داستان نارضایتی فروشندگان بازارچه لاله و آینده دو موزه ملی!
به نقل از ایسنا، در روزهای اخیر قطع مکرر برق بازارچه لاله موجب اعتراضات کسبه شده و تعدادی از آنها در مقابل موزه هنرهای معاصر تهران تجمع کرده و خواستار برقراری مجدد برق شدند. اما این موضوع تنها به منازعه بر سر پرداخت قبوض و به این مدت اخیر محدود نمیشود.
منبع تأمین برق بازارچه به سیستم انشعابی و زیرساخت برق موزه متصل است و در حال حاضر موضوع بدهی، تغییر تعرفه و مسئولیت پرداخت هزینهها، بهعلاوه نگرانیهای موجود نسبت به ایمنی و زیرساختهای دو موزه فرهنگی همجوار یعنی موزه هنرهای معاصر تهران و موزه ملی فرش، ابعاد جدیدی به این بحران افزوده است.
مسائل مربوط به بازارچه لاله تنها از منظر اختلاف مابین موزه و غرفهداران قابل بررسی نیست. این موضوع دارای حداقل چندین لایه بههمپیوسته است: سابقه واگذاری و نحوه استمرار حضور غرفهها، وضعیت حقوقی زمین و قراردادها، مسائل مربوط به تغییر کاربری و گسترش فعالیتهای تجاری، هزینه و بدهی برق، اوضاع آب و ایمنی، حقوق و معیشت کسبه و در نهایت کارکرد اجتماعی فضایی که به تدریج به بخشی از خاطرات شهری تهران تبدیل شده است.
مسیر از واگذاری موقت تا ایجاد یک بازارچه دائمی
برای درک وضعیت کنونی بازارچه لاله، باید به سال ۱۳۶۸ برگردیم؛ زمانی که بر اساس روایتهای موجود درباره پیشینه این مجموعه، بخشی از محوطه شمالی موزه هنرهای معاصر به منظور ایجاد غرفههایی با هدف حمایت از خوداشتغالی و عرضه محصولات هنری و صنایع دستی به یک گروه از متقاضیان واگذار شد. این واگذاری در ابتدا بهصورت موقت و برای یک سال پیشبینی شده بود و گفته میشود تعداد غرفههای اولیه حدود ۷۵ واحد بوده است.
هدف اولیه، ایجاد فضایی برای فعالیت محدود هنرمندان و تولیدکنندگان و کمک به اشتغال بود؛ نه تأسیس یک مجموعه تجاری دائمی در مجاورت موزه. این توافق در مراحل اولیه چند بار تمدید گردید و روند استفاده از فضا تا حدود سالهای ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲ ادامه یافت. پس از آن، قرارداد بهطور رسمی تمدید نشد و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی اعلام کرد که زمین به جهت نیازهای موزه مورد نیاز است.
با این وجود، پایان دوره توافق به معنای پایان فعالیت غرفهداران نبود. فعالیتها در محوطه ادامه یافت و به تدریج تعداد غرفهها افزایش پیدا کرد. آنچه که در ابتدا بهعنوان فضایی محدود برای خوداشتغالی و عرضه محصولات هنری شکل گرفته بود، در طی زمان به مجموعهای با بیش از ۲۰۰ غرفه و فعالیتهایی با ماهیت عمدتاً تجاری تبدیل گردید.
با گذشت زمان، بازارچه به محل فعالیت انواع مشاغل تبدیل گردید و گزارشها حاکی از این است که نقلوانتقال و خرید و فروش غرفهها نیز با مبالغ قابل توجهی انجام میشود. در این بین، یک سؤال اساسی کماکان بیپاسخ مانده است: اگر واگذاری اولیه موقت بوده و پس از پایان دوره قرارداد نیز تمدید رسمی صورت نگرفته، استمرار فعالیت بازارچه در این مدت طولانی بر چه مبنای حقوقی انجام شده است؟ و اکنون بعد از گذشت چند دهه، چه راهحلی میتواند موثر باشد؟
ماجرای برق؛ بدهی بازارچه و هزینهای که به موزه متصل است
یکی از مهمترین ابعاد جدید این منازعه، موضوع برق بازارچه است. در روزهای اخیر، برق بازارچه لاله به دستور موزه هنرهای معاصر قطع شده است؛ موضوعی که قبلاً نیز رخ داده است. به گفته یک منبع آگاه، این اقدام به دستور اداره برق و به دلیل بدهی کسبه در پرداخت قبوض برق صورت گرفته است.
