کدام موشک ایرانی به اروپا می‌رسد؟
فرارو- با استمرار تنش‌ها میان ایران و ایالات متحده و همچنین افزایش تهدیدات علیه ایران، موضوع گسترش نامحدود برد موشک‌های ایران به عنوان یک عامل دفاعی و بازدارنده به شکل جدی از سوی مقامات رسمی کشور مطرح شده است.
به گزارش فرارو، در این میان، توجه به توانایی‌های کنونی موشکی ایران و اینکه کدامیک از موشک‌ها در حال حاضر توانایی عبور از مرز پیشین دو هزار کیلومتری را دارند، بیشتر شده است. موشک خرمشهر ۴ به دلیل داشتن سرجنگی سنگین و برد اعلام‌شده ۲ هزار کیلومتری، یکی از گزینه‌های قابل توجه برای کارشناسان نظامی به شمار می‌آید. اما دلایل جذب این موشک به عنوان یک مبحث مهم برای ارزیابان نظامی چیست؟
خرمشهر ۴؛ موشکی با سرجنگی ۱۵۰۰ کیلوگرمی و برد ۲۰۰۰ کیلومتر
موشک خرمشهر ۴ که همچنین به نام خیبر شناخته می‌شود، در خرداد ۱۴۰۲ طی مراسمی از سوی وزارت دفاع ایران معرفی شد. این موشک متعلق به خانواده خرمشهر است و در رده موشک‌های بالستیک میان‌برد با سوخت مایع قرار می‌گیرد. بر اساس اطلاعاتی که در زمان رونمایی ارائه شد، این موشک توانایی حمل یک سرجنگی به وزن تقریبی ۱۵۰۰ کیلوگرم را تا فاصله ۲۰۰۰ کیلومتری داراست.
از ویژگی‌های فنی مهم این موشک، استفاده از سوخت مایع خودمشتعل است. در این نوع سیستم پیشران، سوخت و اکسیدکننده در حین تماس با یکدیگر مشتعل می‌شوند و برای آغاز احتراق نیازی به سیستم جرقه‌زنی معمول ندارند. همچنین وزارت دفاع جمهوری اسلامی ایران از قابلیت اصلاح مسیر در مرحله میانی پرواز و سرعتی معادل ۱۶ ماخ در بیرون از جو خبر داده است. زمان مورد نیاز برای آماده‌سازی این موشک حدود ۱۲ دقیقه ذکر شده است.
با این حال، ویژگی کلیدی خرمشهر ۴ که در این بحث حائز اهمیت است، ترکیب برد ۲۰۰۰ کیلومتری با سرجنگی نسبتا سنگین آن می‌باشد. این ترکیب نشان‌دهنده این است که بخشی از ظرفیت حمل محموله موشک به سرجنگی اختصاص یافته است؛ موضوعی که در تحلیل میزان امکان افزایش برد از اهمیت بالایی برخوردار است.
گزارش تسنیم به این مسئله پرداخته و احتمال افزایش برد موشک‌هایی چون خرمشهر را به میان آورده است. این گزارش به کاهش وزن سرجنگی از حدود دو تن به یک تن یا حتی ۵۰۰ کیلوگرم به عنوان عاملی برای افزایش برد تا حدود ۳۰۰۰ و حتی ۴۰۰۰ کیلومتر اشاره کرده است.
آیا کاهش وزن سرجنگی می‌تواند واقعاً برد موشک را افزایش دهد؟
پاسخ به این سوال مثبت است. کاهش وزن محموله یکی از عوامل کلیدی است که می‌تواند به افزایش ظرفیت برد یک موشک بالستیک کمک کند. این مساله بر مبنای یکی از اصول شناخته‌شده علم پیشرانش، یعنی معادله تسیولکوفسکی، قابل تبیین است.
