آیا بحران هرمز می‌تواند موجب نزدیکی ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس شود؟
بر اساس گزارش ایلنا، نمی‌توان جغرافیا را تنها با اتکا به ائتلاف‌های نظامی، چینش نیروها یا معادلات قدرت‌های بین‌المللی دگرگون کرد. ایران و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، به رغم وجود اختلافات سیاسی و امنیتی، همسایگانی هستند که سرنوشت امنیت و اقتصاد آنها به یکدیگر ارتباط مستقیم دارد. از این رو، هر گونه تلاشی برای تأمین امنیت منطقه بدون در نظر گرفتن منافع و نقش کلیه کشورهای ساحلی، محکوم به شکست خواهد بود.
تحولات دو سال اخیر در منطقه، به خصوص بعد از جنگ غزه و گسترش منازعات به حوزه‌های جدید، دوباره ثابت کرد که سازوکارهای امنیتی حاکم بر خاورمیانه با چالش‌هایی جدی مواجه شده‌اند. تشدید تنش نظامی میان آمریکا و رژیم صهیونیستی با ایران و انتشار پیامدهای آن به حوزه خلیج فارس، همچنین نشان‌دهنده این نکته است که منطقه همچنان به بازنگری در رویکرد امنیتی خود نیازمند است.
در میان این تحولات، تنگه هرمز به عنوان یکی از مراکز حساس این تحولات شناخته می‌شود؛ گذرگاهی استراتژیک که امنیت آن نه تنها برای کشورهای ساحلی، بلکه برای اقتصاد جهانی و تردد انرژی حیاتی است. هر گونه اختلال در مسافرت دریایی از این مسیر، تأثیراتی فراتر از مرزهای جغرافیایی خلیج فارس خواهد داشت و به منافع صادرکنندگان و واردکنندگان انرژی آسیب خواهد رساند.
اهمیت تنگه هرمز تنها باید در چهارچوب آن به‌عنوان یک مسیر حیاتی برای انتقال انرژی یا ابزاری برای فشار در معادلات نظامی محدود نشود. این گذرگاه می‌تواند آغازگر یک تفاهم امنیتی میان کشورهای منطقه گردد؛ تفاهمی که بر پایه واقعیات ژئوپلیتیکی و منافع مشترک بنا نهاده شده باشد.
شکست الگوی امنیتی وابسته به خارجی‌ها
یکی از مهم‌ترین پیامدهای تحولات اخیر، نمایان شدن محدودیت‌های الگوی امنیتی متکی به قدرت‌های خارجی است. کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در سال‌های گذشته، حضور نظامی آمریکا و استقرار پایگاه‌های این کشور را از ارکان اصلی تأمین امنیت خود دانسته‌اند. اما تحولات اخیر نشان داده که این حضور نظامی به ویژه به معنای مصونیت این کشورها در برابر عواقب جنگ و ناامنی نخواهد بود.
حملات به پایگاه‌های آمریکا در منطقه و ناتوانی واشنگتن در جلوگیری از برخی اقدامات نظامی رژیم صهیونیستی علیه کشورهای همسایه بار دیگر این سؤال را مطرح می‌کند که اتکا به قدرت‌های خارجی تا چه حد می‌تواند منافع واقعی کشورهای خلیج فارس را تأمین نماید.
واقعیت این است که آمریکا و رژیم صهیونیستی، لزوماً همان اولویت‌ها و ملاحظات امنیتی کشورهای منطقه را ندارند. واشنگتن ممکن است بر مبنای محاسبات کلی خود وارد یک تقابل نظامی شود، اما این کشورهای منطقه هستند که به طور مستقیم عواقب اقتصادی، امنیتی و زیرساختی آن را تجربه خواهند کرد.
علاوه بر این، افزایش تنش میان ایران و همسایگان جنوبی نمی‌تواند به ایجاد امنیت پایدار منجر گردد. هرگونه ناامنی در خلیج فارس، از تهدید به زیرساخت‌های انرژی تا اختلال در مسیرهای تجاری و دریایی، در نهایت بر کشورهای منطقه هزینه‌هایی مشترک تحمیل خواهد کرد. به همین خاطر، تبدیل اختلافات سیاسی به یک تقابل مستمر امنیتی نه تنها به افزایش مشکلات موجود کمک نخواهد کرد، بلکه بر پیچیدگی‌های آن نیز خواهد افزود.
هرمز؛ مسئولیت مشترک و منافع مشترک
تنگه هرمز از جمله نقاطی است که منافع کشورهای مختلف منطقه و حتی بازیگران اقتصادی خارج از آن به‌طور مستقیم در آن تلاقی می‌کند. ایران و کشورهای عربی خلیج فارس هر دو از ایمنی مسیرهای دریایی و ثبات بازار انرژی بهره‌مند می‌شوند و هر گونه اختلال در این مسیر می‌تواند تأثیرات منفی بر اقتصاد آنها داشته باشد.
از این منظر، تأمین امنیت در تنگه هرمز نباید صرفاً در چارچوب رقابت‌های نظامی و محاسبات بازدارندگی بررسی شود. این مسئله می‌تواند به موضوعی برای گفتگو و همکاری میان کشورهای ساحلی تبدیل گردد.
