سدها و دشت‌های سیلابی مقصد بخشی از بارش‌های استان تهران
به گزارش ایسنا، استان تهران که پیش از این با کم‌بارشی قابل‌توجهی مواجه بود، به‌دنبال بارش‌های اخیر وضعیت متفاوتی را تجربه کرده است؛ به‌طوری‌که از ابتدای سال آبی جاری تا ۱۸ آبان‌ماه، ۵۴.۵ میلی‌متر بارندگی در این استان ثبت شده است. این میزان در مقایسه با میانگین بلندمدت بارش استان در دوره مشابه افزایش ۹۷.۸ درصدی را نشان می‌دهد.
با وجود افزایش بارندگی‌ها، مسئله اصلی همچنان نحوه مدیریت و بهره‌برداری از منابع حاصل از بارش است چراکه بارندگی به‌تنهایی تضمین‌کننده جبران کم‌آبی نیست و بخشی از آب حاصل از آن در فرآیندهای طبیعی چرخه آب از دسترس مستقیم خارج می‌شود. در این میان، آبخیزداری و آبخوان‌داری از جمله راهکارهایی است که با کنترل رواناب، کاهش فرسایش خاک و افزایش فرصت نفوذ آب، می‌تواند به تقویت منابع آبی استان کمک کند.
محمدحسین قویمی - کارشناس آبخیزداری سازمان منابع طبیعی - در گفت و گو با ایسنا ضمن اشاره به ظرفیت ۲۳۰ میلیون مترمکعبی آبخیزداری برای تقویت منابع زیرزمینی تهران در پاسخ به این پرسش که چه میزان از آب ناشی از بارش‌ها جذب منابع آبی استان تهران از جمله تالاب‌ها، رودخانه‌ها و سایر پهنه‌های آبی می‌شود، اظهار کرد: سرنوشت آب حاصل از بارش تابع مجموعه‌ای از عوامل اقلیمی، هیدرولوژیک، فیزیوگرافی و زمین‌شناسی است و نمی‌توان برای تمامی مناطق استان تهران، یک درصد ثابت و یکسان از نفوذ یا تبدیل بارش به رواناب در نظر گرفت.
وی ادامه داد: به‌طور کلی بخشی از بارش در فرآیندهای تبخیر و تعرق مصرف، بخشی در سطح زمین و در فرورفتگی‌های طبیعی ذخیره می‌شود و بخشی نیز به درون خاک نفوذ می‌کند و در نهایت می‌تواند به تغذیه منابع آب زیرزمینی کمک کند. در مقابل، بخشی از بارش نیز متناسب با شرایط حوزه، به رواناب سطحی تبدیل می‌شود و از طریق شبکه آبراهه‌ها، رودخانه‌ها و مسیل‌ها انتقال می‌یابد.
به گفته کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان تهران میزان این سهم‌بندی به عواملی نظیر شدت و مدت بارش، رطوبت پیشین خاک، شیب و وضعیت توپوگرافی، پوشش گیاهی، نفوذپذیری خاک، جنس سازندهای زمین‌شناسی و وضعیت کاربری اراضی وابسته است. به همین دلیل، در حوزه‌هایی با پوشش گیاهی مناسب، خاک نفوذپذیر و شرایط توپوگرافی مساعد، امکان نفوذ و ذخیره آب بیشتر فراهم می‌شود، در حالی که در مناطق دارای شیب زیاد، خاک کم‌عمق، سازندهای کم‌نفوذ یا سطوح فاقد پوشش گیاهی مناسب، احتمال تشکیل رواناب سطحی افزایش می‌یابد.
قویمی با اشاره به برآوردهای اولیه از وضعیت رواناب در برخی حوزه‌های آبخیز استان تهران گفت: در برخی از این حوزه‌ها حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از بارش می‌تواند به رواناب سطحی تبدیل شود البته این نسبت یک برآورد عمومی است و برای تعیین دقیق آن در هر حوزه، به داده‌های بارش، ویژگی‌های خاک، شرایط پوشش گیاهی و مدل‌سازی هیدرولوژیک نیاز داریم.
