باشگاه خبرنگاران جوان؛ کیمیا قلی‌پور - در دوران حاضر که مدیریت انرژی الکتریکی به یکی از چالش‌های اصلی به شمار می‌آید، کنتورهای هوشمند به عنوان ابزارهای مؤثر در ساماندهی شبکه و توزیع منصفانه محدودیت‌های انرژی تلقی می‌شوند؛ این کنتورها قادر به ارائه پایش دقیق و آنلاین مصارف هستند و بدین ترتیب به شرکت‌های توزیع برق یاری می‌رسانند تا الگوهای مصرف مشترکان را بهتر شناسایی و مدیریت نمایند.
اهمیت این مسأله در مواقعی که محدودیت‌های شبکه اجتناب‌ناپذیر به خاموشی منجر می‌شود، دوچندان می‌گردد و ضرورت رعایت انصاف بین مشترکان بیش از پیش نمایان می‌شود. در این شرایط، دسترسی به اطلاعات دقیق مصرف کمک می‌کند تا از برخوردهای سلیقه‌ای جلوگیری شود و اتخاذ تصمیمات بر اساس داده‌های واقعی انجام پذیرد.
طبق اظهارات توانیر، روند توسعه استفاده از کنتورهای هوشمند در کشور با شتاب بالایی ادامه دارد و تا کنون میلیون‌ها مشترک به این ابزارها مجهز شده‌اند.
کنتورهای هوشمند دیگر تنها ابزاری برای ثبت میزان مصرف برق نیستند، بلکه تبدیل به یکی از ارکان اصلی برای هوشمندسازی شبکه برق شده‌اند. این تجهیزات تسهیل‌گری برای قرائت و پایش دقیق‌تر مصرف محسوب می‌شوند و می‌توانند در مدیریت بار، شناسایی الگوهای مصرف و پیاده‌سازی برنامه‌های مدیریت مصرف ایفای نقش نمایند.
یکی از کارکردهای کلیدی این کنتورها در زمان اوج مصرف، یاری به اجرای عادلانه محدودیت‌های برق می‌باشد. در صورتی که اطلاعات لحظه‌ای و دقیق از میزان مصرف مشترکان در اختیار صنعت برق باشد، امکان شناسایی مصارف غیرمعمول، کنترل بار و اجرای برنامه‌های مدیریت مصرف به طور مؤثرتری فراهم خواهد شد.
در ادامه، احمدی، مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی توانیر، به آخرین وضعیت توسعه کنتورهای هوشمند در کشور اشاره نمود و گفت: در حال حاضر بیش از ۷ میلیون و ۳۰۰ هزار کنتور هوشمند در کشور نصب گردیده است که از این تعداد، بیش از ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار مربوط به مشترکان خانگی و بیش از یک میلیون و ۶۰۰ هزار کنتور متعلق به مشترکان تجاری است. همچنین بیش از ۲۵۰ هزار کنتور هوشمند تحت پوشش مشترکان صنعتی قرار گرفته است.
او ادامه داد: تقریباً می‌توان گفت که تمامی مشترکان صنعتی دیماندی، به معنای مشترکانی که قدرت قراردادی آنها از یک حد معین بیشتر است، به کنتور هوشمند مجهز شده‌اند.
به گفته مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی توانیر، در بخش کشاورزی نیز کلیه چاه‌های کشاورزی در حال حاضر به کنتور هوشمند مجهز هستند. همچنین مشترکان عمومی و ادارات و ساختمان‌هایی که در زمره مصارف عمومی انرژی الکتریکی قرار دارند نیز از کنتورهای هوشمند بهره‌مند شده‌اند.
احمدی در توضیح وضعیت مشترکان عمومی اظهار داشت: در مورد مشترکان عمومی باید یک تفکیک صورت گیرد. بخشی از مشترکان به عنوان مشترکان عمومی و اداری شناخته می‌شوند و در کنار آن، یک‌سری انشعابات عمومی مانند انشعابات عمومی ساختمان‌ها نیز وجود دارد که باید این دو گروه را از یکدیگر مجزا دانست. مشترکانی که به عنوان مشترکان اداری شناسایی می‌شوند، به کنتور هوشمند مجهز شده‌اند.