با این وجود، اصل ماجرا در چگونگی تأمین برق بازارچه نهفته است. برق غرفهها از طریق انشعابی مرتبط با موزه تأمین میشود. این انشعاب در ابتدا با تعرفه فرهنگی به موزه تعلق داشت. با افزایش تعداد غرفهها و بالارفتن فعالیتهای تجاری، مسئله میزان مصرف و نوع تعرفه برق به یک موضوع کلیدی تبدیل شد.
در سال ۱۳۹۵، اداره برق به استفاده تجاری از برق فرهنگی موزه برای تأمین برق بازارچه اعتراض کرد. در ادامه، تعرفه برق از فرهنگی به تجاری تغییر یافته و توافق شد هزینه برق مصرفی بازارچه باید از سوی غرفهداران پرداخت شود. با این حال، طبق روایت یک منبع آگاه از گفتوگو با ایسنا، در یک سال اخیر پرداختها با تأخیر مواجه شده و بدهی انباشته شرایط درخواست اداره برق برای قطع برق را فراهم کرده است. طبق روایت یک منبع آگاه در گفتوگو با ایسنا، در یک سال اخیر پرداختها با تأخیر مواجه شده و بدهی انباشته، زمینه درخواست اداره برق برای قطع برق را فراهم کرده است.
چرا برق در مجاورت دو موزه اهمیت دارد؟
موزه هنرهای معاصر تهران و موزه فرش ایران صرفاً ساختمانهایی برای بازدید عمومی به شمار نمیروند. این دو مجموعه، محل نگهداری آثار هنری و فرهنگی با ارزشی هستند که حفاظت از آنها به زیرساختهای فنی، امنیتی و تأسیساتی وابسته است.
سامانههای نظارتی، دوربینهای امنیتی، کنترلهای دسترسی، تجهیزات هشدار و بخشی از زیرساخت عملیاتی موزهها نیازمند تأمین برق پایدار هستند. البته تأثیر هر قطعی برق بر ایمنی و حفاظت آثار بستگی به وجود و عملکرد سامانههای برق اضطراری، ژنراتورها و تجهیزات پشتیبان دارد.
علاوه بر مسائل مربوط به برق، اطلاعاتی در خصوص وضعیت نامناسب ایمنی بازارچه و نبود تأییدیه آتشنشانی مطرح شده است. در این شرایط، اگر حریقی رخ دهد، خطر جدی برای گنجینههای فرهنگی موزه هنرهای معاصر تهران و موزه ملی فرش وجود دارد.
بدهی حدود هفت میلیارد تومان و ابهامهای آب و ایمنی
بر اساس اطلاعات اعلامشده از سوی یک منبع آگاه در گفتوگو با ایسنا، مجموع بدهی بازارچه لاله به اداره برق تقریباً هفت میلیارد تومان تخمین زده شده است. این منبع درباره تاریخچه تغییر تعرفه برق گفت: «سال ۹۵ و بعد از هشدار اداره برق به موزه هنرهای معاصر در خصوص استفاده بازارچه از تعرفه فرهنگی برق، تعرفه برق فرهنگی موزه حذف و به تجاری تبدیل شد. از آن تاریخ مقرر گردید که با تجاری شدن برق، بازارچه موظف به پرداخت هزینههای مربوط به آن باشد. اما از سال گذشته، به دلیل افزایش تعرفهها و بالارفتن تعداد غرفهها، کسبه در پرداخت قبضها تأخیر کردند و با انباشت بدهی و افزایش هزینهها به دلیل تأخیر در پرداخت، رقم بالایی حاصل شده است.»
مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی: در پی راهحلی هستیم
در سوی دیگر این مسئله، موزه هنرهای معاصر و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بر ضرورت تعیین تکلیف وضعیت بازارچه تأکید دارند. آیدین مهدیزاده، مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی، در گفتوگو با ایسنا درباره وضعیت بازارچه لاله، موضع موزه و پیشنهاد طرحشده برای جابهجایی کسبه توضیحاتی ارائه کرده است.
او در خصوص مبنای حضور غرفهداران در این ناحیه میگوید: «متأسفانه بازارچه لاله از نظر حقوقی مشروعیت ندارد. تا امروز هم اگر برق برای آنها تأمین میشود، به لطف موزه بوده است؛ در حالی که اصولاً موزه از نظر قانونی نباید چنین امکاناتی را در اختیار آنها قرار میداد. این زمین بهطور اختصاصی متعلق به موزه است و هیچ تفاهمنامهای مبنی بر واگذاری آن به کسبه بازارچه وجود ندارد.»
مهدیزاده درباره گزینههای پیش روی موزه میافزاید: «این مشکل یک حل مشخص دارد که چندان مطلوب نیست و آن برخورد قهری است؛ رویکردی که تمایلی به آن نداریم. به همین خاطر، در آخرین جلسهای که با کسبه بازارچه داشتیم، پیشنهاد دادیم تا شهرداری، بهویژه شهرداری منطقه ۶، فضایی را برای جابهجایی آنها معرفی کند. البته این پیشنهاد فقط شامل کسبهای است که بیش از ۲۰ سال در این منطقه مشغول فعالیت بودهاند و کسبه جدید و دستفروشان در این طرح قرار نخواهند گرفت؛ مشابه مسألهای که برای کسبه ساختمان پلاسکو رخ داد.
به گفته مدیرکل دفتر هنرهای تجسمی، این پیشنهاد جابهجایی در حال بررسی و همکاری با شهرداری تهران و بهویژه شهرداری منطقه ۶ است. او در ادامه درباره روند مذاکرات و مکانهای احتمالی میگوید: «با توجه به اینکه در حال مذاکره با شهرداری هستیم، چند مکان پیشنهاد شده که در حال ارزیابی هستند و در صورت تأیید، این مکانها را به کسبه معرفی خواهیم کرد.با توجه به اینکه در حال مذاکره با شهرداری هستیم، چند مکان پیشنهاد شده است که در حال بررسی و ارزیابی این مکانها هستیم و در صورت تأیید، آنها را به کسبه، معرفی خواهیم کرد.»»
مهدیزاده در تشریح اینکه چطور موضوع جابهجایی اکنون جدیتر شده، بر افزایش تعداد غرفهها، اختلاف نظر میان کسبه قدیمی و جدید و مسائل حقوقی تأکید میکند: «چند دلیل وجود دارد که امروز مطرح میشوند و قبلاً وجود نداشتند. یکی از مهمترین آنها افزایش تعداد غرفهها است. در گذشته تعداد غرفهها محدود بود، اما امروز به شکل قابل توجهی افزایش یافته که هزینه زیادی را به موزه تحمیل میکند.
او همچنین ادامه میدهد: «دلیل دیگر، اختلافاتی است که در میان خود کسبه وجود دارد. کسبه جدیدی که خارج از بازارچه و حتی در مقابل موزه دستفروشی میکنند، به دنبال حضور در بازارچه هستند و بر روی کسبه قدیمی فشار میآورند. همچنین شهرداری اکنون توجه بیشتری به این مسأله نشان میدهد. مورد دیگر اینکه مسائل حقوقی بهطور کامل حل نشده و درباره مالکیت نیز سؤالهایی وجود دارد. حکم تخلیه صادر شده و لازمالاجراست. این موارد قبلاً مشکل چندانی نداشتند، اما امروزه وضعیت از این حیث جدیتر شده است.»
