به روایت ایسنا، ماجرای «کهاب» فقط یک برنامه ناظر بر موضوع بنزین نیست. این طرح با اتکا به ماده ۱۶ آییننامه فنیِ ناظر بر کنترل و کاهش آلودگیها و در امتداد ماده ۲ قانون هوای پاک، به یک الزام حقوقی برای وزارت نفت بدل شده است. مطابق این چارچوب، وزارت نفت از مسیر شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی ایران، مکلف است از ظرفیت بخش خصوصی بهره بگیرد و طرح کهاب (کاهش، هدایت، انتقال و بازیافت بخارات بنزین) را در تمامی نقاط و مبادی مرتبط اجرایی و تکمیل کند؛ از انبارهای نفت گرفته تا جایگاههای عرضه سوخت و حتی نفتکشهای حمل بنزین.
در اصلاحیهای که در سال ۱۴۰۱ ابلاغ شد، زمان اجرای طرح در سایر جایگاهها—بهویژه جایگاههای واقع در محدوده شهری کلانشهرها—تا پایان سال ۱۴۰۳ تمدید گردید. همین مهلت برای انبارهای نفت هم پیشبینی شد و تجهیز نفتکشهای فعال در انتقال بنزین نیز تا پایان سال ۱۴۰۳ بهعنوان یک ضرورت مطرح شد. همچنین طبق تصمیمات مرتبط، از ابتدای سال ۱۴۰۴ جابهجایی بنزین در سراسر کشور باید صرفاً با نفتکشهای مجهز به تجهیزات کهاب انجام شود.
در همین آییننامه، اجرای طرح برای برخی نقاط در اولویت قرار داده شده است: جایگاههایی داخل محدوده شهری، مخصوصاً آنهایی که در نزدیکی مناطق مسکونی، مراکز آموزشی، درمانی، اداری و نظامی قرار دارند؛ علاوه بر آن، جایگاههایی با فروش روزانه بالاتر نیز زودتر باید به سمت اجرای کهاب بروند. در کنار این موارد، وزارت بهداشت نیز مأموریت یافته است بر رعایت «حدود مواجهه شغلی» کارکنان جایگاهها با ترکیبات آلی فرار نظارت داشته باشد.
با این حال، علیرغم روشن بودن تکلیف قانونی، هنوز فاصله چشمگیری میان وضعیت موجود و نقطه مطلوب برای اجرای کامل طرح دیده میشود.
«کهاب» چه چیزی را از هوا حذف میکند؟
اهمیت «کهاب» دقیقاً از همینجاست که بنزین تنها هنگام احتراق و سوختن، آلایندگی تولید نمیکند؛ بخش دیگری از ماجرا مربوط به بخارات بنزین است. این بخارات حاوی ترکیبات آلی فرار (VOC) هستند؛ ترکیباتی که میتوانند در رخدادهای شیمیایی جو نقش ایفا کنند. در واقع طرح «کهاب» با جمعآوری و بازیافت بخارات بنزین در بازههای کلیدی—از زمان ذخیرهسازی و انتقال تا مرحله سوختگیری—اجازه نمیدهد بخشی از این ترکیبات، همانطور که هست و بدون کنترل، وارد فضای محیط شوند.
الهه بیگی - رئیس اداره ارزیابی و بررسی آلودگی هوا و تغییر اقلیم حفاظت محیط زیست استان تهران - نیز در همین زمینه توضیح داده است: طرح کهاب … از مهمترین برنامههای زیستمحیطی در مسیر مدیریت آلودگی هوا محسوب میشود؛ برنامهای که با جمعآوری و بازیافت بخارات بنزین در مراحل ذخیرهسازی، انتقال و سوختگیری خودروها، به کاهش انتشار ترکیبات آلی فرار و در نهایت بهبود کیفیت هوای شهرها کمک میکند.
احمد طاهری - رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست - اجرای کهاب را یکی از مؤثرترین ابزارهای کاهش انتشار ترکیبات آلی فرار میداند و تصریح میکند: ترکیبات آلی فرار از مهمترین پیشسازهای آلاینده «ازن» به شمار میروند؛ بنابراین کاستن از انتشار این آلاینده، میتواند اثر قابلتوجهی در کاهش غلظت ازن ایجاد کند.
