نشاط به دلیل ۷۰۰ هزار تومان از ادامه کار بازماند!
فرارو- نشاط، همچون روحی که تا مدتی در غیبت بود، به ناگاه در یک کافه در تهران با نوشیدن چای خود را نمایان کرد. دختر ۲۰ سالهای که روزگاری در گوشه خیابان حلقههای موی اسپیرال میفروخت اما در یک ماه اخیر به یکباره ناپدید شده بود. او به دخترکی که قرار بود حلقه مویی با طراحی شبیه پری دریایی بسازد، وعده داده بود. اما متاسفانه او دیگر در محل دائمیاش دیده نشد. چه عاملی باعث غیبت او از این شغل شده بود؟
به گزارش فرارو، این روزها حال و هوای شهرهای ایران دگرگونیهایی بنیادین را تجربه میکند. یکی از این تغییرات، افزایش قابلتوجه تعداد دستفروشهاست. در هر گوشه و کنار، فردی مشغول فروش کالاهایی است، از موبایل گرفته تا چای و نبات در لیوان. کالاها به صورت تصادفی در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. هر یک از این افراد داستانهای منحصر به فرد خود را دارند. اما در حالی که روایتهایشان متفاوت است، در یک گلایه مشترکاند: «مجبور به این کار هستیم!» یا «درآمدهایمان کفاف زندگی را نمیدهد.» پیادهروها به محلی برای تجمع افرادی تبدیل شدهاند که از مشاغل رسمی کنار گذاشته شدهاند یا درآمد شغلشان به اندازهای نیست که زندگی را ادامه دهند.
نشاطِ بینشاط
داستان نشاط ناتمام ماند. دختر دستفروش که همگان او را به خاطر خندهاش میشناختند. هر روز عصر، پس از کلاسهای دانشگاهش با طراوت به محل کارش در حوالی خیابان ولیعصر تهران میرفت. اما وقتی پس از یک ماه در یکی از کافهها دوباره دیده شد، دیگر از آن شادابی سابق خبری نبود. در پاسخ به سوالی درباره غیبتش، او گفت:
«دم باریکی که با آن اکسسوری میساختم، برای شوهر خواهرم بود. او نیازش را برداشت و حالا من توان خرید آن را ندارم. قیمتش به ۷۰۰ هزار تومان رسیده. دیگر برای سایر لوازم هم نداریم!»
آیا مشکل تنها در این نقطه خلاصه میشود؟
برای نشاط، این مساله جدی است. هفتصد هزار تومان ممکن است مبلغ کمی به نظر برسد، اما برای کسی که درآمدش تنها به فروش چند حلقه مو وابسته و در دانشگاهی غیرانتفاعی مشغول به تحصیل است، این رقم میتواند سرنوشتساز باشد. نشاط میتوانست به کارش ادامه دهد، اگر فقط میتوانست مواد لازم را بخرد. اگر پول داشت.
اینجا همه هستند؛ از مهندس تا دانشجو
محمد، که به فروش پوشش دریچه کولر مشغول است، در گفتگویی درباره وضعیت بازار کار میگوید:
«همه به نوعی دستفروشاند مگر اینکه خلاف این مورد ثابت شود. از زمان جنگ، شرکتها تعدیل نیروی بسیاری را انجام دادهاند. من هم از اردیبهشت ماه تعدیل شدم. مسئول بایگانی بودم. اکنون از میان دو گزینه مسافرکشی و دستفروشی، دومی را انتخاب کردم زیرا خودرویی در اختیار ندارم.»
خنده تلخ محمد که پس از بیان این جمله به لب داشت، خود داستانی بود. ترفند او برای فروش محصولاتش، مزههایی بود که روی آنها میریخت. در پایان صحبتش گفت: «دریچه کولر برجسته نمیشود؟ سرد شده!»
این تغییرات را میتوان در روایت دستفروشانی نیز دید که خیابان برایشان به تنها راه تامین درآمد ناکافی شغل اصلیشان تبدیل شده است. یکی از آنها کارمند است؛ او عصرها غذا میپزد و شبها به پارک میرود تا آنها را بفروشد.
