طبق گزارش ایلنا، پس از گذشت بیش از چهل سال از تحریمهای آمریکا، ایران همچنان قادر به دستیابی به منابع ارزی و ارزش دلاری است؛ هرچند که این دسترسی الزاما از طریق بانکهای بینالمللی امکانپذیر نیست. نفت، صادرات غیرنفتی، یوان چین، شبکه صرافیها و واسطههای مالی، مرزهای عراق و افغانستان، ارزهای دیجیتال و طلا، همگی بهعنوان مسیرهایی عمل میکنند که تهران میتواند از طریق آنها درآمدهای خارجیاش را به ارز و داراییهای قابل استفاده تبدیل کند.
در این بین، نفت بهعنوان اصلیترین منبع درآمد ارزی ایران باقی مانده است. با تشدید تحریمها و محدود شدن دسترسی تهران به سیستم مالی جهانی، بخش بزرگی از صادرات نفتی ایران عملا بهدست نمیآید. چین در سال ۲۰۲۳ به خریدار اصلی نفت ایران تبدیل شده و حجم زیادی از معاملات با این کشور بهوسیله یوان و از طریق بانکها و شرکتهای واسطه انجام میشود.
براساس تخمینهای شرکت «دیلور»، که در حوزه انرژی فعالیت دارد، تخفیف قیمت نفت ایران به خریداران چینی تا سال ۲۰۲۶ به حدود ۱۴ تا ۱۷ دلار در هر بشکه خواهد رسید. با این حال، همین رویه هنوز میلیاردها دلار درآمد برای ایران به همراه دارد که قابل تبدیل به ارزهای دیگر یا داراییهای بهکاربردنی است.
شبکه صرافیها و واسطههای مالی
یوان بهتنهایی قادر نیست تمامی نیازهای ارزی ایران را تأمین کند. از این رو، شبکهای از صرافیها، شرکتهای واسطه و مجموعههای تجاری در کشورهایی نظیر امارات، هنگکنگ و سنگاپور برای تبدیل درآمدهای نفتی به دلار، درهم و سایر ارزها بهکار گرفته میشوند.
وزارت خزانهداری ایالات متحده این شبکه را بهعنوان نوعی «بانکداری سایه» توصیف کرده است؛ شبکهای که بخشی از خدمات نظام بانکی سنتی را خارج از کانالهای رسمی و رسمی ارائه میدهد و به ایران امکان میدهد بخشی از درآمدهای صادراتی خود را جابهجا و بهکار گیرد.
صادرات غیرنفتی؛ منبع مهم درآمد ارزی
ایران همچنین از صادرات پتروشیمی، فولاد، مواد معدنی، محصولات کشاورزی و دیگر کالاها نیز درآمد ارزی قابلتوجهی را بهدست میآورد. بر اساس آمار وزارت صنعت ایران، ارزش صادرات غیرنفتی در سال منتهی به مارس ۲۰۲۵ تقریباً ۵۷.۸ میلیارد دلار برآورد شده است.
قسمت عمدهای از این درآمدها باید به چرخه اقتصادی کشور بازگردانده شود و از طریق سازوکارهایی نظیر سامانه «نیما» در اختیار واردکنندگان قرار گیرد. با این حال، تفاوت میان نرخهای رسمی و بازار آزاد و مشکلات انتقال ارز، بازگرداندن کامل و سریع این درآمدها به اقتصاد داخلی را با دشواریهایی مواجه کرده است.
عراق و افغانستان؛ راهکار دسترسی به دلار نقدی
علاوه بر مسیرهای بانکی و تجاری، کشورهای همسایه نیز دسترسی به دلار نقدی را تسهیل میکنند. در سالهای اخیر، عراق بهعنوان یکی از مهمترین مسیرهای خروج دلار به کشورهای همسایه شناخته شده است. همچنین، ایالات متحده برای جلوگیری از انتقال غیرقانونی ارز، محدودیتهایی را برای برخی از بانکهای عراقی وضع کرده است.
