بر اساس گزارش‌های منتشر شده توسط ایسنا، برنامه‌ریزی شده است که پنل‌های خورشیدی در مبدا اولیه مورد مشاهده و ارزیابی قرار گیرند و پس از ورود به ایران، دوباره از هر محموله نمونه‌برداری انجام شود تا نتایج دو فرآیند مقایسه شود. سوال اساسی این است که آیا پنلی که به کشور وارد شده، واقعاً همان محصولی است که اسناد مربوطه تایید می‌کنند؟
محمد دانش‌پیام، مدیر بازرسی فنی شرکت آزمایشگاه‌های صنایع انرژی ایران، پاسخ این سوال را به‌روشنی با این جمله آغاز می‌کند: «پنل‌هایی که به کشور وارد شده‌اند، بی‌نام و نشان نیستند و از نظر اصالت، فاقد اعتبار نمی‌باشند.»
اما برای اثبات همین اصالت، فرآیندهای متعددی باید طی شود؛ از آزمایش‌هایی که در چین آغاز می‌شوند و تا مراحل ارزیابی در ایران ادامه دارند، شرایط محیطی محل نصب و حتی شبیه‌سازی اثرات سال‌های متمادی بر روی پنل را در بر می‌گیرند. به‌تازگی «شبکه ملی ارزیابی انطباق نیروگاه‌های خورشیدی» با نظارت فرزانه انصاری، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان ملی استاندارد ایران، معرفی شد.
انصاری در این مراسم، بر اهمیت توسعه زیرساخت‌های ارزیابی انطباق در صنعت انرژی‌های تجدیدپذیر تاکید کرد و به نقش بخش خصوصی در بهبود استانداردها و کیفیت این حوزه اشاره نمود. او همچنین به کسب گواهینامه‌های بین‌المللی توسط اپیل به‌عنوان فرصتی برای توسعه زیرساخت‌های ارزیابی انطباق کشور اشاره کرد. اما «ارزیابی انطباق» در عمل چه معنا می‌دهد؟ پاسخ دانش‌پیام ما را به دورانی پیش‌تر می‌برد؛ زمانی که در نظر بود تایید شود که پنل‌های وارداتی، علاوه بر معتبر بودن اسناد، واقعاً همان محصولاتی هستند که آن اسناد درباره آنها برابر شده‌اند.
آیا این پنل واقعاً استاندارد است؟
دانش‌پیام در توضیح آغاز فعالیت‌های این شرکت در همکاری با ساتبا خاطرنشان می‌کند که موضوع از زمانی جدی شد که پنل‌هایی با ثبت سفارش و در نظر گرفتن نظرات متخصصین حوزه خورشیدی به کشور وارد می‌گشتند و یک سوال کلیدی باقی می‌ماند: آیا این محصولات از لحاظ فرآیند استانداردسازی هم مورد بررسی قرار گرفته‌اند؟
او بیان می‌کند که در گام نخست، پنل‌های خورشیدی با استفاده از استانداردهای IEC مورد ارزیابی قرار گرفتند؛ دو استاندارد ۶۱۲۱۵ و ۶۱۷۳۰ که به‌عنوان استانداردهایی معتبر برای محصولاتی شناخته می‌شوند که فرآیندهای تایید و آزمایش را پشت سر گذاشته‌اند. هدف از این نوع ارزیابی، اطمینان از انطباق محصول با الزامات تعیین‌شده توسط سازمان‌های استاندارد بین‌المللی است، به‌طوری که نهایتاً محصولات وارد شده به بازار، از این روند ارزیابی عبور کرده باشند. اما هر گواهی، هرچند معتبر باشد، در واقع تنها یک تکه کاغذ است؛ آن سوی ماجرا خود پنل قرار دارد.
