عواقب نزدیکی بیش از حد دو هواپیما چیست؟

به گزارش دیلی میل، یک واقعه نگران‌کننده در اطراف فرودگاه لوتون بریتانیا بار دیگر ضرورت رعایت فاصله ایمن بین هواپیماها را به تصویر کشیده است. در این واقعه که در تاریخ ۲۷ آوریل در نزدیکی لیتون بازارد واقع در بدفوردشر روی داد، یک هواپیمای مسافربری با چهار گلایدر که در ارتفاعی مشابه و نزدیک به فضای هوائی تحت کنترل پرواز می‌کردند، مواجه شد.

تحقیقات هیئت بررسی ایمنی پرواز بریتانیا نشان می‌دهد که گلایدرها در محلی قرار گرفته بودند که ممکن است بر ایمنی هواپیمای مسافربری تأثیرگذار باشد. کنترل‌کنندگان همچنین پس از دریافت گزارش از خلبان درباره وضعیت پیش‌آمده، به عواقب جدی این حادثه پی بردند.

به‌طور کلی، حوادث هوانوردی به‌دقت مورد تحلیل و بررسی قرار می‌گیرند؛ اما واژه «نزدیک‌به‌برخورد» همواره به معنای این نیست که فاصله میان هواپیماها تنها چند ثانیه بود که به برخورد می‌انجامید.

در دنیای هوانوردی، اصطلاحاتی نظیر Near Midair Collision یا NMAC برای توصیف وضعیت‌هایی که خطر نزدیکی هواپیماها به یکدیگر را مشخص می‌کند، به کار می‌رود. در بریتانیا، اصطلاح رسمی Airprox برای حالتی استفاده می‌شود که به عقیده خلبان یا کارکنان کنترل ترافیک هوایی، فاصله، موقعیت یا سرعت هواپیماها به گونه‌ای باشد که ایمنی آن‌ها را به خطر بیندازد یا پتانسیل تهدید برای ایمنی آن‌ها وجود داشته باشد.

بنابراین، صرفاً ارزیابی فاصله میان دو هواپیما نمی‌تواند به معنای وقوع یک رویداد Airprox باشد. خلبان یا کنترل‌کننده باید تمام عوامل و شرایط کلی پیرامون موضوع را نیز مد نظر قرار دهند.

حتی ممکن است دو هواپیما چند کیلومتر از یکدیگر فاصله داشته باشند، اما در صورت عدم رعایت استانداردهای جداسازی، امکان آن وجود دارد که یک گزارش Airprox صادر شود. در عین حال، هر واقعه‌ای که ثبت می‌شود، لزوماً به این معنا نیست که خطر برخورد اجتناب‌ناپذیر بوده است.

در موارد فراوان، هرگاه فاصله عمودی بین دو هواپیما به کمتر از ۵۰۰ فوت (حدود ۱۵۲ متر) برسد، وضعیت می‌تواند به‌عنوان یک خطر جدی در نظر گرفته شود. با این حال، هیچ عدد مشخصی وجود ندارد که به تنهایی مرز مطمئن و خطرناک را تعیین کند.

استانداردهای جداسازی بین هواپیماها به عواملی چون ارتفاع، نوع فضای هواپیمایی، تجهیزات نظارتی و شرایط پرواز وابسته است. به‌عنوان مثال، در پروازهای تحت نظارت ترافیک هوایی در بریتانیا، معمولاً جداسازی عمودی حداقل ۱۰۰۰ فوت (حدود ۳۰۵ متر) تا ارتفاع تقریباً ۴۱ هزار فوت در نظر گرفته می‌شود.

در جداسازی افقی نیز فاصله ممکن است چند مایل دریایی باشد. در بسیاری از حوزه‌های تحت کنترل، این فاصله معمولاً پنج مایل دریایی و در برخی از مناطق شلوغ تقریباً سه مایل دریایی است.

به همین خاطر، نقض استاندارد جداسازی همیشه به معنای این نیست که دو هواپیما در آستانه برخورد قرار داشته‌اند. جهت حرکت، اختلاف ارتفاع و سرعت نزدیک‌شدن آن‌ها نیز در ارزیابی خطر نقش حیاتی دارند.

تصور کنید که دو هواپیما در فاصله چند کیلومتری از یکدیگر قرار دارند ولی با سرعت بالایی به سمت یکدیگر نزدیک می‌شوند. در این وضعیت، زمان موجود برای پاسخ‌دهی ممکن است به‌مراتب کمتر از حالتی باشد که دو هواپیما در فاصله مشابهی با مسیرهای متفاوت در حال حرکت هستند.

