تخریب نگران‌کننده در سریال بامداد خمار؛ حالا نوبت کتیبه‌های تاریخی است
ساعت 24 - دخالت‌های تیم تولید سریال تاریخی بامداد خمار در سردر و کتیبه‌های مدرسه علمیه ابراهیمیه قزوین، واکنش‌های شدید کارشناسان میراث فرهنگی را به همراه داشته است.
بر اساس گزارش ایرنا، تغییرات ساختاری در عوامل تولید سریال تاریخی بامداد خمار که در سردر و بافت تاریخی مدرسه علمیه ابراهیمیه قزوین اتفاق افتاد، واکنش‌هایی قابل توجه از طرف متخصصان و فعالان حوزه میراث فرهنگی را به دنبال داشت. اعتراض‌ها عمدتاً به تغییرات کالبدی، رنگ‌آمیزی درها، پوشاندن کتیبه‌های نام حضرت علی (ع)، و همچنین پنهان‌سازی تابلوی تاریخی کوچه مطیعی، که مربوط به سال ۱۳۰۷ شمسی است، مربوط می‌شود.
این پروژه سینمایی، به کارگردانی نرگس آبیار و تهیه‌کنندگی محمدحسین قاسمی، از اردیبهشت سال ۱۴۰۲ در قزوین آغاز به کار کرده است. قبل از فیلمبرداری در مدرسه ابراهیمیه، استفاده از دوده در شبستان مسجد جامع قزوین و همچنین کوبیدن میخ و منگنه به ستون‌های حسینیه امینی‌ها انتقادات بسیاری را برانگیخت.
مرتضی میرزاحسینی، قزوین‌پژوه و نویسنده، تصریح کرد:
«مدرسه ابراهیمیه که در ذهن مردم این دیار به مدرسه نو نیز شناخته می‌شود، یکی از بارزترین و معتبرترین مراکز علمی و حوزوی در محله تاریخی آخوند محسوب می‌گردد. این مجموعه بزرگ با هدف ترویج علم و اخلاق توسط مرحوم حاج محمدابراهیم از طایفه میرزایی تأسیس شد و با دارا بودن بنایی رفیع در دو طبقه، ۱۸ حجره برای طلبه‌ها و کتیبه‌های گرانبها، علاوه بر پیشینه‌ای درخشان و وقف‌های ارزشمند، به وضوح هویت مذهبی و اجتماعی شهر را نمایان می‌کند. بسیار دردناک است که بنایی با این سابقه روشن علمی و تاریخی در ماه‌های اخیر دچار مداخلات سطحی و غیرمنطقی شده که با هیچ یک از پروتکل‌های حفاظتی و همچنین اصول طراحی صحنه سازگاری ندارد.»
میرزاحسینی در ادامه به شرح اقدامات انجام‌شده پرداخت:
«آنچه در روزهای اخیر بر سردر و ورودی‌های مدرسه ابراهیمیه رخ داده، نشانه‌ای واضح از دست‌اندازی به شناسنامه تاریخی شهر است. متأسفانه عوامل صحنه، در اقدامی نسنجیده، محراب این مکان مقدس را به درگاهی عادی تبدیل کرده‌اند، درها و پنجره‌های چوبی اصیل را با رنگ‌های نامناسب و ناهماهنگ پوشش داده و از همه تأمل‌برانگیزتر، کاشی‌های فیروزه‌ای و معرق سردر که نام مبارک حضرت امیرالمؤمنین علی (ع) بر آن نقش بسته بود را زیر لایه‌ای ضخیم از مواد شیمیایی و رنگ پنهان ساخته‌اند؛ علاوه بر این، تابلوی تاریخی و یادگاری کوچه مطیعی که متعلق به سال ۱۳۰۷ شمسی است، با گل و پوشش نامناسبی پنهان شده تا با فضاسازی داستانی سازگار باشد.»
این پژوهشگر در ادامه به خسارت‌های پیشین اشاره کرد:
«سریال بامداد خمار پیش از فیلمبرداری در مدرسه ابراهیمیه نیز آثار مخربی در کهن‌شهر قزوین به جا گذاشته بود. هنوز هم جامعه فرهنگی و نخبگان قزوین فراموش نکرده‌اند که دیوارها و شبستان سلجوقی مسجد جامع عتیق با رنگ‌های تیره آغشته شدند و همچنین شکستن بخشی از ستون گچی زیرزمین حسینیه تاریخی امینی‌ها و الحاقات نادرست داربست‌ها اتفاق افتاد. تکرار این تخلفات در بناهای ملی نشان‌دهنده یک دیدگاه کاسب‌کارانه و انگارانه بر قزوین است که به عنوان تنها یک لوکیشن بی‌دفاع و زمینی برای آزمایش‌های صحنه‌آرایی خود به آن نگاه می‌کند و نسبت به قداست و ارزش‌های تاریخی این بناها بی‌اعتنا است.»