بدین ترتیب، کهاب هم از مسیر مستقیم باعث کاهش انتشار بخارات بنزین میشود و هم از راه غیرمستقیم، با کم کردن VOCها، میتواند در کنترل یکی از پیشسازهای کلیدی ازن در کلانشهرها اثرگذار باشد.
تابستان، وقتی بنزین بیشتر بخار میشود
این موضوع در ماههای گرم سال حساستر و پررنگتر میشود. بالا رفتن دما، تبخیرپذیری بنزین را بیشتر میکند و به تبع آن، مقدار بخاراتی که در مسیرهای گوناگون عرضه و مصرف سوخت آزاد میشوند نیز افزایش مییابد.
مهدی پیرهادی - رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر تهران - با اشاره به تشدید تبخیر سوخت در فصل گرم، میگوید: در ماههای گرم، انتشار ترکیبات آلی فرار ناشی از نشت و تبخیر بنزین به دلیل افزایش دما و بالا رفتن تبخیرپذیری سوخت، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
وی ادامه میدهد: این ترکیبات علاوه بر اثرات مستقیم بر سلامت، در حضور اکسیدهای نیتروژن و در پرتو تابش خورشید، وارد واکنشهای فتوشیمیایی میشوند و میتوانند به تشکیل ازن تروپوسفری و همچنین ذرات معلق ثانویه—بهویژه ذرات آلی ثانویه—کمک کنند.
پیرهادی با تأکید بر این نکته که همین روند، ضرورت اجرای طرح کهاب را دوچندان میکند، میگوید رسیدگی به آن باید در فهرست اولویتها در صدر قرار بگیرد.
او همچنین با اشاره به لزوم شتاب در اجرای طرح کهاب در تهران میافزاید: اگر این طرح به شکل کامل عملیاتی شود، میتوان انتظار داشت هم انتشار ترکیبات آلی فرار کمتر شود و هم میزان مواجهه ساکنان نزدیک به جایگاهها، شهروندان و حتی کارکنان جایگاهها با آلایندههای زیانآور کاهش چشمگیر پیدا کند.
پیرهادی میگوید طی سالهای اخیر شهرداری تهران و شورای شهر تهران با تقویت شرکت کنترل کیفیت هوا، زمینه ایجاد ظرفیت و تجهیزات لازم برای پایش شاخصهای مرتبط با طرح کهاب—از جمله «بنزن»—را فراهم کردهاند. پایش مداوم غلظت ترکیبات آلی فرار، خصوصاً بنزن، در جایگاههای سوخت و همزمان کنترل ویژگیهای کیفی بنزین مثل میزان گوگرد، عدد اکتان و فشار بخار، علاوه بر آنکه وضعیت موجود را روشن میکند، میتواند به شناسایی عوامل اثرگذار بر انتشار بخارات بنزین، اولویتبندی جایگاههایی که نیازمند اصلاح هستند و سنجش میزان اثربخشی اجرای طرح کهاب کمک کند.
بعد از ۲۰ سال ۱۱۳۸ جایگاه مجهز شدهاند
با وجود اینکه تکالیف قانونی مطرح است و اهمیت زیستمحیطی طرح نیز قابل انکار نیست، دادههای موجود نشان میدهد هنوز کهاب در سراسر کشور به پایان راه نرسیده است.
طاهری درباره وضعیت اجرای طرح «کهاب» در کشور میگوید: تا امروز از مجموع حدود ۴۲۰۰ جایگاه در سراسر کشور، ۱۱۳۸ باب جایگاه به تجهیزات طرح کهاب مجهز شدهاند. در این میان، ۳۸۹ جایگاه در سال ۱۴۰۳ و ۲۵۲ باب جایگاه در سال ۱۴۰۴ به تجهیزات کامل کهاب ارتقا یافتهاند. بیشترین جایگاههای دارای طرح «کهاب» نیز در شهرهای تهران، اصفهان، مشهد و شیراز مستقر هستند.
رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست، درباره اجرای طرح در کلانشهرها اضافه میکند: طی دو سال اخیر، روند عملکرد وزارت نفت برای پیادهسازی این طرح بهتر شده، اما هنوز همه جایگاههای سوختگیری در کلانشهرها به تجهیزات کهاب مجهز نشدهاند.