رویا میگوید: «راستش وقتی برای نفس کشیدن ندارم. اما من سرپرست خانوارم و برای رفاه پسرم این مسیر را انتخاب کردم. اطرافم را ببینید. اینجا همه هستند؛ از مهندسان تا دانشجویان و من که فقط یک کارمند سادهام.»
این پدیده فقط به کارمندان ختم نمیشود. فرهاد، با مدرک لیسانس عمران و ۲۰ سال سابقه کار، از آغاز فعالیت دستفروشیاش در مهرماه امسال خبر میدهد:
«در ۵۲ سالگی، با لیسانس عمران و ۲۰ سال سابقه کار، در مهرماه امسال دستفروشی را شروع کردم. در کنار خیابان، زیر آفتاب. هرچند داستان من در میان هزاران قصه غمانگیز که در این شهر وجود دارد، ناشنیده باقی میماند.»
در سوی دیگر، جوانانی قرار دارند که به جای آنکه دستفروشی حالتی موقتی برای دوران دانشجویی باشد، ناچارند از سالهای ابتدایی بزرگسالی برای تامین هزینه زندگی، کار کنند. یکی از شهروندان در حال خرید از دستفروش جوانی که تابلوهای کوچک نقاشی میفروشد، میگوید:
«بیشتر دستفروشان جوانان ۱۸ تا ۲۵ ساله هستند. به جای درسخواندن و تفریح کردن، حالا ناچار به کار کردن بدون هیچ امیدی هستند. تا جایی که بتوانم حمایتشان میکنم.»
در میان این جوانان، دختران و زنان به طور قابل توجهی حضور دارند. برخی از آنها محصولات دستساز میفروشند و برخی دیگر با سرمایه اندک چند قلم کالا تهیه کرده و به فروش خیابانی یا آنلاین میپردازند تا درآمدی کسب کنند.
یک شهروند درباره روند افزایش فروش آنلاین دستفروشی میگوید که افراد زیادی با خرید چند دست لباس، کسبوکاری کوچک راه میاندازند، اما حتی همان اجناس محدود را نیز نمیتوانند به فروش برسانند. به این ترتیب، خیابان و فضای مجازی برای گروهی از مردم به دو شکل متمایز از یک تلاش مشترک برای کسب درآمد تبدیل شده است.
عروسک شانس بیشتری دارد
دستفروشی به ظاهر نیاز به سرمایه زیادی ندارد، اما روایت فروشندگان نشان میدهد که حتی راهاندازی یک بساط کوچک نیز در برابر فشارهای تورم قرار دارد. نشاط برای ساخت حلقههای مو به یک ابزار ساده نیاز داشت؛ ابزاری که قیمت ۷۰۰ هزار تومانی آن، فعالیتش را متوقف کرد.
یکی دیگر از دستفروشان تهران درباره کالاهایی که فروش بیشتری دارند، میگوید اجناس ارزان و کوچک راحتتر به مشتریان عرضه میشوند. او در این باره اظهار میکند:
«لباسها کمتر از یک میلیون تومان نیستند و مشتریها آماده نیستند چنین مبلغی را از گوشه خیابان بپردازند. حتی اگر فروشنده توضیح دهد که همان کالا در مغازه سه برابر قیمت دارد، این استدلال لزوماً مشتری را قانع نمیکند. در عوض، اکسسوریها، خوراکیها، عروسکها و لوازم تزئینی کوچک و ساده، برای فروش شانس بیشتری دارند.»
ایوب میگوید:
«من از بیکاری مجبور شدم گردو بفروشم. در منطقهای که زندگی میکردیم، چند درخت گردو داشتیم. از فروش گردوهای آن شروع کردم و الان به خرید عمده رسیدهام. متأسفانه خریدار بسیار کمی موجود است زیرا بسیاری از هموطنانم توان خرید ندارند.»
