به گزارش خبرنگار مهر، در نیمه نخست سال ۲۰۲۶، حجم تجارت میان ایران و گرجستان به شکلی قابل توجه افزایش یافته و ارزش مبادلات دو کشور به ۲۳۱.۴ میلیون دلار بالغ گردید؛ رقمی که در مقایسه با ۱۳۹ میلیون دلار در مدت مشابه سال گذشته، حاکی از یک رشد تقریبی ۶۶ درصدی است. اما با دقت به جزئیات این افزایش، مشخص میشود که بخش عمدهای از این رشد نه از رشد صادرات ایران یا توازن در مبادلات، بلکه به خاطر افزایشی که به صادرات گرجستان به ایران، به ویژه در زمینه بازصادرات خودرو مرتبط است، حاصل شده است.
در حالی که این افزایش در تجارت صورت میگیرد، روابط تجاری دو کشور همچنان با چالشهای بانکی، تحریمها و تحولات امنیتی در منطقه روبرو است. با وجود این موانع، فعالان اقتصادی دو کشور در نیمه نخست سال میلادی جاری توانستهاند ارتباط تجاری را حفظ نموده و حتی حجم مبادلات را افزایش دهند. هر چند ترکیب این رشد نشان میدهد که صرف افزایش ارزش مبادلات بهتنهایی نمیتواند نشانی از تعمیق ارتباطات اقتصادی باشد و برای تبدیل این روند به رابطهای پایدار و متوازن، تقویت صادرات ایران و بهرهبرداری از ظرفیتهای ترانزیتی و لجستیکی گرجستان ضروری به نظر میرسد.
روند رشد تجارت ایران و گرجستان با تفسیری متفاوت
طبق اطلاعاتی که سیده فاطمه مقیمی، رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و گرجستان ارائه کرده، صادرات گرجستان به ایران در این دوره به حدود ۱۰۶ تا ۱۰۷ میلیون دلار رسیده؛ در حالی که این رقم در مدت مشابه سال گذشته تنها حدود ۱۴.۶ میلیون دلار بوده است.
آمار رسمی گرجستان نیز تغییر فاحشی در ترکیب تجارت دو کشور را تأیید میکند. بر این اساس، صادرات گرجستان به ایران در ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ با رشد ۶۲۹ درصدی به ۱۰۶.۸ میلیون دلار امده است. به موازات این رشد، صادرات ایران به گرجستان تقریباً در سطح ۱۲۴.۵ میلیون دلار باقی مانده و تغییر محسوس دیگری نداشته است. در این راستا، از مجموع افزایشی که حدود ۹۲ میلیون دلار به حجم تجارت دو کشور افزوده، بخش عمدهای به صادرات گرجستان به ایران تعلق دارد.
عامل کلیدی در این افزایش خودرو بوده است. گرجستان در سالهای اخیر به یکی از مراکز اصلی واردات، تجارت و بازصادرات خودرو در منطقه تبدیل شده و در نیمه نخست سال جاری، بیش از پنج هزار دستگاه خودروی سواری از این کشور به ایران صادر شده استدر حالی که در مدت مشابه سال گذشته تنها پنج دستگاه خودرو به ایران صادر شده بود.
این تغییر چشمگیر نشان میدهد که رشد تجارت دو کشور در سال جاری بهطور قابل توجهی تحت تأثیر فعال شدن ظرفیت بازصادرات گرجستان بوده است. بنابراین، نرخ رشد ۶۶ درصدی تجارت را نمیتوان صرفاً نشانهای از توسعه متوازن مبادلات یا افزایش تقاضای مشترک برای کالاهای تولیدی قلمداد کرد. به حقیقت میتوان گفت که بخشی از این رشد ناشی از ظرفیت گرجستان به عنوان مرکزی برای تجارت و بازصادرات است که میتواند پیامی مهم برای سیاستگذاران ایرانی داشته باشد.
با جمعیتی نزدیک به چهار میلیون نفر، گرجستان از جهت اندازه بازار مصرفی، مقصدی محدود به شمار میآید؛ ولی اهمیت اقتصادی این کشور تنها به بازار داخلی آن ختم نمیشود. موقعیت جغرافیایی گرجستان و دسترسی آن به دریای سیاه، قفقاز و مسیرهای ارتباطی به اروپا، ظرفیتهایی ایجاد کرده که میتواند این کشور را به یک پل ارتباطی در تجارت منطقهای ایران تبدیل کند.