به همین دلیل، سیستم‌های ایمنی هوانوردی تنها بر اساس فاصله ارزیابی نمی‌کنند. سرعت نزدیک‌شدن، ارتفاع، موقعیت و مسیر هواپیماها در تحلیل تهدیدهای احتمالی از اهمیت بالایی برخوردار است.

به این ترتیب، ممکن است یک واقعه ابتدا ظاهر چندان خطرناکی نداشته باشد، ولی بررسی دقیق‌تر داده‌های پرواز نکات نگران‌کننده‌تری را نشان دهد، از جمله اینکه هواپیماها با سرعت‌های بالایی به سمت یکدیگر در حال حرکت هستند.

هوانوردی تجاری برای پیشگیری از این نوع حوادث به چندین لایه ایمنی تکیه می‌کند. یکی از این لایه‌ها کنترل‌کنندگان ترافیک هوایی هستند که قادر به هدایت خلبانان به تغییر ارتفاع یا مسیر در صورت شناسایی خطر هستند.

هواپیماهای مسافربری همچنین به سیستم‌های جلوگیری از برخورد که تحت عنوان TCAS شناخته می‌شود، مجهز شده‌اند. این سیستم به صورت مستقل از اطلاعات زمینی عمل می‌کند و در صورتی که احتمال برخورد شناسایی شود، می‌تواند خلبانان را با دستورالعمل‌های مشخص برای واکنش راهنمایی کند.

به عنوان مثال، TCAS ممکن است یک هشدار به نام Resolution Advisory صادر کند که از خلبان بخواهد ارتفاع هواپیما را کاهش یا افزایش دهد. این سیستم در تصمیم‌گیری خود تنها به فاصله بین دو هواپیما توجه نمی‌کند و عواملی از جمله ارتفاع، فاصله و سرعت نزدیک‌شدن را نیز در نظر می‌گیرد.

از این رو، در صورتی که دو هواپیما با سرعت زیادی به هم نزدیک شوند، این سیستم می‌تواند در مدت زمان کوتاهی خطر را شناسایی کند و فرصت کافی برای واکنش را مهیا کند.

پس از گزارش چنین وقایعی، فرآیند تحقیق با جمع‌آوری داده‌ها آغاز می‌شود. اطلاعات مربوط به رادار، گفت‌وگوهای رادیویی، گزارش‌های خلبانان و اطلاعات مربوط به کنترل‌کنندگان ترافیک هوایی از جمله مواردی هستند که مورد بررسی قرار می‌گیرند.

سپس کارشناسان تلاش می‌کنند تا شرایط پروازی را بازسازی کنند تا بفهمند که هواپیماها در چه فاصله‌ای از یکدیگر قرار داشتند، با چه سرعتی حرکت کردند و چه تدابیری برای جلوگیری از نزدیک‌تر شدن بیشتر اتخاذ شده است.

هدف این تحقیقات فقط تعیین درجه‌ی خطر یک حادثه نیست. اطلاعات به‌دست‌آمده می‌تواند به منظور شناسایی نقاط ضعف و بهبود رویه‌ها و سیستم‌های ایمنی در هوانوردی نیز مورد استفاده قرار گیرد.

برخی از حوادث نزدیک‌به‌برخورد در هوانوردی ممکن است بسیار جدی باشند. حوادثی نظیر برخورد هوایی میان دو هواپیمای Pacific Southwest Airlines در سال ۱۹۷۸ بالای سن‌دیگو و برخوردی در سال ۲۰۰۲ در نزدیکی اوبرلینگن آلمان که به مرگ ۷۱ نفر انجامید، همچنان در برنامه‌های آموزشی ایمنی هوانوردی بررسی می‌شوند.

با این حال، کارشناسان خاطرنشان می‌کنند که تمام واقعه‌هایی که در اخبار به عنوان «نزدیک‌به‌برخورد» مطرح می‌شوند، به یک اندازه خطرناک نیستند. برخی از موارد فقط نقض استاندارد جداسازی بوده و در مواردی دیگر احتمال واقعی برخورد وجود داشته است.

حتی در شرایطی که هیچ برخوردی رخ نمی‌دهد، مانور ناگهانی برای جلوگیری از حادثه می‌تواند مسافران را که کمربند نبسته‌اند یا در حال حرکت در کابین هستند، در معرض خطر قرار دهد.

به همین دلیل، سیستم ایمنی هوانوردی در تلاش است تا پیش از آنکه یک وضعیت به حالت بحرانی تبدیل شود، آن را شناسایی و کنترل کند. فاصله میان دو هواپیما فقط یکی از عوامل مؤثر است و سرعت نزدیک‌شدن، مسیر حرکت، ارتفاع و واکنش‌های خلبانان و سیستم‌های ایمنی نیز در ارزیابی خطر نقش اساسی دارند.