های مشخصی را با واکنش‌های سیستم ایمنی و فرایندهای هورمونی مرتبط با آندومتریوز نشان داد. پژوهشگران همچنین به ارتباط ژنتیکی میان آندومتریوز و خستگی مزمن پی بردند؛ علامتی که پزشکان اغلب آن را نادیده می‌گیرند.
کولر که خود نیز به آندومتریوز مبتلاست، می‌گوید نتایج این مطالعه از این دیدگاه حمایت می‌کند که بیماری بر کل بدن تأثیر می‌گذارد و به ناحیه لگن محدود نیست. به گفته او، این یافته‌ها می‌توانند به توسعه داروهای جدید و بررسی امکان استفاده از درمان‌های مؤثر برای سایر بیماری‌های دردناک در مبتلایان به آندومتریوز کمک کنند.
تلاش برای تشخیص بدون جراحی
پژوهش‌ها برای یافتن روش‌های سریع‌تر و کم‌تهاجمی‌تر تشخیص بیماری نیز افزایش یافته‌اند.
کاترین برنز از دانشگاه سینسیناتی، گلبول‌های سفید موجود در مایع قاعدگی زنان مبتلا به آندومتریوز را بررسی کرده است. او متوجه شده این سلول‌ها از دو جهت با سلول‌های زنان سالم تفاوت دارند: هسته آن‌ها کوچک‌تر است و تعداد لوب‌های بیشتری دارد. علت این تفاوت‌ها هنوز مشخص نیست.
برنز اکنون از این یافته‌ها برای توسعه آزمایشی مشابه آزمایش معمول پاپ‌اسمیر استفاده می‌کند که بتواند بدون نیاز به جراحی، آندومتریوز را تشخیص دهد.
روش دیگر تشخیص، بررسی نشانگرهای زیستی مولکولی مانند پروتئین‌ها و میکروآر‌ان‌ای‌هاست. این مولکول‌های کوچک در تنظیم فعالیت ژن‌ها و واکنش‌های التهابی و ایمنی بدن نقش دارند.
در ماه مارس ۲۰۲۶، دانشمندانی از چند مؤسسه پژوهشی، از جمله شرکت آمریکایی HerAnova Lifesciences، گزارش کردند که شناسایی چند نشانگر زیستی می‌تواند برای تشخیص آندومتریوز مورد استفاده قرار گیرد. در ۶۱.۵ درصد موارد این بررسی، سونوگرافی واژینال و روش‌های تصویربرداری نتوانسته بودند نشانه‌های بیماری را شناسایی کنند.
روش کم‌تهاجمی دیگری نیز در ماه آوریل در نشریه پزشکی «لنست زنان و زایمان» مطرح شد. پژوهشگران دانشگاه آکسفورد یک ماده تصویربرداری جدید را بررسی کردند که در بیماران مبتلا به آندومتریوز سطحی صفاقی، شایع‌ترین شکل بیماری در مراحل اولیه، تحمل‌پذیری مناسبی داشت.
این ماده که 99mTc-maraciclatide نام دارد، به گیرنده‌های سلولی مرتبط با التهاب متصل می‌شود و در نواحی ملتهب تجمع پیدا می‌کند. به این ترتیب، مناطق درگیر بیماری با ابزارهای تصویربرداری قابل مشاهده می‌شوند. قرار است این ماده در ادامه سال ۲۰۲۶ وارد مرحله سوم آزمایش‌های بالینی و اعتبارسنجی شود.
داروهای جدید برای کاهش درد و ضایعات بیماری
مسیرهای تازه‌ای برای درمان آندومتریوز نیز در حال بررسی است.
در ماه مارس، شرکت داروسازی سوئدی Gesynta Pharma اعلام کرد آزمایش بالینی مرحله دوم دارویی به نام Vipoglanstat را آغاز کرده است.
برخلاف درمان‌های موجود که با هورمون‌ها تعامل دارند، این دارو آنزیمی را مسدود می‌کند که برای تولید یک ماده شیمیایی مرتبط با درد در بدن ضروری است. هدف آن کاهش درد و التهاب ناشی از ضایعات آندومتریوز و آسان‌تر کردن زندگی بیماران است.
همچنین یک درمان غیرهورمونی که شرکت زیست‌دارویی EndoCyclic Therapeutics توسعه داده، در ماه مارس مجوز سازمان غذا و داروی آمریکا را برای ورود به مرحله نخست آزمایش‌های انسانی دریافت کرده است.
این دارو که ENDO-205 نام دارد، با هدف از بین بردن ضایعات بیماری و کاهش احتمال بازگشت آن‌ها طراحی شده است.
کمبود بودجه همچنان مانع تحقیقات است
با وجود پیشرفت‌های علمی، کمبود بودجه همچنان یکی از مشکلات اصلی تحقیقات آندومتریوز به شمار می‌رود.
زوندروان می‌گوید بخش زیادی از پژوهش‌های انجام‌شده تاکنون با منابع مالی بسیار محدود صورت گرفته است.
مؤسسه ملی سلامت آمریکا کمتر از ۰.۱ درصد بودجه خود را به تحقیقات آندومتریوز اختصاص می‌دهد؛ رقمی بسیار کمتر از بودجه برخی بیماری‌هایی که شمار مبتلایان آن‌ها کمتر است. برای مثال، بیماری کرون به ازای هر بیمار حدود ۱۵ برابر بیشتر از آندومتریوز بودجه تحقیقاتی دریافت می‌کند.
برنامه مهمی که در سال ۲۰۲۴ در دوره ریاست‌جمهوری جو بایدن برای تأمین مالی تحقیقات سلامت زنان، از جمله آندومتریوز، آغاز شده بود، امسال لغو شد.
به نوشته اکونومیست، افزایش بودجه می‌تواند امکان انجام آزمایش‌های بالینی روی زنان در کشورهای مختلف جهان را فراهم کند تا پژوهشگران تفاوت‌های اثرگذاری بیماری را بهتر بشناسند. همچنین اطلاعات گسترده‌تر می‌تواند به تفکیک شکل‌های مختلف آندومتریوز و بررسی انواع ضایعات آن کمک کند.
چنین پیشرفت‌هایی می‌تواند زمینه توسعه درمان‌های هدفمند و متناسب با شرایط هر بیمار را فراهم کند و برای میلیون‌ها زن مبتلا به این بیماری امیدبخش باشد.
منبع : اکونومیست