مطالب مرتبط
-
میراث قزوین زیر تیغ سریال‌سازان؛ حسینیه امینی‌ها، قربانی جدید!
24 شهریور 04 مطالعه '8
میرزاحسینی در خصوص مدیریت این اماکن گفت:
«این پرسش اساسی برای مسئولین کلان استان و نهادهای نظارتی مطرح می‌شود که چرا اگر چند گردشگر یا جوان محلی برای ثبت یک عکس یادگاری به مسجد جامع یا حسینیه بروند، با بیشترین سخت‌گیری‌ها، تذکرها و ممنوعیت‌ها مواجه می‌شوند، اما در زمان پروژه‌ای خاص، ورود حیواناتی نظیر اسب و خر به حیاط بنایی تاریخی با قدمت هزارساله کاملاً عادی تلقی می‌شود؟ برعکس، در موارد نادری برخی از دوستداران میراث که برای نجات این آثار به انتقادات سازنده پرداخته‌اند، با واکنش‌های سلبی و تهدیدآمیز مواجه شده‌اند؛ در حالی که آثار نمایشی فقط عمر کوتاهی دارند، اما تاریخ و ریشه‌های هویتی این خاک اگر نابود شوند، با هیچ بودجه‌ای قابل بازسازی نخواهند بود.»
سعید زارع‌پور، یکی از فعالان حوزه میراث فرهنگی قزوین، اظهار داشت:
«رخداد تلخی که در سردر مسجد مدرسه تاریخی ابراهیمیه متعلق به دوره‌های صفویه و قاجار مشاهده کردیم، نمونه‌ای روشن از رفتارهای غیرعلمی و بی‌مبالاتی در حفاظت از گنجینه‌های هویتی است. در این محل، نه تنها کاشی‌های منقوش به نام حضرت علی (ع) با رنگ‌های نامتعارف رنگ‌پاشی شده، بلکه عوامل فیلمبرداری با حرکتی ناشیانه، تیرهای برق موجود در معبر را با سیمان و گل شبیه‌سازی کرده‌اند و رنگ‌های عجیب و غریبی به بافت چوبی ورودی افزوده‌اند. این قبیل اقدامات که معمولاً بدون حضور متخصصان مرمت انجام می‌شود و عوامل بعد از اتمام تصویربرداری بدون بازگرداندن اثر به حالت اولیه محل را ترک می‌کنند، توهین به تاریخ معماری این سرزمین به شمار می‌رود.»
زارع‌پور با criticize در عملکرد نهادهای نظارتی خاطرنشان کرد:
«اداره‌کل میراث فرهنگی استان در حالی از نظارت خود صحبت می‌کند که شواهد میدانی مکرر، غیبت ناظران خبره در لحظه اجرای مداخلات را نشان می‌دهد. ما قبلاً نیز در حسینیه امینی‌ها با کوبیدن میخ و منگنه به ستون‌های گچی و لکه‌گیری‌های نادرست مواجه شده‌ایم، اما متأسفانه هر بار الگوی تکراری پیاده می‌شود. ابتدا تخریب صورت می‌گیرد، سپس کنشگران و رسانه‌ها با مستندات تصویری موضوع را به افشا می‌کشند و در نهایت، مسئولین برای توجیه اقدامات خود به سرعت وارد عمل می‌شوند. در حالی که مسئولیت میراث باید شامل مراقبت پیشگیرانه باشد و نه مداخله واکنشی و درمان پس از آسیب‌ها.»
این فعال در عرصه میراث فرهنگی درباره ادعای برگشت‌پذیری مواد مصرفی توضیح داد:
«مسئولان هنگام مواجهه با نقدهای مستند مدعی می‌شوند که هیچ آسیبی وارد نشده و رنگ‌ها با آب قابل پاک شدن هستند. اینگونه جواب‌گویی، پاک کردن صورت‌مسئله به شمار می‌رود؛ آیا یک گروه فیلمبرداری دارای متخصصان مرمت سنگ، گچ و آجر است که بتواند تضمین دهد ماده شیمیایی به منافذ لعاب کاشی‌های چند صد ساله نفوذ نکرده یا به آجر آسیب نزده است؟ عناوینی مانند دوده سیاه قابل شست‌شو در ماجرای مسجد عتیق یا رنگ قابل پاکسازی در مدرسه ابراهیمیه، توجیهاتی غیرقابل پذیرش هستند که به گروه‌های غیرمتخصص جرأت می‌دهد تا در پروژه‌های آتی، شاهد رفتارهای مخرب‌تری باشیم.»
