باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه‌کباری - ناترازی گاز که در سال‌های اخیر به یکی از مشکلات مزمن در حوزه انرژی کشور تبدیل شده، امسال با فرسایش بخشی از ظرفیت تولید و آسیب به زیرساخت‌های انرژی، ابعاد جدیدی به خود گرفته است؛ به‌نحوی که براساس اظهارات مسئولان، فاصله بین تولید و مصرف گاز در حال افزایش بوده و همزمان، نگرانی‌ها نسبت به تأمین سوخت برای نیروگاه‌ها، صنایع و بخش خانگی در فصول سرد سال نیز افزایش یافته است. در این شرایط، هشدارهای مطرح‌شده از سوی کارشناسان نشان می‌دهد که تداوم ناترازی گاز می‌تواند از حوزه صنعت گاز فراتر رفته و به پایداری شبکه برق، ادامه تولید و در نهایت به اشتغال و سایر شاخص‌های اقتصادی کشور آسیب بزند.
افزایش ناترازی در پی آسیب به زیرساخت‌ها
اسماعیل سقاب اصفهانی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی، پیشتر درباره وضعیت فعلی ناترازی گاز تأکید کرده بود که قبل از رویارویی با جنگ، ناترازی گاز به حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب می‌رسید، اما آسیب‌های وارده به زیرساخت‌ها این شکاف را به نزدیک ۱۰۰ میلیارد مترمکعب افزایش داده است.
به گفته سقاب اصفهانی، تولید سالانه گاز در کشور نیز از ۲۹۷ میلیارد مترمکعب به ۲۴۲ میلیارد مترمکعب کاهش یافته است؛ بدین معنا که حدود ۵۵ میلیارد مترمکعب از تولید سالانه گاز به‌دلیل خسارات به زیرساخت‌ها از دست رفته است.
این موارد در شرایطی بیان می‌شود که پیش از بروز آسیب‌های اخیر، کشور با ناترازی مزمن گاز دست به گریبان بوده و در روزهای اوج مصرف، فاصله میان عرضه و تقاضا به صدها میلیون مترمکعب در روز می‌رسید.
ناترازی مزمن در کنار افت ظرفیت تولید
در این راستا، سعید توکلی، معاون وزیر نفت و مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران، در برنامه تلویزیونی با اشاره به سابقه ناترازی گاز در کشور گفته است که در سال‌های گذشته به‌واسطه برخوردهای مقطعی با موضوع انرژی، در روزهای اوج مصرف، حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ میلیون مترمکعب ناترازی وجود داشت و این عدد در برخی روزها به ۲۵۰ تا ۳۰۰ میلیون مترمکعب نیز می‌رسید.
او همچنین اظهار داشت که حمله به چهار پالایشگاه در تاریخ ۲۷ اسفند سال گذشته منجر به کاهش حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید گاز شده است که پس از انجام تلاش‌های لازم، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت به‌عنوان تولید سريع دوباره به مدار برگشته است.
با این حال، توکلی یادآور شده است که برای زمستان امسال، علاوه بر ناترازی همیشگی، کشور با کمبود تقریبی ۱۳۰ میلیون مترمکعب گاز نیز روبروست.
مدیرعامل شرکت ملی گاز ایران همچنین به نقش گاز در سبد انرژی کشور اشاره کرده و عنوان کرد که سهم این حامل انرژی به حدی بالا رفته که دیگر صرفاً یک موضوع صنعتی نیست و ابعاد اجتماعی و امنیتی پیدا کرده است.
به گفته وی، نزدیک به ۱۰۰ درصد شهرها و ۹۸ درصد جمعیت کشور تحت پوشش گاز هستند و صنایع و نیروگاه‌ها نیز به‌شدت به گاز وابسته‌اند.
هشدار درباره گسترش ناترازی گاز به برق و تولید
در این راستا، محمد میرزایی، نماینده مجلس، با اشاره به وضعیت تولید و مصرف گاز، نسبت به پیامدهای کاهش ظرفیت تولید هشدار داد.
او بیان کرد: «آسیب‌های ناشی از حملات دشمن امریکایی-صهیونی به زیرساخت‌های تولیدی پارس جنوبی، موجب کاهش تقریبی ۲۰ درصدی ظرفیت تولید روزانه گاز طبیعی کشور شده است. با توجه به زمان‌بر بودن فرآیند بازگردانی کامل این ظرفیت که به دو تا سه سال تخمین زده می‌شود، تغییر رویکرد به سوی بهینه‌سازی مصرف و کاهش تلفات با همکاری بخش خصوصی و عموم مردم به یک اولویت ملی تبدیل شده است.»
میرزایی بر ضرورت برنامه‌ریزی پیشگیرانه برای فصول سرد تأکید کرده و گفت: «با گذشت بخش عمده‌ای از ماه‌های گرم سال، اتخاذ رویکردهای پیشگیرانه به‌منظور تأمین پایدار گاز در فصول سرد باید در اولویت برنامه‌ریزی‌های کلان قرار گیرد. با توجه به افزایش تقاضا برای گرمایش در بخش خانگی در ماه‌های سرد، احتمال بروز افت فشار و حتی قطعی گاز در انتهای شبکه‌های انتقال بسیار جدی است؛ بنابراین، دستگاه‌های اجرایی نباید تدوین سناریوهای مدیریت بحران را به زمان سردی هوا موکول نمایند.»
