یا برد- برد یا باخت - باخت

گام جدید هسته‌ای ایران که در تعارض با تعهدات داده شده تهران در قالب برجام است درنتیجه تصویب قانون اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها برداشته شد. قانونی که نمایندگان مجلس شورای اسلامی کمتر از یک ماه قبل به تصویب رساندند و حسن روحانی، رییس‌جمهور در حالی که مخالفت‌هایی با نحوه تصویب آن داشت، روز گذشته دستور لازم برای اجرای آن را صادر کرد. خبر صدور این دستور را سخنگوی دولت اعلام کرده و افزود: از ساعاتی پیش (بامداد دوشنبه 15 فروردین) فرآیند تزریق گاز شروع شده و تا ساعاتی دیگر اولین محصول اورانیوم غنی شده UF6 به دست خواهد آمد. علی ربیعی در گفت‌وگو با خبرگزاری دولت (ایرنا) درباره جزییات دستور رییس‌جمهور برای اجرای قانون مصوب مجلس شورای اسلامی گفت: هفته گذشته رییس‌جمهوری در نامه‌ای به معاون اول خود درخصوص تامین بودجه بخشی از این قانون در سال ۱۳۹۹ دستورات لازم را داده است. همچنین رییس‌جمهور در روزهای گذشته دستور اجرای قانون اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها را صادر و از ساعاتی پیش فرآیند تزریق گاز شروع شد و تا ساعاتی دیگر اولین محصول اورانیوم غنی شده UF۶ به دست خواهد آمد. تمامی این فرآیند پس از انجام اقدامات اولیه از قبیل اطلاع‌رسانی به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و تحویل پرسشنامه طراحی برمبنای تعهدات پادمانی کشور صورت گرفته است.سخنگوی دولت در پایان این گفت‌وگو مجددا با اشاره به اینکه دولت مواضع خود در قبال این قانون را به صراحت اعلام کرده، تاکید کرد که دولت خود را ملزم به اجرای قانون می‌داند. پیش از این مشابه این موضع‌گیری را محمدجواد ظریف، وزیر خارجه و عباس عراقچی، معاون وزیر خارجه نیز در جلسات جداگانه با وزرای خارجه و معاون‌های وزرای خارجه کشورهای 1+4 اعلام کرده بودند. در حالی که مفاد قانون قانون اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها از همان ابتدا انتقاد کشورهای اروپایی عضو برجام را به دنبال داشت، جواد ظریف در نشست مجازی وزرای خارجه ایران و 1+4 که قریب به دو روز پیش پس از وقفه حدودا یک‌ساله برگزار شد، با انتقاد از این رویه اروپایی‌ها هشدار داد که دولت حسن روحانی مکلف به اجرای قانون مصوب مجلس است. ظریف در بخش‌هایی از سخنان خود ادعای دموکراسی دوستی و قانون‌مندی اروپایی‌ها را در تضاد با درخواست آنها از دولت ایران برای نادیده گرفتن قانون مصوب مجلس دانست. سخنان علی ربیعی و اعلام رسمی تصمیم ایران برای آغاز غنی‌سازی 20درصد پس از قریب به 7 سال، امر پنهان از نظری نبود و چند روز پیش از این اظهارنظر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی که از طریق ایران در جریان قرار گرفته بود این خبر را در اختیار رسانه‌ها قرار داد. اقدامی غیرحرفه‌ای که با انتقادهایی به‌خصوص از سوی نماینده روسیه در سازمان ملل روبه‌رو شد. همزمان با انتشار سخنان سخنگوی دولت ایران، موجی از واکنش‌ها به این اقدام هم در فضای رسانه‌ای و هم از سوی مقام‌های 1+4 آغاز شد و در عمده گزارش‌های منتشر شده در رسانه‌های غربی این‌طور ادعا شد که ایران دست به نقض قابل توجه توافق هسته‌ای زده است. توافق هسته‌ای میان ایران و 1+5 وقت هر چند که در ماه جولای سال 2015 حاصل شد و شروع به نسبت قوی را هم تجربه کرد اما پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ریاست‌جمهوری سال 2016 به خروج او از توافق در سال 2018 منتهی شد. پایان حضور امریکا در برجام، شمارش معکوس برای انتقال این توافق به «بخش مراقبت‌های ویژه» را رقم