هشدار درباره ساخت‌وساز در نقاط فرونشستی؛ نیمی از مردم ایران با خطر مواجه‌اند

به گزارش ایلنا، مسئله فرونشست زمین به یکی از بحران‌های قابل توجهی که شهرهای ایران با آن روبرو هستند، تبدیل شده است؛ این پدیده نه تنها ساختمان‌ها و زیرساخت‌ها را تهدید می‌کند، بلکه می‌تواند به آثار تاریخی و آینده سکونتگاه‌ها نیز آسیب بزند. در این راستا، علی بیت‌اللهی، رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، نسبت به ضوابطی انتقاد کرده است که به جای محدود کردن ساخت‌وساز در مناطق آسیب‌پذیر فرونشست، به تعیین شرایط ساخت‌وساز در این مناطق پرداخته است.

بیت‌اللهی در مصاحبه‌ای با ایلنا اظهار کرد که رویکردی که امکان ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی را با مشخص کردن ضوابط فنی فراهم می‌کند، ممکن است ابعاد و پیچیدگی‌های این پدیده را ناچیز جلوه دهد. به اعتقاد او، تمرکز اصلی باید بر کنترل عوامل ایجادکننده و تشدیدکننده فرونشست باشد، نه صرفا روی تعداد طبقات و نوع ساختمان‌هایی که می‌توان در این مناطق ایجاد کرد.

بر اساس گفته‌های بیت‌اللهی، پیش‌تر شورای عالی شهرسازی و معماری مصوبه‌ای را با هدف ممنوعیت انبوه‌سازی و اجرای طرح نهضت ملی مسکن به تصویب رساند، اما پس از آن، گروهی اقدام به تدوین دستورالعمل‌هایی برای تعیین شرایط ساخت‌وساز در این مناطق کردند. وی تصریح می‌کند که از ابتدا با این رویکرد مخالف بوده و به همین دلیل در فرآیند تدوین جزئیات این دستورالعمل مشارکت نداشته است.

رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی به تفاوت‌های زلزله و فرونشست به عنوان یکی از دلایل مخالفتش اشاره می‌کند. زلزله پدیده‌ای است که خارج از کنترل انسان قرار دارد و می‌توان با ایجاد ساختمان‌های مقاوم، خسارات ناشی از آن را کاهش داد؛Conversely, فرونشست به عوامل انسانی مرتبط است، به‌ویژه برداشت از منابع آب زیرزمینی، بنابراین به اعتقاد او نمی‌توان این موضوع را محدود به مقاوم‌سازی ساخت‌وسازها دانست.

وی هشدار می‌دهد که دستورالعمل‌هایی که برای ایجاد شرایط ساخت‌وساز در مناطق با فرونشست کم، متوسط یا شدید طراحی شده‌اند، ممکن است به آسان‌تر شدن مسیر صدور مجوز در این مناطق منجر شوند. حتی اگر محدودیت‌هایی در مناطق فرونشست شدید وجود داشته باشد، اصل این رویکرد بر این است که به جای کنترل پدیده، ساخت‌وساز را با شرایط موجود زمین سازگار کند.

بیت‌اللهی همچنین خاطرنشان می‌کند که فرونشست پدیده‌ای است که همواره در حال تغییر و تحول است. ممکن است یک منطقه امروز نرخ مشخصی از فرونشست را تجربه کند، اما در طول ۵۰ سال استفاده از یک ساختمان، سرعت و وسعت این پدیده تغییر کند. به همین خاطر، نمی‌توان تنها وضعیت کنونی زمین را به عنوان مبنایی برای اتخاذ تصمیمات ساخت‌وساز در نظر گرفت و باید تحولات آتی را نیز مد نظر قرار داد.

بیت‌اللهی بر این باور است که مدیریت فرونشست تنها به عهده وزارت نیرو نیست و تصمیمات شهرسازی نیز می‌توانند این پدیده را تشدید یا کنترل نمایند. به گفته او، نحوه توسعه‌ی شهری، میزان پذیرش جمعیت و تأمین زیرساخت‌ها به‌طور مستقیم بر تقاضای آب و فشار مرتبط با منابع زیرزمینی تأثیر می‌گذارد.

زمانی که جمعیت شهرها بدون توجه به ظرفیت منابع آب رشد کند، تقاضا برای آب نیز افزایش می‌یابد. وزارت نیرو نیز برای تأمین این نیاز از منابع موجود استفاده می‌کند؛ از انتقال آب و ساخت سد تا حفر چاه. در چنین وضعیتی، برداشت بیش از حد از منابع زیرزمینی می‌تواند به تشدید فرونشست منجر شود.