بازارچه لاله؛ بخشی از حافظه و اقتصاد روزمره شهر
علاوه بر اختلافات حقوقی و مسائل زیرساختی، بازارچه لاله در طول سالها برای هممحلهایهای تهرانی کارکردی فراتر از صرف یک محل خریدوفروش پیدا کرده است. این بازارچه محل فعالیت مشاغلی بوده که در مراکز تجاری جدید و فروشگاههای بزرگ توانایی ادامه فعالیت مشابه را ندارند.
بازارچه به عنوان بخشی خاطرهانگیز از فضای شهری تهران در نظر گرفته میشود. بسیاری از شهروندان، هنرمندان و بازدیدکنندگان موزهها در طی سالها با این فضا ارتباط برقرار کردهاند. همین پیشینه اجتماعی سبب شدهاست که موضوع تخلیه یا حفظ بازارچه، واکنشهایی فراتر از منافع مستقیم غرفهداران را به همراه داشته باشد.
اما در عین حال، تأکید بر کارکرد اجتماعی بازارچه نباید به معنای نادیدهگرفتن حقوق مالکانه موزه یا مسائل ایمنی و زیرساختی باشد. همانطور که مالکیت موزه نیز به تنهایی نمیتواند تمام پرسشهای مرتبط با سرنوشت کسبه، پیشینه فعالیت آنها و کارکرد عمومی فضا را پاسخگو باشد. مسأله اصلی یافتن راهحلی است که ضمن در نظر گرفتن حقوق قانونی موزه، امنیت آثار و ساختمانها، معیشت کسبه و منافع عمومی شهروندان را بهصورت همزمان پوشش دهد.
در این مقطع، نقش شهرداری تهران و شهرداری منطقه ۶ بسیار تعیینکننده است. اگر قرار است که غرفهداران قدیمی جابهجا شوند، پیشنهاد مکان جایگزین باید از مرحله مذاکره فراتر رود و با تعریف زمانبندی و هزینهها به یک برنامه روشن تبدیل شود.
میلاد شیراوند، روزنامهنگار حوزه توسعه و مدیریت شهری نیز درباره حواشی اخیر موزه هنرهای معاصر، دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی و بازارچه لاله بر جداسازی این دو موضوع و توجه به کارکرد اجتماعی فضاهای شهری تأکید دارد.
او در مورد برخورد با دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی به ایسنا میگوید: چند مسئله را باید در خصوص حواشی اخیر موزه هنرهای معاصر و دستفروشان پیادهراه کارگر شمالی و بازارچه مد نظر قرار داد. نخست اینکه تضاد میان موزه و دو گروه از اقشار تهران به وجود آمده که هر یک ابعاد خاص خود را دارند. در مورد برخورد با دستفروشان پیادهراه خیابان کارگر شمالی متأسفانه میبینیم افرادی بدون دلیل موجهی ادعا میکنند پیادهراه حریم موزه است و دستفروشان حق حضور در آنجا ندارند. افرادی که چنین نظری میدهند ابتدا باید در نظر بگیرند که حرفه دستفروشی حاکی از یک سطح دست پایین اجتماعی است و دوم اینکه در نزدیکی موزه هیچکس نباید دستفروشی کند زیرا موزه حریم مخصوص خود را دارد.
او با بیان این سؤال که «این حریم را چه کسی و با چه صلاحیتی تعریف میکند و حریم تا کجا ادامه دارد؟»، تصریح میکند: در شرایطی که تمامی احکام مدیریت شهری نسبی هستند و دستفروشی به عنوان یک راه فرار از شرایط سخت اقتصادی برای شهروندان انتخاب شده، کسی نمیتواند بگوید در فلان نقطه شهر اجازه دستفروشی نیست. مگر در مواردی که اماکن خاص دارای موقعیت امنیتی و سیاسی هستند، دستفروشی در هر جای شهر از این قاعده مستثنی نیست.