روایت پالایش و پخش از اجرای طرح
در سوی دیگر، شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی «کهاب» را محدود به سطح جایگاهها نمیبیند و آن را یک زنجیره جامع شامل انبارهای نفت، جایگاههای عرضه و ناوگان حمل سوخت معرفی میکند. بر اساس ابلاغ مصوبه هیئت وزیران درباره اجرای این طرح ملی، همه جایگاههای عرضه سوخت در محدوده شهری کلانشهرها و همچنین مراکز استانها باید به شکل کامل طرح کهاب را پیاده کنند تا از انتشار بخار و هدررفت بنزین جلوگیری شود. از میان حدود ۶۲۰۰ نفتکش فعال در حوزه سوخترسانی کشور، نزدیک به ۵۰۰۰ نفتکش به تجهیزات هدایت و نگهداری بخار بنزین مجهز شدهاند.
سه مرحله «کهاب» در جایگاهها
نصب و راهاندازی تجهیزات در جایگاههای عرضه سوخت، با هدف کنترل و کاهش تبخیر بنزین از مخزن جایگاه انجام میشود؛ همچنین جمعآوری بخار بنزین در زمان عملیات تخلیه نفتکش و نیز جمعآوری و هدایت بخار بنزینی که هنگام سوختگیری خودروها از باک خارج میشود، جزو بخشهای اجرایی این طرح محسوب میگردد. این گامها بهعنوان مراحل سهگانه طرح کهاب یا همان «سه استیج جایگاهی» شناخته میشوند.
نفتکشها؛ فقط یک حلقه از زنجیره طرح «کهاب»
بخش دیگری از طرح کهاب به نفتکشهای حمل بنزین مربوط است؛ بخشی که طبق ماده ۱۶ آییننامه فنی درباره کنترل و کاهش آلودگیها (موضوع ماده ۲ قانون هوای پاک) تجهیز آنها نیز در چارچوب الزامات کهاب تعریف شده است. بنا به اعلام شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی، از حدود ۶۲۰۰ نفتکش فعال در حوزه سوخترسانی کشور، نزدیک به ۵۰۰۰ نفتکش به تجهیزات هدایت و نگهداری بخار بنزین مجهز شدهاند.
گره مالی «کهاب»
یکی از دشواریهای دیرینه اجرای طرح، مسئله هزینه تجهیز جایگاهها بوده است. فضلالله اکبری - قائممقام شرکت ملی پخش فرآوردههای نفتی - پیشتر گفته بود: در سالهای گذشته، به ازای هر لیتر فرآورده، مبلغی تحت عنوان حق اجرای طرح «کهاب» پرداخت میشد؛ اما برای جایگاهی که روزانه حدود ۱۰ تا ۱۵ هزار لیتر فروش فرآورده دارد، عملاً بازگشت اقتصادی آن رقم امکانپذیر نبود. رقم پرداختی ابتدا ۸۲ ریال و سپس ۳۳۷ ریال به ازای هر لیتر تعیین شد، با این وجود این مسیر هم نتیجه مطلوب نداشت و در نهایت اعتبار لازم برای اجرای طرح اختصاص یافت.
اکبری از اختصاص ۴۴۰ میلیارد تومان بودجه برای اجرای طرح کهاب در جایگاههای عرضه سوخت خبر داده بود.
وی در توضیح منفعت اقتصادی این طرح برای جایگاهداران نیز گفته بود: بازیافت بخارات بنزین و استحصال آن از مسیر اجرایی طرح کهاب، یکی از مهمترین مزیتهای مالی برای صاحبان جایگاه به شمار میرود. برای نمونه اگر جایگاهی روزانه ۳۰ هزار لیتر فروش بنزین داشته باشد، حدود ۹۰ لیتر بازیافت نصیب جایگاهدار میشود. با این وجود، مشکل فقط به کمبود بودجه محدود نمیشد و حتی با وجود منابع در نظر گرفته شده، سازندگان آنطور که باید در میدان حاضر نشده بودند.
وجود بنزن در هوا؛ نگرانی برای سلامت مردم
بحث فقط آلودگی هوای شهر نیست؛ بخارات بنزین شامل ترکیباتی است که میتواند تهدیدی برای سلامت انسان نیز محسوب شود.