افغانستان نیز بهدلیل افزایش استفاده از پول نقد و شبکه «حواله»، به یکی دیگر از مسیرهای منطقهای تبدیل شده است. گزارشها حاکی از وجود شبکههایی برای تبدیل ریال ایران به دلار و انتقال نقدی ارز در میان دو کشور هستند؛ هرچند که همه دلارهای خارجشده از افغانستان به ایران منتقل نمیشوند.
ارزهای دیجیتال؛ دلار بدون بانک آمریکایی
ارزهای دیجیتال با پشتوانه دلار، به ویژه «تتر» (USDT)، امکان جدیدی برای ذخیره و نقل و انتقال ارزش دلاری فراهم کردهاند. این ابزار به کاربران این قابلیت را میدهد که ارزش خود را بهصورت دیجیتال و بدون نیاز به حساب دلاری در بانکهای غربی منتقل کنند.
شرکت «الیپتیک» ادعا میکند که بانک مرکزی ایران در برخی مواقع صدها میلیون دلار تتر خریداری کرده و بخشی از این معاملات از طریق صرافیهای ایرانی انجام پذیرفته است. با این حال، این مسیر نیز بدون ریسک نیست، زیرا شرکت تتر میتواند داراییهای ذخیره شده در برخی کیفپولها را مسدود کند.
طلا؛ راهکار سنتی ایران برای انتقال دارایی
قبل از ظهور ارزهای دیجیتال، طلا یکی از اصلیترین ابزارهای تبدیل داراییهای ارزی ایران به ارزشهای قابل انتقال بهحساب میآمد. در سالهای اوج تحریمها، بخشی از درآمدهای انرژی ایران در ترکیه به لیر دریافت و بعدها برای خرید طلا بهکار میرفت تا این دارایی به ایران یا سایر بازارها منتقل شود.
این تجربه گویای این است که برای ایران، دریافت مستقیم دلار همیشه یک ضرورت نیست؛ تا زمانی که درآمدهای صادراتی قابلیت تبدیل به دارایی یا ارزی را داشته باشند که امکان جابهجایی و استفاده از آن وجود داشته باشد.
تحریمها؛ هزینه دسترسی به دلار
با وجود این شبکه وسیع، دسترسی ایران به ارز خارجی بدون هزینه نیست. تخفیف در فروش نفت، هزینههای میانجیگری، کارمزد صرافیها، هزینههای انتقال ارز، استفاده از شرکتهای واسطه، بارگیری و ریسک مسدود کردن داراییهای دیجیتال، بخشی از ارزش درآمدهای ایران را کاهش میدهد.
بنابراین، هرچند که تحریمها نتوانستهاند ایران را کاملاً از درآمدهای ارزی محروم کنند، اما راههای دسترسی تهران به این منابع را به طرز قابلملاحظهای پیچیدهتر، پرهزینهتر و پرخطرتر کردهاند.
دلار از معاملات کنار رفته، اما نه از اقتصاد ایران
در پایان، کاهش کاربرد دلار در برخی معاملات تجاری خارجی ایران به معنای حذف این ارز از اقتصاد ایران نیست. بهعنوان مثال، بخشهایی از تجارت نفت با چین بهوسیله یوان انجام میشود، اما دلار هنوز بهعنوان یکی از ارکان اساسی ارزشگذاری، ذخیره ارزش و مبادلات غیررسمی شناخته میشود.
افزایش بالای نرخ دلار در بازار آزاد ایران نیز تأکید دیگری بر اهمیت این ارز دارد. بر اساس گزارشات منتشرشده، نرخ دلار در بازار آزاد در اواخر اوت ۲۰۲۶ به حدود ۲.۰۱۵ میلیون ریال رسیده است.
بنابراین، ایران توانسته است وابستگی خود را به شبکه بانکی دلار کاهش دهد، اما از دلار نیز عبور نکرده است. در موارد بسیاری، دلار تنها از آغاز زنجیره معاملات حذف شده و همچنان در پایان این زنجیره، بهعنوان معیار ارزش و یکی از ابزارهای اصلی حفظ قدرت خرید، حضور دارد.
نظرات کاربران