بر اساس گزارش خبرنگار سیاسی ایرنا، «مسعود پزشکیان» در اظهارات خود در نشست ویژه سران کشورهای حاشیه دریای خزر، بر این نکته تاکید کرد که در دنیای کنونی که با چالش‌های گوناگون، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، جنگ‌ها، تحریم‌های یک‌جانبه و کمرنگ شدن چندجانبه‌گرایی روبروست، همکاری‌های زیست‌محیطی می‌تواند عرصه مهمی برای افزایش اعتماد و همگرایی میان کشورهای این منطقه باشد. او بیان داشت که محیط‌زیست نباید قربانی منازعات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا مداخلات بیگانه گردد. کشورهای ساحلی باید با اتکا به قابلیت‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود، سرنوشت دریای خزر را در بستر همکاری‌های منطقه‌ای و با احترام به حاکمیت و منافع مشروع یکدیگر تعیین کنند.
رئیس جمهور همچنین تصریح کرد که کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی خزر که در سال ۲۰۰۳ میان پنج کشور ساحلی به امضا رسید، و اخیراً در بیستمین سالگرد اجرای آن، با مشارکت موثر تمامی کشورها، نشست هفتم خود را در تهران برگزار کرد، مهم‌ترین ابزار قانونی الزام‌آور برای حفاظت از محیط زیست دریای خزر به شمار می‌رود. او افزود: کنوانسیون تهران به همراه الحاقات آن، چارچوبی برای همکاری‌های موفق و جامع کشورهای ساحلی در زمینه‌های مختلف فراهم کرده است که شامل همکاری در برابر آلودگی‌های نفتی و آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های خشکی می‌شود و همچنین حفاظت از تنوع زیستی، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی، تغییرات اقلیمی و کاهش سطح آب دریای خزر را نیز در بر می‌گیرد.
متن سخنرانی رئیس جمهور در نشست فوق‌العاده سران حوزه خزر به شرح زیر است:
بسم‌الله الرحمن الرحیم
عالیجنابان، سران محترم کشورهای ساحلی دریای خزر، آقایان و خانم‌ها؛
در ابتدا، از رئیس جمهور محترم کشور دوست و برادر ترکمنستان به خاطر فراهم آوردن این فرصت برای حضور در نشست مهم امروزی، صمیمانه قدردانی می‌کنم؛ نشست‌هایی که نه تنها به بررسی یک پهنه آبی می‌پردازد بلکه در مورد سرنوشت مشترک ملت‌ها، آینده نسل‌های آینده و مسئولیت تاریخی ما نسبت به یکی از گران‌بهاترین میراث‌های طبیعی جهان بحث می‌کند.
این میراث مشترک در حال حاضر با تهدیدهای جدی و فزاینده‌ای روبه‌روست. کاهش مستمر سطح آب، تغییرات اقلیمی، افزایش دما، آلودگی نفتی و صنعتی، تخریب زیستگاه‌های طبیعی، کاهش ذخایر آبزیان و فشار بر جوامع سواحل، همگی زنگ خطری هستند که نمی‌توان و نباید آنها را نادیده گرفت.
کاهش تراز آب در دریای خزر دیگر صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست؛ بلکه تبدیل به یک موضوع اقتصادی، اجتماعی، انسانی و حتی امنیتی برای منطقه گشته است. کاهش سطح آب، بنادر و زیرساخت‌های ساحلی را دچار چالش خواهد کرد، به تخریب زیستگاه‌های طبیعی منجر می‌شود، معیشت صیادان و جوامع محلی را تهدید می‌کند و بر امنیت غذایی و آینده توسعه کشورهای حاشیه‌ای تاثیرگذار خواهد بود.
واقعیت این است که هیچ یک از کشورهای ساحلی به تنهایی قادر به مقابله با این بحران نیست. دریای خزر یک اکوسیستم به هم پیوسته است و هرگونه آسیب به یک بخش از آن، به طور حتم، آثار خود را در دیگر بخش‌ها نمایان خواهد کرد. بدین ترتیب، حفاظت از دریای خزر بیشتر از هر چیز به اراده سیاسی مشترک، همکاری مداوم و اقدام هماهنگ میان همه کشورهای ساحلی نیاز دارد.
جمهوری اسلامی ایران بر این باور است که بحران‌های زیست‌محیطی مرزهای سیاسی را نمی‌شناسند و برای مقابله مؤثر با آنها نیاز داریم تا از دیدگاه‌های محدود ملی فراتر برویم و مسئولیت‌پذیری منطقه‌ای را تقویت کنیم.