ظرفیتهای صادرات ایران؛ بازاری که هنوز پتانسیل رشد دارد
در سمتی دیگر این روابط تجاری، صادرات ایران به گرجستان دیده میشود. صادرات ۱۲۴.۵ میلیون دلاری ایران در نیمه نخست سال جاری نشان میدهد که کالاهای ایران همچنان حضوری قابل توجه در بازار این کشور دارند؛ اما رشد صادرات ایران همپای افزایش واردات از گرجستان پیش نرفته است.
محصولاتی چون پلاستیک، سبزیجات، میوه، شیشه، مواد شیمیایی و آهنآلات، از جمله کالاهایی هستند که ایران در بازار گرجستان عرضه میکند. بعلاوه، حوزه مصالح ساختمانی نیز دارای ظرفیتهای قابل توجهی برای گسترش صادرات است و محصولاتی نظیر فولاد، سیمان و سنگ میتوانند سهم بیشتری از بازار این کشور را به دست آورند.
در عرصه کشاورزی و صنایع غذایی نیز پتانسیل گسترش صادرات وجود دارد. لبنیات، خشکبار، میوه، سبزیجات و انواع مواد غذایی فرآوریشده از جمله محصولاتی هستند که امکان حضور گستردهتری در بازار گرجستان و حتی بازارهای اطراف این کشور را دارند.
با این حال، محدودیت بازار داخلی گرجستان به این معناست که استراتژی صادراتی ایران نباید صرفاً بر فروش کالا به مصرفکنندگان این کشور متمرکز باشد. اهمیت اساسی گرجستان برای ایران در این است که این کشور میتواند دروازهای به بازارهای منطقهای و اروپایی و بخشی از زنجیره تجارت در مسیر دریای سیاه باشداهمیت اصلی گرجستان برای ایران در این است که این کشور میتواند دروازهای برای دسترسی به بازارهای منطقهای و اروپایی و بخشی از زنجیره تجارت در مسیر دریای سیاه باشد.
این منظر اهمیت تغییر ترکیب سبد صادراتی ایران را تقویت میکند. تمرکز بر افزایش صادرات کالاهای با ارزش افزوده بیشتر، به جای اتکا بر مواد خام و محصولات کمفرآوری شده، میتواند به افزایش ارزش تجارت بدون نیاز به رشد بزرگ حجم صادرات منجر شود. صنایع غذایی فرآوریشده، محصولات پتروشیمی و پلاستیکی، مصالح ساختمانی، محصولات فولادی و کالاهای صنعتی، از جمله بخشهایی هستند که باید مدنظر قرار گیرند.
گرجستان؛ بازار کوچک اما موقعیت استراتژیک بزرگ
مزیت اصلی گرجستان برای ایران در اندازه بازار مصرفی آن نیست، بلکه در موقعیت جغرافیایی آن نهفته است. گرجستان در کرانه شرقی دریای سیاه واقع شده و از طریق شبکههای جادهای، ریلی و بندری به مسیرهای تجاری اروپا متصل است. همین ویژهگی، جایگاه این کشور را در طرحهای جدید اتصال آسیا و اروپا، به ویژه کریدور میانی یا ترانسخزر، برجستهتر کرده است.
تحولات اخیر نیز نشاندهنده تلاش گرجستان برای تقویت جایگاه خود در این شبکه است. بانک جهانی در ژوئن ۲۰۲۶ پروژهای به ارزش بیش از ۷۵۰ میلیون دلار را برای تقویت بخش گرجستان در کریدور ترانسخزر تصویب کرده که سهم تأمین مالی بانک جهانی در این طرح ۳۷۲ میلیون دلار اعلام شده است.
این پروژه توسعه زیرساختهای ریلی و جادهای و افزایش ظرفیت حمل بار در گرجستان را هدف قرار داده است. بخش قابل توجهی از منابع نیز برای تقویت راهآهن این کشور و خرید تجهیزات جدید ارزانی خواهد شد. هدف کلی این سرمایهگذاریها افزایش ظرفیت، کارایی و تابآوری مسیر ترانسخزر است؛ مسیری که چین و آسیای مرکزی را از طریق دریای خزر، جمهوری آذربایجان و گرجستان به بازارهای اروپایی متصل میکند.