زارع‌پور در ادامه به پیشنهادات اصولی برای تولید فیلم اشاره نمود:
«جامعه فرهنگی استان هرگز با هنر سینما و استفاده از ظرفیت‌های قزوین مخالف نیست؛ اما بر این باوریم که ارتباط هنر و میراث می‌تواند به رونق گردشگری بینجامد، به شرطی که ضوابط تخصصی رعایت شوند. تجربیات موفق پیشین در کاروانسراهای تاریخی اطراف قزوین که با استفاده هوشمندانه از سازه‌های قابل نقل و ماکت‌های موقت بدون هیچ تماس مستقیم و تخریبی با بافت اثر صحنه‌پردازی شده، به روشنی نشان می‌دهد که خلاقیت هنری نیازی به رنگ‌پاشی و تخریب بناهای تاریخی ندارد. میراث فرهنگی باید مصلحت و سازش را کنار بگذارد و با وضع قوانین سختگیرانه، اجازه ندهد بناهای ملی ما قربانی شتاب‌زدگی پروژه‌های تولیدی شوند.»
مریم مهدوی، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی قزوین، افزود:
«بحث فضاسازی‌ها و حواشی اخیر درباره آسیب به کاشی‌ها و کالبد تاریخی مدرسه ابراهیمیه ناشی از دریافت ناقص اطلاعات است. در طی فیلمبرداری سریال بامداد خمار، عوامل پروژه به دلیل ویژگی‌های خاص لوکیشن و سکانس مورد نظر، با هماهنگی کارشناس مذهبی و تاریخی، نیاز داشتند تا به طور موقت بخشی از سطح کاشی‌ها را پوشش دهند که این اقدام با استفاده از رنگ‌های کاملاً پایه آب و ۱۰۰ درصد قابل پاک شدن به انجام رسید. بلافاصله پس از ضبط سکانس، توسط دستمال مرطوب و آب بدون ایجاد هیچ گونه خراش یا آسیب به لعاب و آجر، عملیات پاکسازی کامل انجام شد و اکنون کتیبه‌ها به وضع اصلی خود بازگشته‌اند.»
مهدوی درباره حضور ناظران در محل اجرا توضیح داد:
«ما تجربیات و حساسیت‌های گذشته را درس‌آموخته خود قرار داده‌ایم؛ به همین خاطر در پروژه جاری، ناظر مقیم از جانب اداره‌کل به طور تمام‌وقت در کنار گروه تصویربرداری حضور دارد. تمامی مراحل مربوط به طراحی دکور، الحاقات موقت و جزئیات صحنه با تأیید مکتوب و نظارت مستقیم ناظر و در صورت نیاز با هماهنگی معاونت میراث و شورای فنی استان پیش می‌رود. همچنین، تعهدات حقوقی و مالی سختگیرانه‌ای از تهیه‌کننده سریال اخذ شده است که مطابق آن گروه موظف به تحویل کلیه اماکن دقیقاً بر اساس شرایط اولیه پس از پایان ضبط است و به هیچ عنوان اجازه تغییرات دائمی در کالبد داده نشده است.»
مدیرکل میراث‌فرهنگی قزوین اقدامات عمرانی صورت‌گرفته توسط سازندگان اثر را مؤثر ارزیابی کرده و افزود:
«متاسفانه در شلوغی و هیاهوهای فضای مجازی، اقدامات مثبت و ماندگاری که در کنار حضور این گروه تولیدی انجام شده، نادیده گرفته می‌شود. مدرسه تاریخی ابراهیمیه، که تحت نظارت اداره اوقاف قرار دارد، به مدت طولانی در وضعیت ناخوشایند و متروکه رها شده بود و با حضور این پروژه و تحت نظارت دقیق کارشناسان فنی اداره‌کل، مقادیر زیادی از زباله‌ها و نخاله‌های ساختمانی جمع‌آوری شد. همچنین، اقدامات مرمتی ارزشمندی در زمینه کف‌سازی حیاط، استحکام‌بخشی و مرمت پله‌ها، احیا و تعمیر درب‌های چوبی تاریخی، شیشه‌گذاری پنجره‌های تخریب‌زده و بندکشی و ترمیم بخش‌هایی از سقف با هزینه‌های پروژه انجام شد که ارزش مالی و حفاظتی آنها نیز قابل توجه است.»
مهدوی در انتها بیان کرد:
«حضور فعال و هوشیار کنشگران میراث فرهنگی و رسانه‌های استان را به عنوان نیروهای مؤثر و ناظران افتخاری اداره‌کل ارج می‌نهیم. در استانی با صدها اثر ثبتی و مراکز تاریخی متعددی، وجود چنین دیده‌بانان بادقت، بزرگ‌ترین پشتوانه برای حفظ هویت تاریخی ما به شمار می‌رود. با این وجود، ما همواره بر این موضوع تأکید می‌کنیم که خط قرمز ما، حفظ بی‌قید و شرط اصالت بناهای ملی است؛ به طوری که در پرونده سردر مدرسه ابراهیمیه هیچ آسیبی به کتیبه نام مبارک حضرت علی (ع) وارد نشده و موضوع به همراه عودت کامل به حالت اولیه به پایان رسید.»