در دنیای امروز که با چالش‌های گوناگون، رقابت‌های ژئوپلیتیکی، جنگ‌ها، تحریم‌های یک‌جانبه و کاستی‌های چندجانبه‌گرایی روبرو است، همکاری‌های زیست‌محیطی می‌تواند به عنوان یک عرصه مهم برای اعتمادسازی و همگرایی میان کشورهای به حساب آید.
ما بر این عقیده‌ایم محیط‌زیست نباید به خاطر اختلافات سیاسی، رقابت‌های اقتصادی یا مداخلات بیگانگان فدای شود. کشورهای ساحلی باید بر اساس ظرفیت‌های علمی، فنی، مالی و انسانی خود، آینده دریای خزر را در بستر همکاری‌های منطقه‌ای و با احترام به حاکمیت و منافع مشروع یکدیگر تعیین کنند.
عالیجنابان؛
جمهوری اسلامی ایران بر این اصل تاکید دارد که نقطه اول در مواجهه با این بحران، تکیه بر علم و داده‌های مشترک و همکاری منطقه‌ای است. هنوز نتوانسته‌ایم به یک تصویر جامع از سهم عوامل مختلف در کاهش سطح آب خزر دست یابیم. تغییرات اقلیمی، افزایش دما، تبخیر، تغییر در الگوهای بارش، تغییرات جریان‌های رودخانه‌ای و همچنین مداخلات انسانی، همگی به عنوان مجموعه‌ای از مسائل باید در یک چارچوب علمی و یکپارچه مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرند. سرعت تغییرات به حدی است که برای کنترل بحران می‌بایست به مرحله «مدیریت مشترک بحران» حرکت کنیم.
در این راستا، جمهوری اسلامی ایران به نقش اساسی کنوانسیون تهران تاکید می‌کند. کنوانسیون چارچوب حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر که در سال ۲۰۰۳ به امضا رسید و به تازگی در بیستمین سالگرد اجرایی آن، با مشارکت فعال تمامی کشورهای ساحلی، نشست هفتم خود را در تهران برگزار کرد، به عنوان مهم‌ترین ابزار حقوقی الزام‌آور برای حفاظت از محیط زیست دریای خزر محسوب می‌شود.
کنوانسیون تهران به همراه پروتکل‌های خود، چارچوبی از همکاری‌های موفق و جامعی را میان کشورهای ساحلی در حوزه‌های مختلف فراهم آورده است، از جمله همکاری در برابر آلودگی‌های نفتی و آلودگی‌های ناشی از فعالیت‌های خشکی تا حفاظت از تنوع زیستی و ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فرامرزی، تغییرات اقلیمی و کاهش سطح دریای خزر.
روسای محترم دولت‌های حاشیه دریای خزر؛
اجازه دهید بر یک نکته اساسی نیز تأکید کنم. دریای خزر در منطقه‌ای واقع شده که تحولات ژئوپلیتیک و امنیتی آن به صورت مستقیم بر آینده همکاری‌های اقتصادی، ترانزیتی و زیست‌محیطی کشورهای ساحلی اثر می‌گذارد.
در شرایطی که دنیا با افزایش رقابت‌ها، منازعات و تلاش‌های بیشتر برای تحمیل اراده سیاسی و اقتصادی از طریق ابزارهای فشار مواجه است، حفظ خزر به عنوان پهنه‌ای برای همکاری، ثبات و توسعه مشترک اهمیت دوچندانی یافته است.
ما بر این باوریم که صلح، ثبات و امنیت پایدار در منطقه خزر زمانی تضمین خواهد شد که کشورهای ساحلی با احترام به حاکمیت و منافع مشروع یکدیگر، از تبدیل این منطقه به عرصه رقابت‌های مخرب و حضور و مداخلات نیروهای فرامنطقه‌ای جلوگیری کنند.
در این مسیر، هرگونه تعرض نظامی به تأسیسات ساحلی، بنادر، کشتی‌ها، مخازن سوخت، تأسیسات صنعتی و زیرساخت‌های مرتبط با دریا، همچون حمله به بندر انزلی در جنگ تجاوزکارانه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران و همچنین حمله نظامی اوکراین به یک کشتی تجاری ایرانی نه تنها صلح و امنیت منطقه‌ای را تهدید می‌کند، بلکه پیامدهای بالقوه محیط زیستی فرامرزی نیز خواهد داشت و باید به سرعت و با قاطعیت توسط تمامی کشورهای ساحلی محکوم شود و متجاوز یا متجاوزان مسئول شناخته شوند.