طبق این معادله، تغییر سرعت قابل دستیابی یک موشک به عواملی چون سرعت خروج گازهای پیشران از موتور و نسبت جرم اولیه به جرم نهایی وابسته دارد. به عبارت ساده، موشکی که در پایان مرحله پیشرانش بار کمتری را حمل می‌کند، به لحاظ فیزیکی توانایی بیشتری برای رسیدن به سرعت دارد. به همین دلیل، کاهش وزن سرجنگی به افزایش سرعت نهایی و در نتیجه افزایش مسافت طی‌شده در مسیر بالستیک منجر می‌شود.
با این حال، این رابطه به معنای این نیست که با نصف کردن وزن سرجنگی، برد موشک نیز به نسبت مشخصی افزایش می‌یابد. ارتباط میان وزن محموله و برد، خطی و قابل پیش‌بینی نیست. برای تخمین میزان افزایش برد، مجموعه‌ای از متغیرها از جمله عملکرد موتور، میزان سوخت، وزن ساختار، مقاومت هوا و شرایط پرواز باید در نظر گرفته شوند.
برای مثال، کل وزن موشک در مرحله نهایی تنها به مواد منفجره مربوط نمی‌شود. ساختار بازگشت به جو، پوشش محافظ و تجهیزات جانبی نیز در وزن محموله تأثیرگذارند. بنابراین، حتی اگر وزن مواد منفجره کاهش یابد، به‌طور خودکار بار کل بخش جداشونده به همان میزان پایین نمی‌آید.
از سویی دیگر، موشک بالستیک پس از اتمام مرحله پیشرانش، تحت تأثیر گرانش حرکت می‌کند. انرژی و سرعتی که در مرحله شتاب‌گیری کسب کرده در تعیین فاصله نهایی اهمیت دارد. در این مسیر، مقاومت جو، ارتفاع پرواز و شرایط بازگشت به جو نیز بر عملکرد نهایی تأثیرگذارند.
بنابراین، اصل افزایش برد با کاهش وزن محموله به لحاظ علمی کاملاً قابل‌توجه است، اما نمی‌توان صرفاً با اطلاع از وزن سرجنگی و برد اعلام شده یک موشک، به سرعت یک برد جدید محاسبه کرد. چنین برآوردی به اطلاعاتی درباره مشخصات موتور، وزن ساختار و عملکرد واقعی سیستم نیاز دارد که بخش مهمی از آنها درباره خرمشهر ۴ به‌صورت عمومی منتشر نشده است.
از ۲۰۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر؛ بررسی‌های خارجی درباره خانواده خرمشهر چه می‌گویند؟
بحث درباره افزایش برد خانواده خرمشهر به واسطه کاهش وزن سرجنگی، به گزارش تسنیم محدود نیست. پیشتر نیز تعدادی از مراکز مطالعاتی و دولت‌های اروپایی به این موضوع پرداخته‌اند.
مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی ایالات متحده (CSIS) در تحلیل موشک خرمشهر به تصاویری اشاره کرده است که در سال ۲۰۱۹ منتشر شده و نسخه‌ای از این موشک را با بخش سرجنگی کوچک‌تر به نمایش گذاشته بودند. همچنین در نامه‌ای مشترک از سوی فرانسه، آلمان و بریتانیا به سازمان ملل در سال ۲۰۲۳، به ارزیابی افزایش برد این خانواده موشکی از ۲۰۰۰ به حدود ۳۰۰۰ کیلومتر با استفاده از بخش بازگشت به جو سبک‌تر اشاره شده است.
این ارزیابی از این منظر حائز اهمیت است که نشان می‌دهد موضوع افزایش برد خانواده خرمشهر، پیشتر نیز در محافل کارشناسی و امنیتی اروپا مورد بحث قرار گرفته است. با این حال، نباید این را به منزله اثبات کننده برد ۳۰۰۰ کیلومتری خرمشهر ۴ تلقی کرد، چرا که نسخه‌ای که در تصاویر سال ۲۰۱۹ نمایش داده شده، الزاماً همان خرمشهر ۴ نیست.
موسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک (IISS) نیز در گزارشی درباره توان موشکی ایران، ارزیابی مشابهی را در مورد خانواده خرمشهر ارائه کرده است. در این ارزیابی، کارشناسان این موسسه برآورد کردند که با کاهش وزن محموله از حدود یک تن به ۵۰۰ کیلوگرم، ممکن است برد موشک از حدود ۲۰۰۰ کیلومتر به نزدیک ۲۸۰۰ کیلومتر افزایش یابد.
این ارقام، برآوردهای کارشناسی از نسخه‌ای هستند که در آن زمان بررسی شده‌اند و نمی‌توان آنها را به‌عنوان نتیجه یک آزمایش عملیاتی از خرمشهر ۴ در نظر گرفت. اما در کنار ارزیابی CSIS و نامه کشورهای اروپایی، این مساله نشان می‌دهد که احتمال افزایش برد خانواده خرمشهر تا محدوده ۳۰۰۰ کیلومتر مورد توجه برخی کارشناسان خارجی نیز بوده است.
اما درباره دستیابی به ۴۰۰۰ کیلومتر، وضعیت متفاوت است. برای این عدد، شواهد عمومی و مستقلی که قادر باشد نشان دهد خرمشهر ۴ با یک پیکربندی خاص چنین بردی را در آزمون واقعی به دست آورده، در دسترس نیست. لذا محدوده ۴۰۰۰ کیلومتر فعلاً باید به‌عنوان یک برآورد یا فرضیه مطرح شده درباره ظرفیت بالقوه دانسته شود، نه برد عملیاتی اثبات شده این موشک.
آیا خرمشهر ۴ می‌تواند به اروپا برسد؟
پاسخ به این سوال به این بستگی دارد که منظور از اروپا کدام بخش از این قاره باشد. فاصله جغرافیایی ایران تا کشورهای مختلف اروپایی یکسان نیست و نمی‌توان تمام قاره اروپا را در یک محدوده واحد قرار داد.
با برد رسمی ۲۰۰۰ کیلومتر، خرمشهر ۴ در وضعیت فعلی خود قادر به دستیابی به بخش‌های وسیعی از اروپا نیست. اما اگر افزایش برد خانواده خرمشهر تا حدود ۳۰۰۰ کیلومتر را مدنظر قرار دهیم، دستیابی به بخش‌هایی از جنوب شرقی و شرق اروپا از نقطه نظر جغرافیایی قابل بررسی خواهد بود. همچنین در صورت تحقق خود این افزایش به ۴۰۰۰ کیلومتر، این موضوع به دامنه جغرافیایی بسیار وسیع‌تری اشاره خواهد کرد که به مناطق مرکزی اروپا نیز شامل خواهد شد.
البته، برد موشک به‌تنهایی کافی نیست. برد اعلام‌شده، برد تخمینی و بردی که در یک آزمایش واقعی ثبت شده، سه مفهوم متفاوت به شمار می‌روند. برای ارزیابی عملیاتی یک موشک در فاصله‌ای خاص، باید مشخص شود که آن برد با چه وزن محموله‌ای، تحت چه شرایطی و با چه میزان اطمینانی به دست آمده است.
در خصوص خرمشهر ۴، آنچه به‌صورت رسمی اعلام شده، برد ۲۰۰۰ کیلومتری با سرجنگی در حدود ۱۵۰۰ کیلوگرم است. ارزیابی‌های خارجی نیز نشان‌دهنده امکان افزایش برد خانواده خرمشهر تا حدود ۲۸۰۰ تا ۳۰۰۰ کیلومتر با تغییر ویژگی‌های محموله هستند. ولی برد ۴۰۰۰ کیلومتری هنوز پشتیبانی عمومی و تأییدشده‌ای ندارد.