مدیر بازرسی فنی این شرکت تاکید می‌کند که مرحله بعد از اینجا آغاز می‌شود؛ باید بررسی کرد که آیا سندی که همراه پنل آمده واقعاً متعلق به همان محصول است یا خیر. او به‌وضوح بیان می‌کند که ممکن است محصولی با ادعای استانداردسازی وارد شده باشد، اما بایستی روشن شود که آیا داکیومنت همراه آن واقعاً متعلق به آن محصول است یا با سندی از محصول دیگری مواجه هستیم. بدین جهت، آزمایشگاه‌هایی که فرایند تایید یا صدور گواهی را انجام داده‌اند، در مرحله اول مورد اعتبارسنجی قرار می‌گیرند؛ اعتبار آنها و استانداردهای مورد استفاده بررسی شده و ارتباط این استانداردها با پنل نیز سنجیده می‌شود تا مشخص شود که آیا تایپ‌تست‌ها و مدارک همراه محصولاً بر اساس سندی رسمی و معتبر صادر شده‌اند.
به گفته او، پس از این مرحله، نوبت به خود پنل می‌رسد؛ باید این محصول با اسنادش مطابقت داده شود و برخی آزمون‌هایی که در دایره «تایپ‌تست» انجام شده‌اند، مجدداً به‌عنوان نمونه آزمایشی تکرار خواهند شد تا انطباق محصول و مدرک مورد تایید قرار گیرد. در پایان، ضرورت دارد که مشخص شود ما با یک محصول دارای استاندارد و مدرک معتبر رو به‌رو هستیم. همچنین در ادامه همین مسیر، طرحی برای ایجاد یک نشان بومی‌سازی با همکاری ساتبا در حال پیگیری است که این فرآیند با نهاد مربوط در ساتبا هماهنگ شده و به امید آن است که محصولاتی که مراحل پیش‌بینی‌شده را طی کنند، نشانی به نام «IR-RE» دریافت نمایند.
با این حال، او نکته‌ای را یادآور می‌شود که این طرح هنوز به تصویب نرسیده و مراحل فعلی در حال پیاده‌سازی زیرساخت‌های آن است. در این مرحله، سوال فقط این نیست که «آیا استاندارد هست یا خیر؟»؛ بلکه باید به این موضوع نیز توجّه کنیم که آیا محصول استاندارد، برای منطقه جغرافیایی که قرار است در آن به کار گرفته شود، مناسب می‌باشد یا خیر.
مدیر بازرسی فنی شرکت آزمایشگاه‌های صنایع انرژی ایران در مورد نقش نهادهای متولی می‌گوید: سازمان ملی استاندارد می‌تواند به‌عنوان نهاد ناظر بر استانداردها فعالیت داشته باشد، اما چون دامنه فعالیت این سازمان شامل ساختارها و تجهیزات عمومی بیشتری است، حوزه خورشیدی به داشتن یک متولی تخصصی نیاز دارد. ساتبا به‌عنوان نهاد تخصصی این حوزه می‌تواند زیرساخت‌های مربوط به الزامات اجباری محصول و نشان‌های بومی‌سازی را پیاده‌سازی کند.
پنل بی‌نام‌ونشان وارد نشده است
دانش‌پیام در خصوص پنل‌هایی که بررسی شده‌اند نیز تاکید می‌کند که اسناد و «داکیومن‌های» آنها با محصول مقایسه شده است. او تصریح می‌کند که پنل‌هایی که به کشور وارد می‌شوند، دارای نام و نشان هستند و از نظر اصالت، معتبر محسوب می‌شوند.
امّا در این میان، پرسش دیگری نیز وجود دارد: آیا مجموعه‌ای که آزمایش را انجام می‌دهد، خود نیز از اعتبار کافی برخوردار است؟ هیچ فردی نباید بتواند بر نتایج آزمایش‌ها تاثیرگذار باشد و نتایج باید کاملاً بر مبنای چارچوب‌های استاندارد ارائه گردد؛ به‌گونه‌ای که آزمایشگاه قادر باشد از نتایج خود بر اساس همان استانداردها دفاع کند. نقش سازمان ملی استاندارد نیز در این زنجیره قابل توجه است؛ دانش‌پیام در این خصوص توضیح می‌دهد که این سازمان به‌عنوان نهاد متولی استانداردسازی در کشور، فرایند اختیاری‌شدن استاندارد در حوزه پنل‌های خورشیدی، اینورترها و دیگر تجهیزات نیروگاه‌های خورشیدی را پیگیری می‌کند تا اطمینان حاصل شود که هم شهروندان و هم فعالان صنعت از محصولاتی استفاده نمایند که هم معیارهای استاندارد داخلی و هم استانداردهای بین‌المللی را رعایت کرده باشند.
