خبرگزاری مهر – گروه استان‌ها- کوثر یاوری: آب به عنوان یکی از اصلی‌ترین و کم‌یاب‌ترین دارایی‌های طبیعی، نقشی بسیار حیاتی در پیشرفت کشاورزی، حفظ اکوسیستم و پایداری معیشت انسان‌ها ایفا می‌کند. در شرایطی که تغییرات اقلیمی، نوسانات بارش و افزایش تقاضا برای منابع آبی در حال وقوع هستند، مدیریت درست این دارایی به امری ضروری تبدیل شده است و استفاده از دانش علمی برای کنترل رواناب‌ها، ذخیره‌سازی نزولات جوی و جلوگیری از اتلاف آب اهمیت بیشتری یافته است.
استان کرمانشاه که دارای ظرفیت‌های طبیعی و کشاورزی متنوعی است، به راهکارهایی وفق داده شده با شرایط زمین‌شناسی، نوع خاک و الگوهای جریان آب در حوزه‌های آبخیز نیازمند است. در این زمینه، آب‌بندها و دیگر سازه‌های مربوط به مدیریت منابع آبی می‌توانند در کنترل جریان‌های سطحی، هدایت آب به مسیرهای هدف و افزایش بهره‌وری از بارش‌ها نقش بسزایی را ایفا کنند.
آب‌بندها بسته به طراحی و هدف طرح، عملکردهای مختلفی دارند. برخی از این سازه‌ها به منظور ذخیره و هدایت آب برای تأمین احتیاجات آبی، به ویژه در عرصه کشاورزی، مورد استفاده قرار می‌گیرند و برخی دیگر با ایجاد موانع نفوذناپذیر، از میزان نشت آب می‌کاهند. همچنین، طرح‌هایی با هدف افزایش نفوذ آب به زمین و تقویت سفره‌های آب زیرزمینی نیز در حال اجرا هستند؛ رویکردی که می‌تواند در کنار سایر فعالیت‌های آبخیزداری، به بهبود وضعیت منابع آبی کمک کند.
یکی از راهکارهای به کار گرفته شده در سیستم‌های ذخیره آب، استفاده از پوشش‌های نفوذناپذیر مانند ژئوممبران است. این پوشش‌ها با ایجاد لایه‌ای محافظ، از نفوذ ناخواسته آب به بستر و اتلاف آن جلوگیری کرده و امکان بهره‌برداری کارآمدتر از آب ذخیره شده را فراهم می‌آورند. انتخاب این روش باید با توجه به شرایط محیطی، ویژگی‌های فنی طرح و هدف مورد نظر انجام گیرد.
در کنار ذخیره‌سازی آب، حفاظت از بستر آبراهه‌ها و سازه‌های آبی در برابر فرسایش و شستشوی آب نیز از اهمیت بالایی در مدیریت حوضه‌های آبخیز برخوردار است. طراحی صحیح سازه‌ها، استفاده از مواد مناسب و نگهداری مداوم از تأسیسات اجرایی، می‌تواند علاوه بر افزایش عمر مفید پروژه‌ها، از کاهش کارایی آن‌ها نیز جلوگیری نماید.
در استان کرمانشاه، طرح‌هایی با دیدگاه‌های گوناگون برای مدیریت جریان‌های آبی به اجرا درآمده است. سامانه ذخیره نزولات جوی در منطقه بیلوار و روستای سرزامله، نمونه‌ای از اقدامات مبتنی بر ذخیره آب و بهره‌برداری از پوشش نفوذناپذیر به شمار می‌آید. از سوی دیگر، پروژه قنات معکوس در حوضه تنگ‌کنشت، به هدف افزایش نفوذ آب به زمین و کمک به تغذیه منابع آب زیرزمینی در حال انجام است.
تفاوت در اهداف این پروژه‌ها بیانگر این است که مدیریت منابع آب، راهکاری ثابت برای تمامی مناطق نیست. در برخی حوزه‌ها، جلوگیری از نشت و ذخیره‌سازی آب در اولویت قرار دارد و در برخی دیگر، تقویت نفوذپذیری زمین و تغذیه سفره‌های زیرزمینی بیشتر مورد توجه است. بنابراین، شناسایی ظرفیت‌های هر منطقه، انتخاب روش‌های متناسب با شرایط طبیعی و ارزیابی پیوسته نتایج طرح‌ها، از الزامات دستیابی به مدیریت پایدار منابع آبی در کرمانشاه می‌باشد.
نقش آب‌بندها در مدیریت منابع آبی چگونه است؟
محمدحسین رستمی، مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، بر اهمیت آب‌بندها و روش‌های کنترل جریان آب تأکید نموده و بر ضرورت استفاده از سازه‌ها و شیوه‌های متناسب با شرایط هر منطقه تأکید دارد.
آب‌بندها و موانع نفوذ آب به عنوان روش‌هایی برای مدیریت جریان آب زیرزمینی، کاهش نشت و جلوگیری از اتلاف منابع آبی به کار گرفته می‌شوند. روش‌های کنترل نشت و جریان آب زیرزمینی را می‌توان به سه گروه اصلی آب‌بندها و موانع، سامانه‌های دفع آب و زهکش‌ها و صافی‌ها تقسیم‌بندی کرد.