ورود آلاینده‌ها و مواد سمی به محیط دریایی، آسیب به زیستگاه‌های ساحلی، آلودگی رسوبات و آب، و همچنین صدمه به تنوع زیستی، اثراتی دارند که در یک دریای منحصر به فرد همچون خزر می‌توانند در مقیاس وسیع‌تری احساس شوند. به همین دلیل، جمهوری اسلامی ایران بر حفظ ماهیت صلح‌آمیز دریای خزر و ضرورت حفاظت از محیط زیست آن در شرایط درگیری‌های مسلحانه تاکید دارد.
عالیجنابان؛
امروز ما بیش از هر زمان دیگر به دیپلماسی زیست‌محیطی نیاز داریم. دریای خزر می‌تواند نمونه‌ای موفق از این واقعیت باشد که حتی در میان اختلافات سیاسی و ژئوپلیتیکی، کشورها قادرند در یک حوزه مشترک همکاری نمایند. اگرچه ممکن است در مسائل متعددی نظرات متفاوتی داشته باشیم، اما یک نکته بدون تردید روشن است: هیچ کشوری به تنهایی نمی‌تواند مشکلات دریای خزر را حل کند. آلودگی آب و پیامدهای ناشی از آن؛ تغییرات اقلیمی در منطقه و تاثیرات کاهش سطح آب هیچ‌یک مرز سیاسی نمی‌شناسند.
از این رو، جمهوری اسلامی ایران از تصمیم این نشست برای تشکیل کمیسیون عالیرتبه مرکب از معاونان روسای دولت‌های ساحلی استقبال می‌کند و پیشنهاد می‌کند که در چارچوب کنوانسیون تهران، یک برنامه بلندمدت منطقه‌ای برای مقابله با کاهش سطح دریای خزر طراحی و اجرا شود. این برنامه باید حداقل شامل هفت محور کلیدی باشد: اول، پایش علمی مشترک از عوامل مؤثر بر کاهش سطح آب و تدوین و اجرای یک برنامه جامع منطقه‌ای برای مقابله با کاهش تراز آب دریای خزر؛ دوم، تقویت مکانیسم‌های مشترک برای دستیابی به آلودگی‌های دریایی و حفاظت از تنوع زیستی؛ سوم، افزایش جایگاه کنوانسیون تهران و تقویت سازوکارهای اجرایی آن؛ چهارم، سازگاری زیرساخت‌ها و بنادر با تغییرات احتمالی آینده؛ پنجم، حفاظت و احیای تالاب‌ها و زیستگاه‌های حساس؛ ششم، حمایت از جوامع محلی، شیلات و معیشت میلیون‌ها نفری که به دریای خزر وابسته هستند؛ و هفتم، تأمین منابع مالی و فناوری برای اجرای اقدامات سازگاری و حفاظت از محیط زیست.
خانم‌ها و آقایان؛
امروز یک انتخاب تاریخی پیش روی ماست: یا می‌توانیم کاهش سطح آب دریای خزر را تنها به عنوان یک روند طبیعی و اجتناب‌ناپذیر نظاره‌گر باشیم و منتظر پیامدهای آن بمانیم؛ یا با اتکا بر علم، همکاری منطقه‌ای و اراده سیاسی، برای کاهش آسیب‌ها و تقویت تاب‌آوری این اکوسیستم منحصربه‌فرد اقدام نماییم. انتخاب جمهوری اسلامی ایران، همکاری است؛ انتخاب ما علم است؛ انتخاب ما حفاظت از دریای خزر است؛ و انتخاب ما انتقال این میراث مشترک به نسل‌های آینده می‌باشد. بیایید خزر را به سمبل جدیدی از همکاری منطقه‌ای بدل کنیم؛ دریایی که به جای مرز، پلی میان ملتمان باشد.
بیایید به نسل‌های آینده ثابت کنیم که وقتی بحران مشترکی به ما روی آورد، ایستادیم و در کنار یکدیگر برای نجات آن همکاری کردیم.
دریای خزر صرفاً یک دریا نیست؛ حقیقتاً یک میراث مشترک است و حفاظت از آن، مسئولیتی تاریخی و مشترک بر دوش تمامی ماست.
از توجه شما سپاسگزارم.
والسلام علیکم و رحمه‌الله و برکاته
نظرات کاربران