وی افزود: در حال حاضر، با اجرای حدود ۶۰۰۰ سازه آبخیزداری در سطحی بالغ بر ۴۵۰ هزار هکتار از اراضی ملی استان، زمینه مناسبی برای کنترل جریان‌های سطحی، کاهش سرعت رواناب، افزایش زمان ماندگاری آب و بهبود شرایط تغذیه آبخوان‌ها فراهم شده است.
کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان تهران با بیان اینکه ظرفیت بالقوه استحصال و هدایت بخشی از بارش‌های سالانه به منابع آب زیرزمینی در محدوده حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب قابل ارزیابی است، اظهار کرد: تحقق این ظرفیت به شرایط هیدرولوژیک حوزه‌ها، میزان بارش، وضعیت سازه‌ها و امکان نفوذ آب بستگی دارد و نباید آن را معادل حجم قطعی تغذیه سالانه آبخوان‌ها تلقی کرد.
ثبت بیشترین بارش استان تهران در ایستگاه باغگل
قویمی درباره وضعیت بارش‌های اخیر در استان تهران نیز توضیح داد: بیشترین میزان بارش گزارش‌شده در ایستگاه باغگل حدود ۱۲۰ میلی‌متر و کمترین میزان در برخی ایستگاه‌های جنوبی استان حدود ۲۰ میلی‌متر بوده است. اگر میانگین بارش مؤثر بر سطح استان را در این دوره به‌صورت تقریبی ۵۰ میلی‌متر در نظر بگیریم، با توجه به وسعت حدود ۱.۴۶ میلیون هکتاری استان، حجم ناخالص بارش در حدود ۷۳۰ میلیون مترمکعب برآورد می‌شود.
وی تأکید کرد: این رقم حجم ناخالص بارش است و الزاماً به معنای حجم آب قابل استحصال یا تغذیه منابع آب زیرزمینی نیست. پس از در نظر گرفتن فرآیندهای تبخیر و تعرق، رواناب سطحی، نفوذ، ذخیره موقت و سایر مؤلفه‌های چرخه آب، بخشی از این حجم در دسترس فرآیندهای هیدرولوژیک قرار می‌گیرد.
به گفته کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان تهران، در یک برآورد اولیه و با فرض در دسترس بودن حدود ۴۰۰ میلیون مترمکعب از بارش برای فرآیندهای مؤثر در چرخه آب، می‌توان به‌صورت فرضی حدود ۶۰ درصد را به نفوذ و ماندگاری آب در خاک و فرورفتگی‌های طبیعی و حدود ۴۰ درصد را به رواناب سطحی نسبت داد البته این نسبت‌ها برآوردهای اولیه هستند و برای ارائه آمار قطعی باید با داده‌های واقعی بارش، رواناب و وضعیت رطوبت خاک تطبیق داده شوند.
قویمی درباره مسیر انتقال و ذخیره آب در استان تهران نیز اظهار کرد: بخشی از جریان‌های سطحی در حوزه‌های بالادست از طریق شبکه رودخانه‌ها و آبراهه‌ها به سدهای اصلی استان از جمله سدهای لتیان، لار و ماملو هدایت می‌شوند. در برخی حوزه‌ها نیز جریان‌ها به سمت سد نمرود و سایر سامانه‌های ذخیره و انتقال آب حرکت می‌کنند.
وی ادامه داد: در حوزه‌هایی که فاقد سدهای اصلی هستند، رواناب‌ها از طریق مسیل‌ها، آبراهه‌های طبیعی، رودخانه‌ها و مسیرهای سیلابی به مناطق پایین‌دست منتقل می‌شوند و در نهایت، بسته به موقعیت حوزه و ارتباط هیدرولوژیک آن، می‌توانند به دشت‌های جنوبی استان، پهنه‌های تالابی و سامانه‌های آبگیر پایین‌دست منتهی شوند.
کارشناس آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی استان تهران با اشاره به تالاب بندعلی‌خان در جنوب استان تهران و دریاچه نمک قم در مقیاس منطقه‌ای به‌عنوان برخی از پهنه‌های مهم در این ارتباط گفت: اتصال هیدرولوژیک تمامی حوزه‌های استان به این پهنه‌ها یکسان نیست و مسیر نهایی آب به موقعیت حوزه، شبکه زهکشی و شرایط طبیعی منطقه بستگی دارد.