تقویت این مسیر برای ایران نیز از اهمیت ویژهای برخوردار است. در صورتی که زیرساختهای لازم فراهم گردد و سازوکارهای تجاری و حملونقل مناسبی ایجاد شود، ایران میتواند از گرجستان نه فقط به عنوان یک مقصد صادراتی، بلکه به عنوان بخشی از شبکه ترانزیتی و لجستیکی منطقه بهرهبرداری کند. کالاهای ایرانی پس از ورود به گرجستان میتوانند از طریق شبکه حملونقل و بندرهای دریای سیاه به مقاصد دیگر منتقل شوند و به بازارهای وسیعتری دسترسی پیدا کنند.
رقابت برای مسیرهای جدید تجارت
اهمیت این ظرفیت در شرایطی بیشتر میشود که کشورهای منطقه در حال افزایش سرمایهگذاری بر مسیرهای تجاری جایگزین میان آسیا و اروپا هستند. کریدور میانی در سالهای اخیر به یکی از مسیرهای مورد توجه برای ایجاد ارتباط بین چین و آسیای مرکزی با قفقاز، دریای سیاه و اروپا تبدیل شده و کشورهای واقع در این کریدور در حال توسعه زیرساختهای حملونقل و افزایش ظرفیت آن هستند.
بانک جهانی نیز پیشتر درباره ظرفیت این مسیر برای افزایش حجم بار و کاهش زمان حملونقل در صورت انجام اصلاحات و سرمایهگذاریهای ضروری تأکید کرده است. در چنین شرایطی، موقعیت گرجستان برای ایران از یک بازار صادراتی فراتر میرود و این کشور میتواند به یکی از حلقههای اتصال ایران به بازارهای شمالی و اروپایی تبدیل شود.
این ظرفیت بهویژه برای کالاهایی اهمیت دارد که از لحاظ هزینه حمل، زمان تحویل و قیمت نهایی، قابلیت رقابت در بازارهای دوردست دارند. افزون بر تجارت کالا، توسعه همکاریهای ترانزیتی میتواند تقاضا برای مجموعهای از خدمات اقتصادی را نیز افزایش دهد؛ از حملونقلهای جادهای و ریلی گرفته تا انبارداری، خدمات لجستیکی، بیمه، خدمات گمرکی و سایر خدمات تجاری. به همین دلیل، اگر روابط اقتصادی ایران و گرجستان از چارچوب مبادلات صرف کالا فراتر برود و همکاری در زمینههای ترانزیت و لجستیک گسترش یابد، حجم واقعی روابط اقتصادی دو کشور احتمالاً به مراتب از رقم تجارت دوجانبه تجاوز خواهد کرداگر روابط اقتصادی ایران و گرجستان از مبادلات صرف کالا فراتر رفته و همکاری در حوزههای ترانزیت و لجستیک نیز توسعه پیدا کند، حجم واقعی روابط اقتصادی دو کشور میتواند بسیار بیشتر از رقم تجارت دوجانبه باشد.
موانع بانکی کماکان بر تجارت سایه میافکند
با وجود ظرفیتهای موجود، محدودیتهای مالی و بانکی هنوز یکی از موانع اصلی توسعه روابط اقتصادی ایران و گرجستان بهشمار میرود. تحریمهای ایران از یک طرف و الزامات بانکی و مقررات مربوط به مقابله با پولشویی در طرف مقابل، هزینه و ریسک مشارکتهای مالی را افزایش داده است.
این موارد موجب میشود که حتی در حالتی که یک صادرکننده ایرانی بتواند در گرجستان بازار مناسبی بیابد و مشتری خود را شناسایی کند، مسأله نحوه انتقال پول و تضمین تسویه مالی به یکی از چالشهای اساسی تبدیل گردد. از این رو، برای بخش خصوصی، توسعه تجارت بدون ایجاد مسیرهای مالی امن، شفاف و قابل اعتماد با چالشهای جدی مواجه خواهد بود.
بخش خصوصی میتواند بازار را شناسایی کرده، مشتری بیابد، قرارداد منعقد کند و برای گسترش صادرات برنامهریزی کند، اما زمانی که انتقال پول با موانع مواجه باشد، بخشی از این ظرفیتها در مراحل اجرایی متوقف میشود. بنابراین، افزایش ۶۶ درصدی تجارت ایران و گرجستان در نیمه نخست سال را نباید به عنوان نشانهای از رفع موانع اساسی تجارت دو کشور در نظر گرفت. در حقیقت، این رشد در شرایطی به وقوع پیوسته که برخی محدودیتهای بانکی و تجاری هنوز وجود دارد و ترکیب تجارت نیز نشان میدهد که افزایش مبادلات عمدتاً از سوی صادرات گرجستان به ایران صورت گرفته است. لذا، ادامه این روند و تبدیل آن به رشد پایدار، نیازمند سیاستهای تکمیلی در زمینه تجارت، حملونقل، تأمین مالی و ایجاد روابط بانکی است.