زد. هرچند که فرانسه، بریتانیا، آلمان، روسیه و چین با وعده جبران نبود امریکا در برجام از ایران خواستند که در توافق هسته‌ای باقی بماند اما این وعده هرگز محقق نشد و درنهایت ایران یک سال پس از خروج امریکا از برجام، متوقف کردن اجرای تعهدات هسته‌ای را در پنج گام آغاز کرد. بازگشت تحریم‌های هسته‌ای علیه ایران و بازگشت تهران به از سرگیری برخی فعالیت‌های هسته‌ای عملا توافق هسته‌ای را در وضعیت کما قرار داد اما هر دو طرف مراقب بودند که با گامی تندتر منجر به مرگ برجام نشوند. اکنون به نظر می‌رسد که تداوم این وضعیت به خصوص برای ایران غیرممکن شده است. در یک سال گذشته ایران همزمان با جنگ اقتصادی دونالد ترامپ علیه ایران و ویروس جهانی کووید19 جنگیده و در این میان حتی دوستان شرقی ایران هم نتوانسته‌اند به رونق اقتصادی ایران کمکی بکنند. تداوم تعلل 1+4 عملا افکار عمومی در ایران را هم به سمت طرح این پرسش پیش برده که فایده اجرای باقی‌مانده تعهدات هسته‌ای به شمول توقف در غنی‌سازی 20درصد در حالی که 1+4 حتی در تامین دارو و تجهیزات پزشکی مورد نیاز ایران هم عاجز به نظر می‌رسد، چیست؟ با این ‌همه اقدام هسته‌ای ایران در حالی صورت می‌گیرد که پیروزی جو بایدن، رییس‌جمهور منتخب ایالات‌متحده عملا کشورهای اروپایی حاضر در برجام و البته جامعه جهانی را امیدوار به چرخش سکان در کاخ سفید به خصوص در حوزه سیاست خارجی و پرونده هسته‌ای ایران کرده است. اعضای تیم جو بایدن به صراحت از بازگشت به برجام سخن می‌گویند و این در حالی است که دولت حسن روحانی به شمول وزیر خارجه نیز از این بازگشت تمام اعضا به اجرای تعهدات هسته‌ای استقبال می‌کنند. در این میان در حالی که مقام‌های ایرانی مکررا می‌گویند اگر 1+5 تعهدات برجامی خود را در میدان عمل اجرا کند، ایران نیز گام‌های برداشته شده هسته‌ای را به عقب بازمی‌گرداند، برخی به دنبال تخریب این مسیر با ابزارهای متنوع هستند: از تلاش برای کشاندن پای ایران به منازعه نظامی در غرب آسیا تا اصرار بر گنجاندن مسائل غیرهسته‌ای در برجام یا طرح پیش‌شرط‌هایی برای بازگشت به اجرای توافق هسته‌ای. ایران امروز پازلی را روبه‌روی خود می‌بیند که شاید طراحی آن در ایالات‌متحده در دوره دونالد ترامپ بود اما تکه‌های جدیدتر آن در اروپا و خاورمیانه در حال تکمیل شدن و پیگیری است. اگر سیاست فشار حداکثری دونالد ترامپ را تکه‌های نخست این پازل درنظر بگیریم، ردپای سایر تکیه‌ها را باید در اصرار سه کشور اروپایی برای توسعه دامنه برجام به مسائل غیرهسته‌ای و البته تلاش متحدان عبری و عربی امریکا در خاورمیانه برای تخریب کل روند بازگشت به برجام جست. در حالی که اروپایی‌ها در نتیجه تهدیدهای ایران به خصوص وزیر خارجه در نشست اخیر وزرا دست از طرح پیش‌شرط‌های توسعه کمی و کیفی برجام برداشته‌اند اما تهران همچنان نگران بازی دولت جدید امریکا و زیاده‌خواهی‌های اروپا به علاوه فتنه‌آفرینی متحدان عربی و عبری واشنگتن در منطقه است. در حالی که برخی ناظران معتقدند ایران باید به دولت تازه نفس جو بایدن فرصتی برای عرض‌اندام بدهد، ایران با مشاهده تلاش‌های چندجانبه برای صعب‌العبورسازی مسیر بازگشت به اجرای کامل برجام با شکل و شمایل اولیه، آخرین گام‌ها برای اهرم‌سازی بیشتر را برمی‌دارد. از نخستین ثانیه‌های قطعی شدن پیروزی جو بایدن در انتخابات 2020، بسیاری از منابع رسانه‌ای و کارشناسان روابط ایران و امریکا اعلام کردند که شاید بهتر باشد تیم جو بایدن با وجود وعده‌های داده شده در پیگیری دیپلماسی مقابل ایران و پیوستن به برجام به استفاده از تحریم‌های وضع شده علیه