او برای روشن شدن این بحث به وضعیت تهران اشاره می‌کند. بر اساس اظهارات بیت‌اللهی، ظرفیت جمعیتی تهران حدود دو میلیون نفر تخمین زده شده بود، اما در حال حاضر جمعیت بیشتری در این شهر ساکن است. این افزایش جمعیت، نیاز به آب را بالا برده و تأمین آن را سخت‌تر کرده است. او همچنین به احداث سد ماملو در ورامین و برداشت آب از چاه‌ها در منطقه ۱۸ تهران به عنوان نمونه‌های مؤثر در موضوع فرونشست اشاره دارد.

این مقام مسئول بر این عقیده است که مدیریت شهری باید توسعه شهرها و پذیرش جمعیت را به تناسب ظرفیت‌های محیطی و منابع آبی تنظیم کند. او همچنین بر نیاز به اقدامات نظیر افزایش نفوذپذیری سطوح شهری، گسترش فضاهای سبز، بهره‌گیری از چاه‌های جذبی و تزریق آب خاکستری به زمین تأکید می‌کند. به اعتقاد او، مدیریت این اقدامات بر عهده بخش شهرسازی و مدیریت شهری بوده و نمی‌توان تمامی مسئولیت کنترل فرونشست را به وزارت نیرو منتقل کرد.

رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی اذعان دارد که بر اساس تحقیقاتش، حدود ۴۸۰ شهر ایران در منطقه‌های فرونشستی واقع شده‌اند. این برآورد با توجه به اطلاعات جمعیتی سال ۱۳۹۵ انجام شده است.

البته شدت درگیری شهرها با این پدیده یکسان نیست. در برخی از شهرها تنها بعضی از نواحی شهری با فرونشست مواجه هستند؛ برای مثال، بیت‌اللهی به مناطق جنوبی تهران، نواحی شمال غرب مشهد و جنوب شرق شیراز اشاره می‌کند. در عوض، در برخی شهرها فرونشست می‌تواند عمده یا حتی تمام وسعت شهری را تحت تأثیر قرار دهد.

بیت‌اللهی تخمین می‌زند که نزدیک به نیمی از جمعیت ایران در مناطق فرونشستی ساکن هستند. وی تأکید می‌کند که اهمیت این موضوع تنها به تعداد شهرهای مبتلا محدود نمی‌شود؛ تعداد زیادی از این شهرها جمعیت‌های بزرگ و قابل توجهی دارند و از این رو، تعداد زیادی از افراد در معرض تبعات این پدیده قرار دارند.

بر اساس اظهارات او، شهرهای بزرگ به سبب تمرکز بالای جمعیت، به منابع آب زیادی نیاز دارند. این نیاز فقط به منابع آب شرب و بهداشت محدود نمی‌شود؛ بلکه تولید مواد غذایی و فعالیت کارخانه‌ها و واحدهای تولیدی نیز به آب وابسته است. افزون بر این، بخش عمده‌ای از این محصولات معمولاً در اطراف این مراکز جمعیتی بزرگ تولید می‌شود و این به نوبه خود فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی وارد می‌کند.

او بر لزوم تمرکززدایی و کنترل جمعیت‌پذیری در شهرهای بزرگ تأکید می‌کند و بیان می‌دارد که این سیاست‌ها نباید به چند شهر خاص منتهی شوند. به عقیده او، اگر توسعه‌های شهری بدون در نظر گرفتن ظرفیت منابع آب ادامه یابد، افزایش تقاضا حتماً به برداشت بیشتر از آب‌های زیرزمینی و تشدید فرونشست منجر خواهد شد.

بیت‌اللهی در خصوص وضعیت منطقه ۱۸ تهران می‌گوید که فرونشست در این ناحیه از مدت‌ها پیش آغاز شده اما در دو سال اخیر و به دلیل کمبود آب، نرخ آن افزایش یافته و به سه برابر رسیده است. او این تغییر را نمونه‌ای از عدم پایداری شرایط زمین می‌خواند و خاطرنشان می‌کند که هنگام طراحی ساختمان‌ها، تنها نمی‌توان به نرخ فعلی فرونشست توجه کرد.

به گفته او، ساختمان‌هایی که اکنون طراحی و ساخته می‌شوند ممکن است حدود ۵۰ سال در بهره‌برداری باشند، در حالی که نرخ و وسعت فرونشست در طول این مدت می‌تواند دستخوش تغییرات شود. بنابراین، برقراری ضوابط ساخت‌وساز براساس شرایط کنونی زمین، بدون توجه به تحولات آتی، نمی‌تواند راه حلی کامل برای این مسئله باشد.

رئیس بخش خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در پایان تأکید می‌کند که وظیفه اصلی در برابر فرونشست، کنترل این پدیده و عوامل تشدیدکننده آن است. او نسبت به این نکته هشدار می‌دهد که تمرکز صرف بر روی روش‌های ساخت‌وساز در مناطق فرونشستی ممکن است حساسیت تصمیم‌گیران را نسبت به ابعاد بحران کاهش دهد؛ در حالی که فرونشست می‌تواند محیط زیست، میراث تاریخی و آینده سرزمین کشور را تحت تأثیر قرار دهد.