پشت پرده احتیاط آمریکا در حمله دوباره به ایران چیست؟
فرارو- محمد عیاش، تحلیلگر ارشد مسائل خاورمیانه در روزنامه القدس العربی
به گزارش فرارو به نقل از روزنامه القدس العربی، افزایش تهدیدهای آمریکا علیه زیرساختهای ایران، ادامه محاصره اقتصادی و اعزام ناوها و ناوشکنهای بیشتر به خاورمیانه، احتمال ازسرگیری درگیری نظامی را در کانون توجه قرار داده است. در شرایطی که مذاکرات برای پایان جنگ همچنان متوقف مانده، تهران و واشنگتن هر یک تلاش میکنند با ابزارهای متفاوت به وضعیت «نه جنگ، نه صلح» پایان دهند؛ وضعیتی که فشارهای اقتصادی و امنیتی آن، کشورهای منطقه و مسیرهای انتقال انرژی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
محاصره اقتصادی در برابر شروط تهران
واشنگتن امیدوار است تشدید فشار اقتصادی، بهویژه از طریق سازوکار موسوم به «دروازه آهنین»، مقامهای ایرانی را به پذیرش توافقی مطابق شروط آمریکا وادار کند. این رویکرد یادآور کارزار فشار مالی و اقتصادی گستردهای است که پیشتر اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، علیه ایران دنبال کرد. در آن مقطع، مقامهای آمریکایی انتظار داشتند انزوای مالی تهران در مدت کوتاهی به تسلیم در برابر خواستههای واشنگتن منجر شود.
در مقابل، تهران خواهان خروج از وضعیت فرسایشی کنونی است؛ وضعیتی که ادامه آن میتواند فشار اقتصادی و اجتماعی را تشدید کند. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، بر اولویت گفتوگویی تأکید کرده که به گفته او، عزت کشور را حفظ کند و مانع ورود به جنگی ویرانگر شود. موضع اعلامشده ایران بر آمادگی برای مذاکره، در چارچوب شروطی مشخص است: حفظ ساختار سیاسی کشور، رفع محاصره و تحریمها و دریافت تضمین درباره پایان درگیریها. تهران بر هفت شرط مطرحشده برای توافق تأکید دارد و خواهان روشن شدن موافقت واشنگتن با این شروط پیش از آغاز مذاکرات رسمی است.
با این حال، اختلاف بر سر ماهیت توافق همچنان پابرجاست. واشنگتن خواهان تغییر رفتار ایران و پذیرش چارچوب مورد نظر خود است، در حالی که تهران رفع فشارها و تضمین پایان جنگ را پیششرط هرگونه توافق میداند. این شکاف، مسیر دیپلماسی را دشوار کرده و احتمال ادامه تقابل را افزایش داده است.
فشار جنگ بر کشورهای منطقه و مسیرهای انرژی
پیامدهای وضعیت کنونی به ایران و آمریکا محدود نمانده است. اختلال در زنجیرههای تأمین، افزایش خطر حوادث دریایی و نگرانی از مینگذاری یا حمله به کشتیها، تجارت منطقهای و انتقال نفت و سایر کالاها را با دشواری روبهرو کرده است. کشورهای صادرکننده نفت و دیگر مواد خام نیز از ادامه این شرایط زیان میبینند و برای یافتن راهحلی سیاسی و توافقی میان تهران و واشنگتن فشار وارد میکنند. تداوم ناامنی در مسیرهای دریایی میتواند هزینه حملونقل و بیمه را افزایش دهد و بر بازار انرژی اثر بگذارد.
در همین حال، تحولات نظامی و دیپلماتیک به افزایش صفبندیهای سیاسی در منطقه منجر شده است. قطر که در تلاشهای میانجیگرانه نقش فعالی دارد، توافق دفاعی مشترک با ترکیه را بهعنوان اقدامی پیشگیرانه دنبال کرده است. این کشور در عین حال در پیوستن به توافق دفاعی مکه میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه محتاط بوده است؛ رویکردی که میتواند با نگرانی از واکنش ایران و تلاش برای حفظ نقش میانجیگرانه دوحه مرتبط باشد.