هر آزمایشگاهی نمی‌تواند درباره یک پنل حکم بدهد
از نظر دانش‌پیام، صرفا داشتن تجهیزات کافی برای تبدیل شدن به آزمایشگاه معتبر کافی نیست؛ بلکه شرکت‌ها و آزمایشگاه‌ها باید تنها در حوزه خاصی که مرجعیت و دامنه کار مربوط به آن محصول را دارند، فعالیت کنند. بازرسان فنی که به شرکت‌ها مراجعه می‌کنند، باید متخصصان آن حوزه باشند و این تخصص نیز بر اساس گواهینامه‌ها و صلاحیت‌هایی که از مراجع داخلی و بین‌المللی دریافت کرده‌اند، قابل ارزیابی است.
او ضمن معرفی گواهینامه ISO/IEC ۱۷۰۲۵ به‌عنوان یکی از مدارک لازم برای رسمیت آزمایشگاه، این گواهینامه امکان صدور گزارش‌های آزمون را در دایره تخصصی خود فراهم می‌سازد. در این فرایند، یک مرجع خارجی در روسیه و همچنین سازمان ملی استاندارد در داخل کشور از مراجع موثر هستند.
دانش‌پیام همچنین به گواهینامه ISO/IEC ۱۷۰۶۵ برای بازرسی فنی اشاره می‌کند و بیان می‌دارد که نوع داخلی آن از سازمان ملی استاندارد و مشخصات بین‌المللی از NABCB هند اخذ شده است. این مجموعه از گواهینامه‌ها این ظرفیت را به شرکت می‌دهد که آزمایش‌های لازم را انجام دهد و گزارش‌های لازم را نیز تهیه کند و همچنین بازرسی را در چهارچوب‌های دلخواه به انجام برساند؛ موضوعی که در اعتبار این مجموعه و بر اساس گواهینامه‌های داخلی و خارجی نقش مهمی ایفا کرده است.
اولین آزمون در چین؛ آزمون دوم پس از ورود به ایران
اما شاید مهم‌ترین بخش داستان کنترل پنل‌های وارداتی، جایی باشد که فاصله جغرافیایی مطرح می‌شود. دانش‌پیام توضیح می‌دهد که ارزیابی این پنل‌ها در دو مرحله انجام می‌شود؛ نخست در مبدا و سپس در مقصد. در زمان تولید یا آماده‌سازی برای حمل، بازرسی فنی و آزمون در مبدا انجام می‌شود و بازرسان شرکت در چین این فرآیند را به عهده خواهند داشت. یکی از طرفین ماجرا کارخانه است و پنل هنوز به خارج از چین نفوذ نکرده است. دیگری زمانی است که همان محموله به ایران وارد شده و دوباره لازم است که صحت آن تأیید شود. پس از ورود محصول به ایران، نمونه‌برداری مجدد انجام می‌شود و تست و بازرسی داخلی نیز تکرار می‌شود.
گزارش‌های به‌دست‌آمده از مبدا و مقصد سپس با یکدیگر مقایسه می‌شوند؛ نتایج کسب‌شده در کارخانه در یک سو و داده‌های ثبت‌شده پس از ورود محصول به ایران در سوی دیگر قرار می‌گیرد. دانش‌پیام عنوان می‌کند که این فرآیند با معیارهای استاندارد تطبیق داده می‌شود تا مشخص شود که آیا محصول از اعلام استانداردهای تعیین‌شده تخطی کرده است یا خیر.
