باشگاه خبرنگاران جوان؛ کیمیا قلی‌پور - با شروع مهرماه ۱۴۰۵، برنامه‌ای چهارمرحله‌ای از سوی بانک مرکزی به جهت توسعه چک‌های دیجیتال و کاهش تدریجی وابستگی بانک‌ها به چک‌های کاغذی به مرحله اجرایی وارد می‌شود. هدف این طرح، ترغیب کاربران به استفاده بیشتر از خدمات آنلاین، کاهش روندهای کاغذی و سوق دادن نظام بانکی به سمت ابزارهای پرداخت و تعهدات الکترونیکی است.
طبق برنامه تعیین‌شده توسط بانک مرکزی، این طرح به صورت چهار مرحله‌ای اجرا خواهد شد که در خلال آن، سهم چک‌های دیجیتال در نظام بانکی افزایش خواهد یافت.
در مرحله ابتدایی، که از ابتدای مهرماه تا پایان آذرماه ۱۴۰۵ ادامه خواهد داشت، بانک‌ها موظفند سهم چک‌های الکترونیکی را به ۲۵ درصد از کل دسته‌چک‌های صادرشده برسانند. همچنین ۲۵ درصد از چک‌های دیجیتال واگذار شده در سامانه چکاوک می‌بایست از طریق روش‌های غیرحضوری انجام شود.
این سهم در مراحل بعدی افزایش خواهد یافت. در مرحله دوم، که از ابتدای دی‌ماه تا انتهای اسفندماه ۱۴۰۵ خواهد بود، سهم مشخص‌شده برای چک‌های دیجیتال به ۴۰ درصد خواهد رسید. مرحله سوم از فروردین تا پایان اردیبهشت ۱۴۰۶ پیگیری می‌شود و هدف ۶۰ درصدی برای چک‌های دیجیتال تعیین شده است. در نهایت، مرحله چهارم از خرداد تا پایان تیرماه ۱۴۰۶ اجرا خواهد شد و سهم هدف‌گذاری‌شده به ۸۰ درصد خواهد رسید.
همزمان با افزایش سهم چک‌های دیجیتال، تعداد برگ‌های چک کاغذی به‌صورت مرحله‌ای کاهش خواهد یافت.
میزان دسته‌چک کاغذی برای مشتریان حقیقی در مرحله اول به ۱۰۰ برگ تعیین شده است. این مقدار در مرحله دوم به ۵۰ برگ، در مرحله سوم به ۲۵ برگ و در مرحله چهارم به ۱۰ برگ تقلیل خواهد یافت.
برای مشتریان حقوقی، صدور دسته‌چک کاغذی تا پایان اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۶ با حداکثر ۱۰۰ برگ مجاز است و از خردادماه تا پایان تیرماه ۱۴۰۶، این سقف به ۵۰ برگ کاهش می‌یابد.

بانک مرکزی همچنین اعلام کرده که عملکرد بانک‌ها در راستای تحقق این اهداف به‌طور مستمر مورد بررسی قرار خواهد گرفت و در صورت عدم تحقق این اهداف، بانک مذکور ممکن است با تبعات قانونی پیش‌بینی‌شده در قانون بانک مرکزی مواجه شود.
این برنامه به‌منظور دستیابی به تکالیف قانونی برنامه هفتم پیشرفت و حرکت نظام بانکی به سمت کاهش و نهایتاً منع صدور چک‌های کاغذی تدبیر شده است.
چک الکترونیکی چه سودمندی‌هایی دارد؟
چک الکترونیکی در وهله اول قادر است تا بسیاری از فرآیندهایی که در گذشته نیاز به حضور فیزیکی مشتری در شعبه داشت، به‌صورت غیرحضوری انجام‌پذیر نماید. صدور، ثبت، تأیید و انتقال چک الکترونیکی از طریق بسترهای بانکی فراهم می‌شود که در پی آن، زمان معاملات کاهش می‌یابد.
از سوی دیگر، حذف یا کاهش گردش فیزیکی برگ‌های چک منجر به کاهش هزینه‌های مربوط به چاپ، نگهداری، انتقال و بایگانی اسناد کاغذی می‌شود. همچنین، کاستن از مصرف کاغذ از منظر محیط‌زیست نیز اهمیت دارد.
مزیت دیگر چک الکترونیکی، افزایش قابلیت ردیابی فرآیند صدور و انتقال آن است. در معاملات سنتی، برخی مشکلات ناشی از فقدان یا آسیب‌دیدگی برگه چک به وجود می‌آید، در حالی که در فرآیندهای الکترونیکی، اطلاعات مربوط به چک در سامانه‌های بانکی ثبت و قابل پیگیری می‌باشد.
از دیدگاه کارشناسان، توسعه چک الکترونیکی می‌تواند به ارتقاء شفافیت معاملات کمک کند. ثبت اطلاعات در بسترهای بانکی، امکان نظارت دقیق‌تر بر گردش چک‌ها را برای نهادهای نظارتی فراهم می‌آورد و با آماده‌سازی زیرساخت‌ها، می‌تواند خطاهای انسانی و ریسک‌های ناشی از جعل یا سوءاستفاده از اسناد کاغذی را کاهش دهد.
در همین راستا، سیاوش غیبی‌پور، کارشناس اقتصادی، در مصاحبه‌ای با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان اعلام کرده است که چک الکترونیکی به دلیل مزایای متعددش، اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است. از جمله این مزایا می‌توان به صرفه‌جویی در زمان و هزینه‌ها اشاره کرد، چرا که افراد دیگر نیازی به انجام معاملات حضوری نخواهند داشت.
او اضافه کرد: حذف امکان دخل و تصرف، عدم امکان سرقت و سوءاستفاده، و از بین رفتن ریسک آسیب‌دیدگی و فقدان برگه چک، از دیگر مزایای چک الکترونیکی به شمار می‌رود.
البته، موفقیت این برنامه تنها به صدور بخشنامه وابسته نیست و به عواملی نظیر آموزش مشتریان، فراهم بودن زیرساخت‌های فنی، سهولت استفاده از خدمات الکترونیکی و هم‌افزایی کامل بانک‌ها و نظام‌های مرتبط وابسته است. همچنین باید مشتریانی که کمتر با خدمات دیجیتال آشنایی دارند، در این دوره انتقالی از چک کاغذی به چک الکترونیکی مورد حمایت و آموزش قرار گیرند.
بدین ترتیب، از امروز فصل جدیدی در شبکه بانکی آغاز می‌شود؛ فصلی که در آن سهم چک الکترونیکی و خدمات غیرحضوری به‌تدریج افزایش می‌یابد و در عوض، استفاده از چک کاغذی محدودتر خواهد شد؛ تحولی که در صورت اجرای صحیح زیرساخت‌ها می‌تواند بخشی از فرآیندهای سنتی نظام بانکی را به بستر دیجیتال منتقل کند.