این تغییر در الگوی خرید نشاندهنده کاهش قدرت خرید خانوارها است. از سوی دیگر، برخی روانشناسان اجتماعی بر این عقیدهاند که جامعه در شرایط تورمی به خریدهای کوچک و نامعمول روی میآورد تا بتواند نیازهای روانی خود را برآورده کند.
بازنشستههای دستفروش
برخی روایتها از گسترش فعالیتهایی فراتر از فروش کالاهای نو حکایت دارند. یکی از دستفروشها اشاره میکند به افرادی که با خجالت بطریهای پلاستیکی و زبالههای قابل بازیافت را جمعآوری میکنند. دیگری به افزایش درخواست کمک مالی در بازارها اشاره کرده و به حضور افراد سالخوردهای پرداخته که برای تامین نیازهای خود کوچکترین کالاهایی مانند اسکاچ و تیغ میفروشند. او میگوید:
«این افراد در سنین بازنشستگی باید استراحت کنند. گاهی پیش میآید که اجناسشان را میگیرم و در کنار بساط خودم میفروشم تا آنها به خانه برگردند. سپس پول را برایشان واریز میکنم.»
ترسناکترین لحظات برای دستفروشها
علاوه بر مشکلات فروش و تامین کالا، دستفروشان با چالش دیگری هم روبهرو هستند. بسیاری از آنها نمیدانند فردا میتوانند در همان مکان کار کنند یا نه. برخی از برخوردهای شهرداری و جمعآوری بساطها گلایه دارند و برخی نیز از قدرت گروههای خاصی سخن میگویند که ادعا میکنند حق فعالیت در برخی محلهها را به دیگران نمیدهند.
یکی از دستفروشان میگوید:
«اسم بردن از جمعآوری افرادی که سد معبر میکنند، باعث لرزیدن ما میشود. شهرداری ممکن است بدون هیچ توضیحی، اجناسمان را بردارد.»
سجاد که به فروش فلافل مشغول است، از وضعیت فروشندگان دورهگرد در شهریار میگوید. او مدعی است:
«برخی افراد به نام کارمندان شهرداری، از بعضی فروشندگان خیابانی برای سد معبر، مبالغ هفتگی دریافت میکنند.»
اگرچه پیشتر، محمدخانی، سخنگوی شهرداری درباره دریافت پول از دستفروشان اذعان کرده بود: «در گذشته تخلفاتی وجود داشت و افرادی زورگو و فرصتطلب از دستفروشان مبالغی بهزور دریافت میکردند و دستگیر شدند، اما آنها هیچ ارتباطی با شهرداری ندارند.»
ناامنی اقتصادی اکنون به وضوح در رفتار و ظاهر برخی فروشندگان قابل مشاهده است. زنی دستفروش با ماسک و کلاه نقابدار به خیابان میرود و میگوید: «ما خانوادهای آبرودار هستیم. میترسم از میان دوستان و آشنایان کسی مرا ببیند و بشناسد. از همین رو با نقاب به خیابان میروم تا لقمه نانی حلالی به دست بیاورم.»
در نقطه مقابل، گروهی از جوانان ۱۸ تا ۲۵ ساله هیچ ابایی از دیده شدن ندارند. آنها با تبلیغ کسب و کار کوچکشان در فضای مجازی تلاش میکنند آن را گسترش دهند و از دو سو درآمد داشته باشند. اگرچه در بساط برخی از آنها حتی ده قلم محصول هم پیدا نمیشود. اما آنها گاهی همانجا مینشینند تا بافتن و ساختن یا آماده کردن محصولاتی که شاید همان روز به فروش برسد، بپردازند.
در میان این داستانها، قصه نشاط و نظایر او شاید به نظر کوچک بیاید. او نمادی از هزاران است که با پس گرفتن یک ابزار به قیمت ۷۰۰ هزار تومان، بساط خود را کنار گذاشت. اما داستان او فراتر از یک دم باریک یا چند حلقه موی اسپیرال است. این روایت به انسانهایی مربوط میشود که هنوز تمایل به کار کردن دارند، هنوز چیزی برای ساختن و فروش دارند یا هنوز به دنبال شیوهای برای ادامه زندگی به شیوهای شرافتمندانه هستند.