جعفر جندقی - رئیس مرکز مدیریت بیماریهای غیرواگیر وزارت بهداشت - درباره ترکیبات BTEX شامل بنزن، تولوئن، اتیلبنزن و زایلن توضیح داده است: BTEX خانوادهای از ترکیبات آلی فرار است که دربرگیرنده بنزن، تولوئن، اتیلبنزن و زایلن میشود و این مواد در رده ترکیبات سرطانزا قرار دارند. از آنجا که سلامت افراد شاغل در چرخه سوخترسانی اهمیت ویژهای دارد، باید آزمایشهای دورهای برای کارکنان جایگاههای سوخت انجام شود و بخارات بنزین بهعنوان محیط کار آنان اندازهگیری گردد.
او درباره پیامدهای احتمالی مواجهه با بخارات بنزین نیز میگوید: این بخارات میتوانند به بروز سرطانهای خون و کبد منجر شوند
کهاب همه بخارات را مهار نمیکند
با این وجود، حتی اگر «کهاب» در جایگاهها به شکل کامل اجرا شود، به معنای حذف صددرصدی انتشار بخارات بنزین نخواهد بود.
طاهری در اشاره به بخشی از انتشار آلایندهها در زمان حرکت خودروها میگوید: بخش قابل توجهی از انتشار آلایندهها عملاً حین رانندگی اتفاق میافتد. بخشی از بخارات بنزین از داخل باک خودرو در حال حرکت آزاد میشود و آلودگی حاصل از آن، با اجرای طرح کهاب در جایگاهها از بین نمیرود.
بر اساس گفته وی، برای کنترل این بخش باید از فناوری «سیستم بازیافت بخار داخلی» یا ORVR در باک خودروها استفاده شود.
طاهری تأکید میکند: لازم است بتوانیم از چنین فناوریهایی—مانند ORVR—در باک خودروها بهره ببریم؛ فناوریای که در خودروهای روز دنیا مورد استفاده قرار میگیرد.
وی ادامه میدهد: خوشبختانه این تکنولوژی قابلیت استفاده در داخل کشور را دارد و حتی امکان بومیسازی آن هم فراهم شده است. تولیدکنندگان باک در کشور میتوانند محصولات خود را با تکیه بر این فناوری تولید کنند و این موضوع بهعنوان یک اولویت دنبال میشود.
طاهری همچنین درباره خودروهای مونتاژی داخلی میگوید: خودروهای مونتاژیای که در ایران عرضه میشوند از این فناوری برخوردار هستند، اما هدف این است که در سایر خودروهای تولیدی کشور هم از همین قابلیت بهره گرفته شود.
پروندهای که هنوز بسته نشده است
«کهاب» اکنون در مسیر نزدیک شدن به دهه سوم خود قرار دارد؛ قانونی که تکلیف دستگاههای متولی را مشخص میکرد، وجود دارد؛ مهلتهای اجرایی نیز تعیین و حتی تمدید شدهاند و بخشی از جایگاهها و زیرساختهای انتقال و ذخیرهسازی هم به تجهیزات لازم مجهز شدهاند، اما هنوز اجرای کامل طرح تحقق پیدا نکرده است.
در حالی که افزایش دما در تابستان میتواند تبخیر بنزین و در نتیجه تشدید انتشار VOCها را بیشتر کند و همین ترکیبات نیز در شکلگیری ازن نقش دارند، تکمیل «کهاب» دیگر صرفاً یک اقدام فنی در جایگاههای سوخت نیست. این موضوع بخشی از سازوکار کنترل آلودگی هوا و حفاظت از سلامت شهروندان محسوب میشود.
از سوی دیگر، نظرهای سازمان حفاظت محیط زیست نشان میدهد حتی پس از کامل شدن کهاب در جایگاهها هم بخشی از بخارات بنزین در زمان حرکت خودروها باقی خواهد ماند و بنابراین استفاده از فناوری ORVR میتواند مرحله بعدی این زنجیره باشد. در نتیجه، پرسش اصلی—پس از نزدیک به ۲۰ سال—همچنان پابرجاست: طرحی که قرار بود بخارات بنزین را از چرخه انتشار هوا خارج کند، از چه زمانی از «یک پروژه در حال اجرا» به یک استاندارد کامل، گسترده و سراسری در زنجیره سوخت کشور تبدیل خواهد شد؟
انتهای پیام
نظرات کاربران