او همچنین به ارتباط زنجیره تأمین گاز، برق و تولید صنعتی و کشاورزی اشاره کرد و افزود: «در دوره پیک مصرف زمستانی، تخصیص حداکثری گاز طبیعی به بخش خانگی، تأمین سوخت برای نیروگاه‌ها و صنایع را با محدودیت‌های شدید مواجه می‌سازد. با توجه به سهم ۸۱ درصدی نیروگاه‌های حرارتی در تولید شبکه برق کشور و وابستگی آن‌ها به گاز طبیعی، ناترازی گاز به‌طور مستقیم بر پایداری شبکه برق، تداوم تولیدات صنعتی و کشاورزی، حفظ اشتغال و نماگرهای اقتصادی تأثیر می‌گذارد.»
ریشه ناترازی تنها در رفتار مصرف‌کننده نیست
میرزایی با استناد به مطالعات مرکز پژوهش‌های مجلس، پایین بودن راندمان حرارتی ساختمان‌ها و فرسودگی تجهیزات را از جمله عوامل تأثیرگذار در شدت بالای مصرف انرژی در بخش خانگی دانست.
او تصریح کرد: «بیشتر ناترازی ناشی از بالارفتن مصرف انرژی در بخش خانگی به دلیل ضعف عایق‌بندی ساختمان‌ها و کارایی پایین سیستم‌های گرمایشی مانند بخاری‌ها و موتورخانه‌ها بوده که خود موجب اتلاف انرژی قابل‌توجهی می‌شود.»
این نماینده اضافه کرد: «بنابراین، نمی‌توان تمام تقصیر ناترازی را به رفتار مصرف‌کننده نسبت داد و تنها با رویکرد یک‌بعدی آزادسازی قیمت به دنبال حل مسئله بود.»
مدل کارور انرژی؛ راهکار کاهش مصرف
در این راستا، گسترش مدل شرکت‌های «کارور انرژی» به‌عنوان یکی از راهکارهای کاهش مصرف مورد توجه قرار گرفته است.
در این زمینه، توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز، اعلام کرد که تا به‌حال ۱۰۹ قرارداد در پنج بخش شامل کشاورزی، صنعت، نیروگاه‌ها، بخش عمومی و خانگی تحت عنوان کارور انرژی امضا شده و پیش‌بینی می‌شود که میزان صرفه‌جویی ناشی از این قراردادها تا پایان سال به بیش از یک میلیارد مترمکعب برسد.
طبق هدف‌گذاری انجام شده، برای پنج ماه باقی‌مانده از سال، بایستی تقریباً ماهانه ۲۰۰ میلیون مترمکعب صرفه‌جویی محقق گردد.
به گفته توکلی، شرکت‌های کارور به‌عنوان واسطه میان تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان عمل کرده و ظرفیت‌های بهینه‌سازی را شناسایی و پروژه‌های کاهش مصرف را به‌اجرا درمی‌آورند. به‌عنوان مثال، در واحدهای آجرپزی با بهبود فناوری، مصرف گاز از ۳۰۰ مترمکعب به ۲۷.۴ مترمکعب کاهش یافته است. همچنین در نانوایی‌های صنعتی، یک شرکت دانش‌بنیان تجهیزاتی طراحی کرده که قادر است مصرف انرژی را ۵۰ تا ۷۰ درصد کاهش دهد.
توکلی همچنین به اصلاح موتورخانه‌ها اشاره کرد و گفت که تا به‌حال ۱۳۰ هزار واحد تحت این اصلاح قرار گرفته‌اند.
میرزایی نیز در مورد نقش کارورها خطاب به مردم ابراز کرد: «شرکت‌های کارور می‌توانند با همکاری با مردم، نسبت به بهبود راندمان مصرف انرژی ساختمان‌هایی که دچار اتلاف زیادی هستند و پیاده‌سازی پروژه‌های بهینه‌سازی مانند عایق‌بندی، کالیبراسیون موتورخانه‌ها و تجهیزات فرسوده اقدام کنند.»
او افزود: «این روش، علاوه بر اینکه سطح آسایش خانوار را حفظ می‌کند، منجر به کاهش قابل توجه مصارف و هزینه‌های گاز شده و زمینه مشارکت واقعی بخش خصوصی در طرح‌های ملی بهینه‌سازی را فراهم می‌آورد.»
میرزایی همچنین یادآور شد که فعالیت‌های کارور انرژی نباید به بخش مسکونی محدود شود و صنایع و واحدهای تولیدی و گلخانه‌ای نیز باید از فناوری‌های نوین جهت کاهش مصرف و تجهیزات به‌روز بهره‌مند شوند.