ایران در دولت ترامپ فکر کرده و آنها را به اهرم‌هایی برای امتیازگیری از تهران تبدیل کند. این ایده در میان سه کشور اروپایی عضو برجام هم مورد استقبال قرار گرفته بود و هرچند که امروز تروئیکا ادعا می‌کنند از این پیش‌شرط عبور کرده‌اند اما تجربه بی‌اعتمادی میان ایران و غرب که اتفاقا در دو سال گذشته پررنگ‌تر هم شده به مشوقی برای حرکت ایران به سمت اهرم‌سازی جدید تبدیل شده است. هر چند که موج رسانه‌ای ایجاد شده درباره آغاز غنی‌سازی 20درصد در ایران بیشتر پیرامون ابعاد هسته‌ای این گام و تهدید آن برای نظام منع اشاعه است اما ناگفته پیداست که ایران با قرار گرفتن در این مسیر چند پیام واضح را به طرف مقابل می‌دهد: 1- دوره صبر راهبردی به پایان رسید. 2- عدم وفای به تعهدات برجامی و فراتر از آن طرح درخواست‌های جدید صرفا به تنش بیشتر و برداشته شدن گام‌های دیگر از طرف ایران منتهی خواهد شد. 3- ایران نه در دولت ترامپ نه در دولت بایدن تن به بازی برد-باخت به نفع طرف مقابل نداد و نخواهد داد. در حالی که کشورهای اروپایی امروز از آغاز غنی‌سازی 20درصد در ایران با لحن انتقادی سخن گفته و از نقض برجام سخن می‌گویند، مقصر اصلی این وضعیت را باید در کاخ سفید جست‌وجو کنند. نخست‌وزیر رژیم اسراییل که امروز در واکنش به اقدام ایران می‌گوید غنی‌سازی 20درصد در تاسیسات فردو فقط یک توضیح دارد و آن‌هم عدم صلح‌آمیز بودن فعالیت‌های هسته‌ای ایران است فراموش کرده که این میزان غنی‌سازی در برجام برای ایران البته به مدت محدود، ممنوع شده بود و این خروج امریکا از توافق به تشویق همین اسراییل و عربستان‌سعودی بود که برجام را از مسیر ریل‌گذاری شده خارج کرد. هرچند که از مجموع اظهارنظرهای مقام‌های وزارت خارجه و سازمان انرژی اتمی این‌گونه برمی‌آید که با تمام مفاد قانون مصوب مجلس موافق نیستند و برخی از آنها را نیاز امروز کشور نمی‌دانند یا پیشنهادهای جایگزین برای آن در مشت داشتند اما تعلل 1+4 در اجرای تعهدات هسته‌ای در حالی که برجام وارد پنجمین سال اجرا شده، چاره‌ای برای دولت به عنوان مجری قوانین تصویب شده در مجلس باقی نگذاشت. نکته قابل توجه این است که هرچند غنی‌سازی 20درصد در ایران آغاز شده اما این گام هسته‌ای نیز مانند
5 گام دیگر ماهیت کاملا بازگشت‌پذیر دارد و در صورتی که 1+4 به علاوه امریکای جو بایدن اراده ادعایی درباره بازگشت به برجام را عملی کند، تهران می‌تواند این شش گام را به عقب بازگرداند. از سوی دیگر ایران هنوز رفت و آمد بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به تاسیسات هسته‌ای را محدود نکرده و اجرای داوطلبانه پروتکل الحاقی نیز همچنان ادامه دارد. کشورهای اروپایی حاضر در برجام، ایالات متحده، عربستان‌سعودی و دوست جدیدش در منطقه (رژیم اسراییل) می‌توانند با دراختیار داشتن فضای رسانه‌ای، انتقاد از ایران را با صدای بلند فریاد بزنند اما واقعیت این است که توپ در زمین 1+5 (اعضای اولیه برجام) است: یا همه تعهدات خود را اجرایی می‌کنند یا همه با پایان برجام به گذشته بدون توافق بازمی‌گردند.

ظریف: این اقدام بازگشت‌پذیر است

محمدجواد ظریف، وزیر خارجه ایران: ما غنی‌سازی 20درصدی را که از سوی پارلمان ایران به قانون لازم‌الاجرا بدل شده بود، بار دیگر آغاز کردیم. آژانس بین‌المللی انرژی اتمی به طور کامل در اطلاع قرار گرفته است. این اقدام ما به طور کامل با بند 36 برنامه جامع اقدام مشترک مطابقت دارد و بعد از سال‌ها عدم تعهد طرف‌های دیگر برجام اتفاق افتاده است. اگر طرف مقابل به طور کامل به تعهدات خود پایبند باشد، اقدامات ایران قابل بازگشت است.