کنتور هوشمند چگونه به توزیع عادلانه خاموشی‌ها کمک می‌کند؟
کارشناسان حوزه انرژی بر این باورند که یکی از شرط‌های ضروری برای اجرای عادلانه برنامه‌های مدیریت مصرف، دسترسی به داده‌های دقیق و قابل اعتماد است. در گذشته، بخش عمده‌ای از فرآیند مدیریت مصرف متکی بر اطلاعات دوره‌ای و برآوردهای مصرف بود، اما کنتورهای هوشمند امکان دستیابی دقیق‌تر به رفتار مصرفی مشترکان را ممکن می‌سازند.
از منظر تخصصی، با افزایش پوشش کنتورهای هوشمند در حوزه‌های مختلف، قابلیت مدیریت هدفمند بار نیز افزایش می‌یابد. به عبارت دیگر، به جای اینکه محدودیت‌ها به صورت تصادفی و بدون تفکیک اجرا شوند، می‌توان با تکیه بر اطلاعات مصرف، مشترکان و بخش‌هایی را که سهم بیشتری در افزایش بار شبکه دارند، با دقت بیشتری کنترل کرد.
با این حال، ارائه عدالت در خاموشی‌ها به معنای تقسیم مساوی خاموشی میان تمامی مشترکان نیست؛ بلکه به معنای طراحی سازوکاری شفاف و مبتنی بر داده است که در آن نوع و میزان مصرف، شرایط موجود شبکه و اهمیت مصارف مختلف در تصمیم‌گیری لحاظ گردد. کنتورهای هوشمند می‌توانند زیرساخت لازم برای چنین تصمیم‌گیری‌های داده‌محور را فراهم کنند.
تعویض کنتورهای قدیمی بدون دریافت هزینه
یکی دیگر از مسایل حائز اهمیت در راستای توسعه کنتورهای هوشمند، نحوه تأمین هزینه تعویض کنتورهای موجود است. احمدی در این زمینه خاطرنشان کرد: هیچ هزینه‌ای بابت تعویض کنتورهای قدیمی با کنتورهای هوشمند از مشترکان گرفته نخواهد شد.
او افزود: در صورتی که مشترکی فاقد انشعاب باشد و خواهان دریافت انشعاب جدید باشد، فرایند مشابهی که در سال‌های گذشته وجود داشته، اجرا خواهد شد. در این حالت، هزینه کنتور به عهده متقاضی انشعاب جدید است و این موضوع نیز در قانون پیش‌بینی شده است.
مدیرکل دفتر فنی، مهندسی و هوشمندسازی توانیر تصریح کرد: اما برای مشترکانی که از پیش کنتور دارند، بابت تعویض کنتور قدیمی با کنتور هوشمند هیچ مبلغی دریافت نمی‌شود.
توسعه کنتورهای هوشمند را می‌توان به عنوان بخشی از تغییر صنعت برق از مدیریت سنتی به مدیریت هوشمند شبکه محسوب کرد. هرچه داده‌های مصرف دقیق‌تر و وسیع‌تری در اختیار تصمیم‌گیران قرار گیرد، احتمال برنامه‌ریزی موفق برای عبور از دوره‌های اوج مصرف نیز افزایش می‌یابد.
از سوی دیگر، اعتماد مشترکان به برنامه‌های مدیریت مصرف زمانی ریشه‌دار می‌شود که سازوکار اعمال محدودیت‌ها شفاف و قابل توجیه باشد. کنتورهای هوشمند، به همراه سایر زیرساخت‌های هوشمندسازی، می‌توانند زمینه‌ای را فراهم کنند که مدیریت بار نه بر پایه حدس و گمان، بلکه بر اساس اطلاعات واقعی صورت پذیرد.
در انتها باید گفت، گسترش کنتورهای هوشمند می‌تواند به عنوان یکی از ابزارهای کلیدی صنعت برق برای مواجهه با چالش ناترازی و مدیریت مصرف در دوره‌های اوج بار مورد توجه قرار گیرد؛ این تجهیزات با ثبت و انتقال داده‌های مصرف به شکل دقیق‌تر، امکان تصمیم‌گیری هدفمندتر و کاهش اشتباهات در برنامه‌های مدیریت بار را فراهم می‌کنند. به علاوه، استفاده بهینه از داده‌های حاصل از کنتورهای هوشمند می‌تواند به اجرای عادلانه‌تر محدودیت‌های برق و افزایش شفافیت در مدیریت شبکه کمک نماید. تحقق عدالت در خاموشی‌ها تنها به تعداد کنتورهای هوشمند وابسته نیست و نیازمند استفاده شفاف، دقیق و هدفمند از داده‌های آنها در مدیریت شبکه برق می‌باشد.