اگر روی پنل نوشته شده ۷۰۰ وات، آیا واقعاً همین‌طور است؟
پس از تأیید اصالت و اسناد، نوبت به سنجش عملکرد می‌رسد؛ دانش‌پیام یکی از ویژگی‌های اصلی پنل را توان خروجی آن می‌داند. او مثال می‌زند که اگر سازنده اعلام کرده باشد که یک پنل دارای ۷۰۰ وات توان است، باید همین ادعا تحت آزمایش در آزمایشگاه مورد بررسی قرار گیرد؛ نور خورشید به‌طور مصنوعی یا طبیعی به پنل تابیده می‌شود، خروجی‌های آن سنجیده و نوسانات احتمالی در عملکرد تولید انرژی یا توان آن مورد ارزیابی قرار می‌گیرد؛ در نهایت باید اطمینان حاصل شود که محصول واقعاً با توانی که تولیدکننده آن را اعلام کرده، مطابقت دارد یا خیر. روی برچسب مقدار عددی تغییر نمی‌کند؛ اما در آزمایشگاه، دیگر عددی که بر روی پنل درج شده مهم نیست؛ این بار خود پنل باید توان واقعی‌اش را به نمایش بگذارد.
برف، تگرگ، باد؛ آزمایشگاهی با شرایط واقعی شبیه‌سازی شده
توان تنها بخشی از فرایند است؛ هرچند که دانش‌پیام اشاره می‌کند که یکی دیگر از محورهای آزمون پنل‌ها، شرایط محیطی و بهره‌برداری است؛ چرا که محصول در زمان بهره‌برداری ممکن است تحت تأثیر برف، گرما، اجسام خارجی و دیگر شرایط محیطی قرار گیرد؛ لذا پنل باید از نظر مکانی تاب‌آوری و استحکام مطلوب را داشته باشد.
او شرایط تگرگ را به‌عنوان مثالی ذکر می‌کند؛ وضعیتی که می‌تواند اثر منفی بر پنل بگذارد. یا مناطقی که به بادهای شدید مستعد هستند و پنل باید در برابر این دلایل مقاوم باشد، خم نشود و شیشه یا فریم آن دچار آسیب نگردد؛ این موارد در قالب تست‌های شبیه‌سازی شده‌ای که استانداردها تعیین کرده‌اند، مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. با این‌حال، در سرزمین آفتاب، یک تناقض ظاهری نیز وجود دارد؛ همان تابش خورشید که منبع تأمین برق است، ممکن است با دمای بالا عملکرد پنل را کاهش دهد. دانش‌پیام تایید می‌کند که دما یکی از عواملی است که می‌تواند بر راندمان پنل تأثیر سو بگذارد.
او همچنین موضوع را تنها مختص کیفیت پنل نمی‌داند؛ بخش مهمی از ماجرا به طراحی نیروگاه بستگی دارد؛ اینکه نیروگاه با چه مدلی ساخته شود، پنل در فصول گرم چگونه کمترین مشکلات را تحمل کند و نیروگاه در چه موقعیتی قرار گیرد تا به راندمان بالاتر دست یابد. علاوه‌براین، باید روشن شود که پنل برای چه مکانی طراحی شده است.
او بیان می‌کند که بخشی از این اطلاعات می‌تواند از ادعای سازنده تأمین گردد و بخش دیگر آن نیز می‌تواند از سوی سازمان‌های تخصصی در این حوزه از طریق پارامترها و معیارهای طراحی نیروگاه ارائه شود تا شرکت‌ها و سازمان‌ها بتوانند از محصولاتی با راندمان بالاتر استفاده کنند.
او از پنل‌های خورشیدی نصب‌شده بر روی آب به‌عنوان مثال یاد می‌کند؛ طرح‌هایی که در آنها، پنل‌ها بر سطح آب قرار داده می‌شوند و این ایده به خنک شدن پنل‌ها کمک کرده و در کنار دریافت تابش خورشید، امکان عملکرد بهتر با راندمان بالاتر را فراهم می‌آورد. آزمون و طراحی دو مقوله جدا از هم نیستند؛ این عوامل باید به‌طور همزمان در نظر گرفته شوند تا در نهایت راندمان مطلوب نیروگاه به دست آید.
چه کسی پنل را بازرسی می‌کند؟
صلاحیت خود بازرس نیز جزء دیگر این زنجیره است که به‌گفته دانش‌پیام، بازرسان فعال در حوزه پنل‌های خورشیدی باید دارای مرجعیت و صلاحیت لازم برای انجام این کار باشند و به گواهینامه ۱۷۰۶۵ در این خصوص اشاره می‌کند. عموماً افراد انتخاب شده در این حوزه، متخصصین رشته‌های مرتبط با نیروگاه‌های خورشیدی از جمله برق و الکترونیک و همچنین رشته‌های مرتبط با سازه مثل متالورژی هستند؛ در واقع بخش عمده افرادی که تست‌ها را انجام می‌دهند، کارشناسان تخصصی این حوزه محسوب می‌شوند.