فشار مصرف خانگی در زمستان
بخش خانگی یکی از کلیدی‌ترین عرصه‌ها در فشار بر شبکه گاز در فصل سرد به‌حساب می‌آید. توکلی خاطرنشان کرد که **۷۰ تا ۸۰ درصد مصرف انرژی در یک واحد مسکونی در فصل زمستان مربوط به گرمایش است** و به ازای هر یک درجه کاهش دما در محیط، حدود **۲۵ میلیون مترمکعب** به مصرف گاز کشور افزوده می‌شود.
سخنگوی دولت نیز به شرایط آتی اشاره کرده و اظهار کرده است که احتمال بروز مشکلاتی در برخی استان‌های شمالی وجود دارد، اما تدابیر لازم برای جلوگیری از ایجاد هرگونه اختلال در زندگی مردم اندیشیده شده است.
فاطمه مهاجرانی همچنین گفت که در طی حملات صورت گرفته به حوزه انرژی، حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید کشور به خطر افتاد و تقریباً ۱۰۰ میلیون مترمکعب آن دوباره به مدار برگشت.
او بر اهمیت تأمین انرژی برای بخش صنعت تأکید کرده و گفت که دولت باید با همکاری شورای عالی انرژی و وزارت کشور، تدابیر لازم برای روشن نگه داشتن چراغ صنعت و جلوگیری از بروز مشکل برای خانوارها را فراهم آورد.
تعرفه‌گذاری؛ تمرکز بر مصرف‌های نامتعارف
میرزایی در ادامه در خصوص قیمت‌گذاری حامل‌های انرژی تأکید کرد: «مدیریت تقاضای گاز طبیعی نباید از طریق شوک‌درمانی و آزادسازی قیمت‌ها صورت گیرد. اصلاح تعرفه‌ها باید به‌صورت تدریجی و با شیبی ملایم، عقلایی و بر روی مشترکین با مصرف بالا متمرکز باشد.»
او با استناد به داده‌های مرکز پژوهش‌های مجلس اظهار داشت که میانگین مصرف در دهک‌های مختلف رفاهی تفاوت چندانی ندارد و سیاست‌های قیمتی ناگهانی می‌تواند فشار بیشتری بر قشرهای کم‌درآمد وارد کند.
میرزایی به تمرکز سیاست تعرفه‌ای بر مشترکان با مصرف بالا اشاره کرده و گفت: «مشترکان در پله چهارم از مجموع مشترکان که تنها دو درصد را تشکیل می‌دهند، بالغ بر پنج درصد از کل مصرف گاز را به خود تخصیص داده‌اند.»
به گفته وی، وضع تعرفه‌های بازدارنده برای مصارف غیر متعارف، در کنار ایجاد امکان دسترسی این مشترکان به خدمات اصلاحی شرکت‌های کارور، می‌تواند به کاهش مصرف کمک نماید.
جمع‌بندی‌های مسئولان نشان می‌دهد که ناترازی گاز در آستانه زمستان، دیگر صرفاً مسئله تأمین گاز بخش خانگی نیست و با توجه به وابستگی نیروگاه‌ها و صنایع به این حامل انرژی، می‌تواند به حیطه برق و تولید نیز سرایت کند. افزایش ناترازی از حدود ۴۵ میلیارد مترمکعب پیش از جنگ به حدود ۱۰۰ میلیارد مترمکعب، کاهش تولید سالانه از ۲۹۷ به ۲۴۲ میلیارد مترمکعب و همچنین از دست رفتن بخشی از ظرفیت تولید، عمق چالش موجود را نمایان می‌سازد.
در چنین شرایطی، مدیریت شرایط زمستانی تنها با افزایش عرضه محقق نمی‌شود و به موازات آن باید کاهش مصرف و اتلاف انرژی، اصلاح تجهیزات و بهینه‌سازی ساختمان‌ها و همچنین مشارکت بخش خصوصی دنبال گردد. مدل کارور انرژی یکی از ابزارهای بارز برای کنترل تقاضا و ایجاد صرفه جویی و خدمات رسانی به مشترکان به شمار می‌آید.
علاوه بر این، تأکید نماینده مجلس بر ارتباط مستقیم میان گاز، برق و تولید، نشان‌دهنده ضرورت در نظر گرفتن زنجیره کامل انرژی در تصمیم‌گیری‌های مربوط به مصرف گاز است. در صورت افزایش مصرف خانگی در روزهای سرد و محدود شدن گازرسانی به نیروگاه‌ها و صنایع، آثار ناترازی می‌تواند فراتر از شبکه گاز رفته و بر فعالیت‌های دیگر بخش‌های اقتصادی تأثیر بگذارد.
بنابراین، با توجه به زمان کم باقی‌مانده تا فصل سرد، اجرای اقدام‌های پیشگیرانه، شناسایی مشترکان پرمصرف، اصلاح تجهیزات فرسوده، توسعه کارورها و برنامه‌ریزی جهت تأمین سوخت نیروگاه‌ها و صنایع، محورهایی هستند که می‌توانند در مدیریت فشار بر شبکه گاز در ماه‌های آینده کارساز باشند.