تجربه اروپا پس از جنگ جهانی دوم در این حوزه می‌تواند نمادین باشد. تأسیس جامعه زغال‌سنگ و فولاد اروپا در سال ۱۹۵۱ با همکاری فرانسه، آلمان و چند کشور دیگر نشان می‌دهد که همکاری در زمینه‌های راهبردی و اقتصادی می‌تواند به کاهش بی‌اعتمادی میان کشورهایی منجر شود که سابقه‌ای طولانی از تقابل و جنگ دارند. این نوع همکاری‌ها به نوبه خود زمینه‌ساز شکل‌گیری ساختارهای وسیع‌تر اروپایی گردید.
هرچند شرایط خلیج فارس با اروپای پس از جنگ جهانی دوم تفاوت‌های بنیادینی دارد، یک اصل در هر دو تجربه قابل توجه است: همکاری در ابعاد مشترک می‌تواند نقطه آغاز کاهش اختلافات و ایجاد ترتیبات پایدارتر باشد.
به همین خاطر، مذاکرات میان ایران و کشورهای عربی منطقه در مورد امنیت دریانوردی، مدیریت بحران و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها می‌تواند نخستین گام در جهت ایجاد یک سازوکار امنیتی جامع باشد. چنین سازوکاری باید بر مبنای مشارکت کشورهای ساحلی، احترام به حاکمیت ملی و توجه به نگرانی‌های امنیتی متقابل پایه‌ریزی شود؛ نه بر اساس دخالت قدرت‌هایی که منافع آنها لزوماً متناسب با منافع منطقه نیست.
امنیت منطقه بدون مشارکت ایران ممکن نیست
یکی از موانع اصلی تأسیس نظم امنیتی پایدار در خلیج فارس، اغلب تلاش برای تعریف ترتیبات منطقه‌ای بر پایه کنار گذاشتن یا محدود کردن نقش برخی بازیگران کلیدی است. تجربیات چند دهه اخیر نشان می‌دهد که چنین رویکردی نه‌تنها اختلافات را حل نکرده، بلکه در مواردی به تبعات بیشتری از رقابت‌ها و افزایش بی‌اعتمادی منجر گردیده است.
ایران به خاطر موقعیت جغرافیایی، ظرفیت‌های راهبردی و جایگاه خود در معادلات امنیتی خلیج فارس، بخشی ضروری از تأمین امنیت منطقه محسوب می‌شود. به همان اندازه که نمی‌توان منافع کشورهای عربی ساحل جنوبی را نادیده گرفت، انتظار شکل‌گیری ترتیبات امنیتی در منطقه بدون مشارکت و پذیرش نقش ایران غیرواقعی است.
از سوی دیگر، کشورهای عربی نیز باید درک کنند که امنیت پایدار نه از طریق تقابل با همسایه شمالی و نه با تکیه یک‌جانبه به قدرت‌های بیرونی حاصل خواهد شد. آنچه می‌تواند به کاهش تنش‌ها کمک کند، شکل‌گیری یک درک مشترک از تهدیدهای واقعی و تمایز منافع کشورهای همسایه از محاسبات بازیگران فرامنطقه‌ای است.
در این راستا، حتی این امکان وجود دارد که سازوکارهای همکاری موجود را گسترش داده و ساختاری تعاملی‌تر با مشارکت ایران ایجاد کرد؛ ابتکاری که می‌تواند فراتر از ترتیبات محدود کنونی و در قالب یک چارچوب امنیتی مشترک در خلیج فارس مفهوم‌سازی شود.
این مسیر، البته نیازمند اراده سیاسی، مراحل اعتمادسازی و توافق بر اصول مشخصی است. اولین گام می‌تواند توافقی درباره امنیت دریانوردی و جلوگیری از گسترش درگیری‌ها در تنگه هرمز باشد؛ موضوعی که منافع مشترک و قابل شناسایی تمامی کشورهای منطقه در آن است.
انتخاب میان همکاری و فرسایش منطقه‌ای
خلیج فارس امروز با یک انتخاب راهبردی مواجه است: ادامه رقابت‌های فرسایشی و واگذاری بیشتر امنیت منطقه به قدرت‌های خارجی، یا حرکت به سمت ترتیباتی که مسئولیت اصلی تأمین امنیت را در اختیار کشورهای همین منطقه قرار دهد.
تجربیات اخیر نشان می‌دهد که گسترش جنگ، حتی اگر با محاسبات نظامی و سیاسی برخی بازیگران آغاز شود، لزوماً به نتایج مورد نظر آنها منتهی نخواهد گردید. در چنین شرایطی، کشورهای همسایه ممکن است هزینه‌های تقابلی را بپردازند که تصمیم‌گیران اصلی آن در خارج از منطقه قرار دارند.
بنابراین، تنگه هرمز را باید فراتر از یک گذرگاه دریایی مشاهده کرد و به عنوان فرصتی برای بازتعریف روابط امنیتی خلیج فارس در نظر گرفت. توافق بر سر این گذرگاه می‌تواند آغازگر مسیری باشد که در آن همکاری‌های اقتصادی و امنیتی به جای رقابت‌های پرهزینه‌ای قرار گیرد.
جغرافیای مشترکی که ایران و کشورهای عربی خلیج فارس دارند، تغییر نخواهد کرد؛ آنچه در این میان می‌تواند بطور معناداری دستخوش تغییر گردد، نوع مواجهه آنها با این واقعیت است. امنیتی پایدار نه با حذف همسایگان، و نه با اتکا به قدرت‌های دور، بلکه از مسیر پذیرش متقابل، همکاری و مسئولیت‌پذیری کشورهای منطقه شکل خواهد گرفت. تنگه هرمز می‌تواند آزمون آغاز این مسیر به شمار آید.