ائتلافهای دفاعی و محاسبات واشنگتن و تلآویو
گسترش همکاریهای دفاعی میان کشورهای منطقه، بهویژه چارچوب همکاری عربستان، پاکستان و ترکیه، یکی از عوامل مؤثر بر محاسبات امنیتی جدید خاورمیانه است. این همکاریها میتواند به تغییر موازنههای منطقهای و بازتعریف روابط امنیتی منجر شود. در این چارچوب، احتمال دارد بخشی از احتیاط آمریکا و اسرائیل در قبال تشدید دوباره جنگ با ایران، به واکنش احتمالی کشورهای منطقه و تحرکات ائتلافی آنها مربوط باشد. همچنین این احتمال مطرح است که واشنگتن و تلآویو بهجای رویارویی مستقیم با چنین ترتیباتی، تلاش کنند از طریق تفاهم با تهران یا مدیریت اختلافات، مانع تقویت همکاریهای دفاعی منطقهای شوند.
با این حال، پیوند دادن همه محاسبات آمریکا و اسرائیل به شکلگیری ائتلاف مکه نیازمند شواهد بیشتری است. تصمیمهای نظامی و دیپلماتیک دو کشور میتواند تحت تأثیر مجموعهای از عوامل از جمله هزینههای جنگ، توان نظامی ایران و پیامدهای اقتصادی و امنیتی درگیری قرار داشته باشد.
محدودیتهای راهبردی آمریکا و نقش قدرتهای جهانی
تداوم تقابل با ایران برای واشنگتن هزینههای اقتصادی و سیاسی به همراه دارد، هرچند میزان تأثیر آن بر توان راهبردی آمریکا محل بحث است. افزایش قیمت بنزین و اختلال در بازار انرژی میتواند فشار داخلی بر دولت آمریکا را بیشتر کند، اما پیامدهای بلندمدت این وضعیت به مدت بحران و دامنه اختلال در تجارت منطقهای بستگی دارد.
در این میان، رقابت سنتی آمریکا با روسیه و چین نیز با محدودیتهای جدیدی روبهروست. در شرایطی که واشنگتن بخش مهمی از ظرفیت سیاسی و نظامی خود را درگیر بحران خاورمیانه کرده، مدیریت همزمان رقابت با قدرتهای بزرگ و تقابل با ایران پیچیدهتر میشود. از سوی دیگر، ادامه مقاومت ایران در برابر فشارهای اقتصادی و نظامی میتواند هزینههای متقابل را افزایش دهد. در چنین شرایطی، استمرار جنگ فرسایشی ممکن است به هر دو طرف آسیب بزند و امکان تمرکز بر اولویتهای دیگر سیاست خارجی را محدود کند.
در تحولات کنونی، انرژی بیش از گذشته به یکی از پایههای تعیینکننده روابط سیاسی تبدیل شده است. امنیت انتقال نفت و گاز، دسترسی به مسیرهای دریایی و توانایی حفظ زیرساختهای انرژی، بر تصمیمهای دفاعی و دیپلماتیک کشورها اثر میگذارد. نمونهای از این پیوند را میتوان در مناقشه گرینلند مشاهده کرد؛ موضوعی که با طرح ایده کنترل آمریکا بر این جزیره، حتی از مسیر نظامی، به اختلافی میان واشنگتن و کپنهاگ و نگرانی در اروپا تبدیل شد. دانمارک در برابر این خواستهها مقاومت کرد و اعتراضهایی نیز در مخالفت با طرحهای آمریکا شکل گرفت. با وجود این تنشها، دو طرف در نهایت به توافقی دست یافتند؛ توافقی که ارزیابی میزان امتیازدهی هر طرف در آن همچنان محل بحث است.
پایان بنبست یا بازگشت به درگیری؟
ادامه وضعیت «نه جنگ، نه صلح» فشار قابلتوجهی بر ایران وارد میکند و تهران برای جلوگیری از تشدید بحران به راهی برای خروج از این بنبست نیاز دارد. در عین حال، افزایش تنشها و حضور جریانهای خواهان برخورد سخت در ساختارهای تصمیمگیری، خطر گسترش درگیری به کشورهای همسایه را افزایش میدهد.
در نهایت، مسیر تحولات به میزان انعطاف دو طرف در مذاکرات، سرنوشت محاصره اقتصادی و دریایی و توان کشورهای منطقه برای حفظ کانالهای دیپلماتیک بستگی دارد. تا زمانی که تهران و واشنگتن بر سر شروط پایان جنگ و تضمینهای امنیتی به تفاهم نرسند، خطر بازگشت درگیری همچنان بخشی از معادلات خاورمیانه باقی خواهد ماند.