چگونه عمر ۲۰ ساله‌ی پنل را پیش از رسیدن به ۲۰ سالگی می‌سنجند؟
پس از اینکه پنل از آزمون‌های معتبر عبور کرد، توان و تاب‌آوری خود را نشان داد، یک سؤال مهم دیگر باقی می‌ماند: این محصول چه مدت می‌تواند کارایی داشته باشد؟ دانش‌پیام درباره آزمون‌های «ایجینگ» یا پیری تصریح می‌کند؛ آزمون‌هایی که طی آن محصول در یک بازه زمانی کوتاه‌تر اما تحت شرایط سخت‌گیرانه قرار می‌گیرد تا بخشی از عمر آینده آن پیش‌بینی گردد. این روش در تجهیزات مختلف صنعت برق رایج است؛ به‌طور مثال در کابل‌ها، با اعمال شرایط خاص در یک فاصله کوتاه زمانی، می‌توان رفتار آن را در مدت زمان درازمدت شبیه‌سازی کرد. گرما، سرما، رطوبت و دیگر شرایط محیطی به محصول اعمال می‌شوند تا نحوه عملکرد آن در مقابل سیکل‌های مختلف مورد بررسی قرار گیرد.
در آزمون ایجینگ، زمان فشرده می‌شود؛ پنل در حالی که جدید است، به آزمایشگاه می‌رود تا بخشی از سال‌های آینده‌اش را به‌صورت پیشگیرانه مشاهده کند. این فرآیند همچنین برای پنل نیز اجرا می‌شود؛ محصول تحت نوسانات دما قرار می‌گیرد، با سطوح مختلف تابش مواجه شده و شرایط جوی گوناگونی برای آن شبیه‌سازی می‌گردد تا به نوعی فرآیند پیر شدن پنل ارزیابی گردد.
او طول عمر مفید مورد انتظار پنل‌ها را بر مبنای استانداردهای جهانی حدود ۲۰ سال اعلام می‌کند و بیان می‌کند که در بازار معمولاً انتظار می‌رود پنل در حین دورة ۱۵ تا ۲۰ سال همچنان عملکرد مطلوب خود را حفظ کند. با این حال، شرایط نصب و راه‌اندازی هم می‌تواند یک عامل تعیین‌کننده باشد؛ اگر پنل در مکان نامناسب قرار گیرد یا شرایط لازم برای آن فراهم نشود، این موضوع می‌تواند عمر آن را کوتاه سازد.
راندمان حدود ۲۴ درصد؛ اما تحت چه شرایطی؟
در نهایت، دانش‌پیام راندمان پنل‌هایی که تحت بررسی قرار گرفته‌اند را در حدود ۲۴ درصد اعلام می‌کند. این بازده تحت شرایط استاندارد آزمون یا STC اندازه‌گیری می‌شود و به دمای ۲۵ درجه سانتی‌گراد اشاره می‌کند؛ پروسه‌ای که در ارزیابی استاندارد پنل‌های خورشیدی انجام می‌شود؛ از زمان تولید پنل در کارخانه، مدارک آن مورد بررسی قرار می‌گیرد، اعتبار آزمایشگاهی که گواهی آن را صادر کرده، سنجیده می‌شود، خود محصول با مدارکش تطبیق می‌گردد، در چین آزمایش می‌شود، پس از ورود به ایران دوباره نمونه‌برداری می‌شود، توان آن زیر نور اندازه‌گیری می‌شود، با شرایط بحرانی مانند برف و تگرگ، باد و دما مورد آزمایش قرار می‌گیرد و حتی بخشی از سال‌های زندگی آن در آزمون‌های ایجینگ مورد بررسی قرار می‌گیرد. بر این اساس، پنل‌های وارد شده به کشور نه بی‌نام و نشان هستند و نه فاقد اصالت.
انتهای پیام
نظرات کاربران