برنامهای برای ساماندهی تهران و البرز با تمرکز بر اخراج قشر کمدرآمد؟
در واقع، میتوان این مصوبه را به دو بخش اصلی تقسیم کرد: نخستین بخش مربوط به مدیریت مؤثر منابع انرژی و دومی مربوط به تغییر ساختار جمعیتی. اما اصل موضوع در ماده ۵ این مصوبه نهفته است؛ جایی که به «کاهش بار جمعیتی» از طریق انتقال صنایع به مناطق جنوبی کشور و جایگزینی آن با صنایع دانشبنیان و پاک و همچنین خدمات برتر کلانشهری و خدمات مولد حمایتی نظیر گردشگری، بیمه، مالی، بانکداری، برنامهریزی و طراحی اشاره شده است.
با توجه به این مفهوم محوری، مشخص میشود که مدیریت مؤثر منابع انرژی و آب که در مواد مختلف این مصوبه، از جمله تبصرههای ۱ و ۲ ماده ۳، و همچنین مواد ۶، ۸، ۹ و ۱۰ که محدودیتهایی برای ساختوساز مسکن در تهران و البرز وضع میکنند، در نهایت به افزایش هزینه تمامشده مسکن انجامیده و شرایط را برای «کاهش بار جمعیتی» یا همان تغییر ساختار جمعیتی فراهم میآورد. به عبارتی دیگر، مفهوم «کاهش بار جمعیتی» که در ماده ۵ به آن اشاره میشود، در واقع یک بیان بوروکراتیک از اخراج یا جابهجایی اجباری کارگران و اقشار کمدرآمد است. همانطور که در تبصره ماده ۵ آمده است، به منظور تشویق سرمایهگذاران برای انتقال صنایع به نواحی جنوبی کشور، ابزارها و اقدامهای تشویقی ضروری به منظور ترغیب صنایع و سرمایهگذاران در این جابهجایی در نظر گرفته شده، در حالی که هیچ اشارهای به وضعیت زندگی و معیشت جمعیتی که باید کاهش یابد، نشده است.
از این رو، این مصوبه با بهکارگیری دو مکانیزم، مناسبات اجتماعی را به مسائل فنی تقلیل داده و ارتباطات اجتماعی و تعاملات انسانی را نادیده میگیرد. این کار با بهرهگیری از زبانی بوروکراتیک، ابتدا تغییر ساختار جمعیتی را به دستورالعملهای فنی کاهش داده و سپس کوچ اجباری یا بیکاری و از دست دادن خانههای کارگران را با بیانی بهداشتی در پس مفهوم «کاهش بار جمعیتی» پنهان میکند.
به عبارت دیگر، این مصوبه به وضوح توضیح نمیدهد که جابهجایی صنایع چه عواقبی برای کارگران مشغول در این صنایع خواهد داشت. آیا آنها و خانوادههایشان نیز مجبور به کوچ اجباری به مناطق جنوبی خواهند شد یا اینکه با از دست دادن شغلی که بعضی از آنها برای دستیابی به آن حداقل یک بار بهطور اجباری به تهران و البرز مهاجرت کردهاند، بیکار خواهند شد؟
در نهایت، همانطور که کارگران و اقشار کمدرآمد نقشی در شکلگیری وضعیت کنونی نداشتند، این بار نیز دولت بدون اصلاح ساختارها و فرآیندهایی که منجر به ایجاد وضع موجود شده، بدون مشارکت مؤثر کارگران و فرودستان و تنها با نگاهی «شیءانگارانه» به آنها، در پی حل بحرانهایی است که بهنظر میرسد کارگران و فرودستان بیش از دیگر طبقات و گروهها قربانی آن شدهاند.
این نگرش زمانی تقویت میشود که هیئت دولت در این مصوبه بهصراحت از جابهجایی صنایع همراه با خدمات برتر کلانشهری و خدمات مولد پشتیبان تولیدی چون گردشگری، بیمه، مالی، بانکداری، برنامهریزی و طراحی صحبت میکند. بهواقع، بهنظر میرسد با اخراج کارگران و اقشار کمدرآمد از تهران و البرز، درصدد تغییر ترکیب جمعیتی این دو کلانشهر به نفع طبقه متوسط مدرن یا فرادستان هستند؛ تغییری که با هزینه از دست رفتن یا تخریب روابط اجتماعی و انسانی کارگران، فرودستان و خانوادههایشان همراه خواهد بود.
*جامعهشناس
۴۷۲۳۲