شیراوند سپس به اختلافات میان موزه و غرفهداران بازارچه لاله پرداخته و بر کارکرد اجتماعی این مجموعه تأکید میکند و توضیح میدهد: مسأله بعدی تعارض بین کسبه بازارچه لاله و موزه است. موزه هنرهای معاصر ادعای مالکیت فضا را دارد و با کسبه در حال جنگ و جدل است. اگر بخواهیم قضاوتی منطقی و بر مبنای مصلحت شهر داشته باشیم باید بگوییم فضاهای شهری میتوانند نقش مثبتی در ایجاد حس بهتری برای زندگی در شهر توسط شهروندان ایفا کنند. از این زاویه، کسبه این بازارچه موفق شدهاند در دل شلوغی شهر فضایی اجتماعی برای گروههایی از جامعه ایجاد کنند که تقریباً جای دیگری برای تجربه چنین فضاهایی ندارند.کسبه این بازارچه توانستهاند در میان هیاهوی شهر یک فضای اجتماعی برای اقشاری از جامعه بسازند که تقریبا هیچ جای دیگری برای تجربه چنین فضای قابل درکی ندارند.
این روزنامهنگار بیان میکند: با تخریب بازارچه لاله، تاریخچهای از خاطرات جمعی مقدار زیادی از شهروندان، عمدتاً قشر فرهیخته و تحصیلکرده و از قضا هنرمندان، از بین خواهد رفت. موزه هنرهای معاصر نمیتواند صرف مالکیت آن فضا، تصمیم به نابودی بخشی از داستانهای زندگی شهروندان تهرانی که در این بازارچه شکل گرفتهاند، بگیرد. بدین ترتیب، شهرداری باید مسئول حفظ این فضا باشد و ضرر مالی موزه را جبران کند تا بتواند این فضا را حفظ کرده و مسائل کالبدی آن را نیز اصلاح کند.
او با اشاره به جنبههای اقتصادی شهر نیز بر ضرورت حفظ این فضا تأکید میکند و میگوید: برخی مشاغل که از شهر حذف شدهاند در این نقطه توانستهاند به فعالیت خود ادامه دهند و خدماتی به شهروندان ارائه کنند. مسلم است که هیچ تعمیرکار لوازم خانگی نمیتواند در مراکز خرید تهران فضایی برای ارائه خدمات داشته باشد یا رفوی فرش در هیچ مکان دیگری در مرکز شهر امکانپذیر نیست.
شیراوند همچنین بر تعاملات بین موزه و کسبه و ورود نهادهای شهری تأکید میکند: از مسئولان موزه هنرهای معاصر خواهشمندم که به جای اصرار بر تصرف و بیرون کردن دستفروشان و کسبه بازارچه لاله، با این فضای مشترک و جمعی تماس برقرار کنند. این فضا مکمل موزه هنرهای معاصر بوده و نه مزاحم آن. وظیفه موزه جذب شهروندان به منظور ارتقاء هنر است و وقتی فضایی در مجاورت آن قرار دارد که چندین برابر بازدیدکنندگان موزه، مردم را جلب کرده و به سمت موزه سوق میدهد، به خودی خود نشاندهنده اهمیت وجود آن فضا در کنار موزه هنرهای معاصر است.
او ادامه میدهد: بنابراین نباید با تحریک عواملی از بخش خصوصی که در تلاشند تا تشنجی در اوضاع ایجاد کنند، با بخشی از تاریخ یکی از مهمترین خیابانهای تهران درگیر شویم. همچنین آنها نباید فکر کنند که دستفروشی شغلی بیارزش است که در شان همسایگی موزه نمیباشد. در نهایت، هم از شهرداری تهران و سازمان میراث فرهنگی میخواهم که به نفع کسبه و شهروندان تهرانی به موضوع ورود پیدا کنند و شرایط را بهگونهای فراهم کنند که حقوق مادی موزه نیز محفوظ بماند.
انتهای پیام