قویمی با بیان اینکه هدف اصلی مدیریت آبخیزداری در استان تهران صرفاً انتقال آب یا جلوگیری از خروج رواناب نیست، تصریح کرد: تلاش می‌شود با افزایش نفوذپذیری خاک، کاهش سرعت جریان، تقویت پوشش گیاهی و بهبود شرایط ذخیره‌سازی طبیعی، سهم بیشتری از بارش در همان حوزه آبخیز مدیریت شود و از تبدیل سریع بارش به جریان‌های مخرب جلوگیری به عمل آید.
رواناب‌ها هدر نمی‌روند؛ مساله نحوه مدیریت جریان آب است
قویمی در پاسخ به این پرسش که چه میزان از رواناب‌های ناشی از بارش هدر می‌روند، گفت: از دیدگاه علمی و هیدرولوژیک، مفهوم هدررفت آب باید با دقت بیشتری تعریف شود. آب در چرخه طبیعی خود از بین نمی‌رود بلکه در فرآیندهای مختلفی مانند نفوذ به خاک، تغذیه آب زیرزمینی، تبخیر و تعرق، ذخیره سطحی و انتقال از طریق رودخانه‌ها و آبراهه‌ها جابه‌جا می‌شود بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس حجم رواناب، درصد مشخصی را به‌عنوان آب هدررفته معرفی کرد. آنچه اهمیت دارد، میزان آب قابل استفاده، زمان و مکان وقوع جریان، امکان ذخیره‌سازی و نحوه مدیریت آن است.
به گفته وی، در حوزه‌های آبخیز استان تهران، بخشی از رواناب‌ها در مسیر طبیعی خود به سدها، رودخانه‌ها، آبگیرها و پهنه‌های پایین‌دست منتقل می‌شوند و بخشی نیز در شرایط مناسب می‌تواند در دشت‌ها و مناطق دارای قابلیت نفوذ، به منابع آب زیرزمینی کمک کند.
قویمی ادامه داد: هنگامی که رواناب با سرعت بالا و در مدت‌زمان کوتاه از حوزه خارج می‌شود، فرصت استفاده از ظرفیت طبیعی خاک برای نفوذ و ذخیره آب کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، علاوه بر افزایش احتمال وقوع سیلاب، ممکن است بخش قابل توجهی از ظرفیت بالقوه تغذیه آبخوان‌ها نیز تحقق پیدا نکند.
وی با تأکید بر اهمیت افزایش فرصت نفوذ آب در محل بارش و در محدوده حوزه آبخیز اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین رویکردهای مدیریتی این است که قبل از تبدیل‌شدن جریان سطحی به رواناب پرسرعت، بخشی از آب بتواند در خاک نفوذ کند و در سامانه طبیعی حوزه ذخیره شود.
قویمی اجرای عملیات آبخیزداری، تقویت پوشش گیاهی، مدیریت فرسایش خاک، احداث سازه‌های اصلاحی و کنترل مسیرهای جریان را از جمله راهکارهای مؤثر در این زمینه دانست و گفت: آبخیزداری با کاهش سرعت جریان، افزایش زمان تمرکز و ماندگاری آب، بهبود شرایط نفوذ و کنترل فرسایش می‌تواند هم‌زمان در کاهش خطر سیلاب و افزایش بهره‌وری منابع آب نقش داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: هدف، نفوذ حداکثری آب در تمامی نقاط نیست بلکه مدیریت علمی رواناب متناسب با شرایط زمین‌شناسی، توپوگرافی و ظرفیت نفوذ هر حوزه است. در برخی مناطق، هدایت کنترل‌شده رواناب به مسیرهای ایمن و ذخیره‌گاه‌های مناسب، از نظر فنی و زیست‌محیطی ضرورت دارد.
قویمی در پایان تأکید کرد: به جای استفاده از اصطلاح هدررفت آب، بهتر است از مفاهیمی مانند رواناب مدیریت‌نشده، کاهش فرصت تغذیه آبخوان، خروج سریع جریان از حوزه و عدم بهره‌برداری بهینه از ظرفیت ذخیره طبیعی استفاده کنیم.
انتهای پیام