ضرورت تغییر استراتژی تجارت با گرجستان
یکی از نتایج مهمی که از آمار تجارت ششماهه نخست سال ۲۰۲۶ منتشر شده، تفکیک میان «رشد تجارت» و «بهبود کیفیت تجارت» است. هرچند ارزش مبادلات افزایش یافته، بخش قابل توجهی از این رشد ناشی از بازصادرات خودرو از گرجستان به ایران بوده و صادرات ایران به گرجستان تقریباً ثابت مانده است.
بنابراین، هدف سیاست تجاری ایران باید فراتر از صرف افزایش ارقام مبادلات باشد. مسئلهی اصلی، تقویت صادرات ایران، تنوعبخشی به سبد کالایی صادرات، ارتقاء سهم محصولات فرآوریشده و با ارزش افزوده بالاتر و شناسایی ظرفیت گرجستان برای دسترسی به بازارهای دیگر است.
در این راستا، تشکیل کارگروههای تخصصی مشترک میان دو کشور میتواند به شناسایی دقیقتری از نیازهای بازار کمک کند. به جای نگرش کلی به بازار گرجستان، میتوان برای حوزههایی مانند صنایع غذایی، مصالح ساختمانی، پتروشیمی، محصولات پلاستیکی، فولاد، محصولات کشاورزی و کالاهای صنعتی بازارهای هدف مشخص تعریف کرد و ظرفیتهای شرکتهای ایرانی را با نیازهای واردکنندگان گرجی تطبیق دادبه جای نگاه کلی به بازار گرجستان، میتوان برای حوزههایی مانند صنایع غذایی، مصالح ساختمانی، پتروشیمی، محصولات پلاستیکی، فولاد، محصولات کشاورزی و کالاهای صنعتی بازارهای هدف مشخص تعریف کرد و ظرفیت شرکتهای ایرانی را با نیاز واردکنندگان گرجی تطبیق داد.
همزمان با این روند، تقویت همکاری میان اتاقهای بازرگانی، تشکلهای صادراتی و فعالان بخش خصوصی دو کشور نیز میتواند به شناسایی شرکای تجاری، کاهش هزینههای مبادله و افزایش حضور شرکتهای ایرانی در بازار گرجستان نیز کمک کند. این رویکرد تنها در صورتی مؤثر خواهد بود که با کاستن یا تسهیل موانع انتقال پول و تسریع در فرآیندهای گمرکی و حملونقلی همراه باشد.
تجارت ۲۳۱ میلیون دلاری؛ آغازی برای مسیری بزرگتر؟
افزایش تجارت ایران و گرجستان را میتوان بهعنوان نشانهای مثبت از ادامه روابط اقتصادی دو کشور در شرایط دشواری که در منطقه وجود دارد، ارزیابی کرد، اما ترکیب این افزایش نشان میدهد که هنوز نمیتوان از تحولی ساختاری در روابط تجاری سخن گفت. جهش صادرات گرجستان به ایران عمدتاً تحت تأثیر بازصادرات خودرو صورت گرفته و صادرات ایران به گرجستان تقریباً در سطح خود باقی مانده است.
با این حال، همین تغییر میتواند فرصت مناسبی برای بازتعریف رابطه اقتصادی دو کشور باشد. گرجستان از یک سو به بازار ایران نزدیک است و از سوی دیگر به دریای سیاه، قفقاز و شبکه حملونقل اروپا دسترسی دارد. در عین حال، سرمایهگذاریهای جدید در زیرساختهای ترانزیتی این کشور، توانایی گرجستان را برای تبدیل شدن به یک گره کلیدی لجستیکی در منطقه تقویت میکند.
برای ایران، بهرهبرداری از این فرصت مستلزم گسترش دیدگاه مربوط به گرجستان از یک بازار مصرفی محدود به اعتنا به یک کانون دسترسی به بازارهای بزرگتر است. توسعه صادرات کالاهای با ارزش افزوده، ایجاد مسیرهای مالی مطمئن، تقویت همکاریهای حملونقلی و لجستیکی و استفاده از ظرفیت بنادر دریای سیاه میتواند زمینهساز شکلگیری یک رابطه اقتصادی وسیعتر باشد.
نظرات کاربران