آب‌بندها و موانع به شیوه‌های متعددی اجرا می‌شوند، از جمله استفاده از آسترها و پوشش‌های نفوذناپذیر، ساخت دیوارهای آب‌بند و تزریق دوغاب به خاک و سنگ. آسترها و پوشش‌های نفوذناپذیر به منظور کاهش نشت از مخازن و افزایش کارایی سامانه‌های ذخیره آب به کار می‌روند و می‌توانند از موادی چون رس یا مواد پلیمری مانند ژئوممبران تولید گردند.
دیوارهای خاکی متراکم، دیوارهای بتنی و دیوارهای ساخته شده با شمع‌های صفحه‌ای نیز از دیگر روش‌های کنترل جریان آب به شمار می‌روند. علاوه بر این، تزریق دوغاب به لایه‌های نفوذپذیر خاک و سنگ می‌تواند به کاهش جریان آب زیرزمینی و بهبود ویژگی‌های فنی بستر کمک کند.
آب‌بندها چگونه با سدهای مخزنی مقایسه می‌شوند؟
آب‌بند یا بند انحرافی، سازه‌ای است که با ایجاد مانع در مسیر جریان رودخانه، امکان افزایش سطح آب و هدایت آن به مسیرهای مدنظر را فراهم می‌آورد. یکی از اهداف ساخت این سازه‌ها، هدایت آب رودخانه به منظور آبیاری مزارع کشاورزی است. در برخی از این سازه‌ها، دریچه‌های قابل تنظیم برای کنترل جریان و تنظیم سطح آب نیز تعبیه می‌شود.
آب‌بندها از نظر عملکرد با سدهای مخزنی تفاوت دارند و معمولاً با هدف انحراف یا تنظیم جریان آب به کار می‌روند؛ در حالی که سدهای مخزنی برای ذخیره حجم زیادی از آب طراحی می‌شوند.
حفاظت از سازه‌های آبی در برابر فرسایش و شستشوی آب نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. به کارگیری پوشش‌های محافظی مانند سنگ، بتن و دیگر مصالح مقاوم در ورودی و خروجی سازه‌های هیدرولیکی، کف آبراهه‌ها و سواحل رودخانه‌ها می‌تواند از تخریب ناشی از جریان آب جلوگیری کند.
همچنین، مواد آب‌بندی با توجه به نوع کاربرد و شرایط محیطی در انواع مختلف تولید می‌شوند. ترکیبات قیری، مواد پلیمری مانند پلی‌یورتان و اکریلیک و پوشش‌های سیمانی اصلاح‌شده از این مواد به شمار می‌روند که انتخاب آن‌ها باید با نظرداشت ویژگی‌های فنی پروژه انجام گیرد.
از ذخیره نزولات جوی تا تقویت سفره‌های زیرزمینی
بابک محمدی، رئیس اداره کنترل سیلاب معاونت آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمانشاه، در گفت‌وگو با خبرنگار مهر، به طرح‌هایی اشاره می‌کند که با چشم‌اندازهای مختص به خود در راستای مدیریت منابع آب در استان، به اجرا درآمده‌اند و متناسب با شرایط هر حوزه آبخیز می‌باشند.
سامانه ذخیره نزولات جوی در منطقه بیلوار و روستای سرزامله، نمونه‌ای از اجرای طرح‌های آب‌بند در کرمانشاه است که در آن، توجه به استفاده از ژئوممبران به منظور ایجاد لایه‌ای نفوذناپذیر و جلوگیری از هدررفت آب مدنظر قرار گرفته است.
ایجاد لایه‌های نفوذناپذیر در بعضی حوزه‌های آبخیز استان، با هدف ذخیره‌سازی آب و بهره‌برداری بهینه از جریان‌های سطحی و رودخانه‌ای صورت می‌گیرد. در این طرح‌ها، با توجه به شرایط منطقه، امکانات بهره‌برداری از آب ذخیره شده برای مصارف مختلف، از جمله آبیاری مزارع کشاورزی پایین‌دست، در نظر گرفته می‌شود.
قنات معکوس؛ مسیری برای تغذیه منابع آب زیرزمینی
در کنار طرح‌هایی که بر ذخیره‌سازی آب و جلوگیری از نفوذ آن تمرکز دارند، برخی پروژه‌های آبخیزداری با هدف افزایش نفوذ آب به زمین و تقویت منابع آب زیرزمینی نیز اجرا می‌شوند. پروژه قنات معکوس در حوضه تنگ‌کنشت کرمانشاه از این قبیل اقدامات است که در آن، تمرکز بر افزایش نفوذ آب به زمین و کمک به تغذیه سفره‌های زیرزمینی قرار دارد.
بنابراین، انتخاب روش مناسب برای مدیریت آب به عواملی چون شرایط زمین‌شناسی، خصوصیات خاک، میزان نفوذپذیری زمین و هدف اجرای طرح وابسته است. در مناطق که ذخیره‌سازی و جلوگیری از اتلاف آب اهمیت بیشتری دارد، به کارگیری پوشش‌های نفوذناپذیر می‌تواند گزینه‌ای مناسب باشد؛ در حالی که در نواحی مستعد گسترش آبخوان‌ها، اجرای طرح‌هایی با هدف افزایش نفوذ آب به زمین، سهم بهتری خواهد داشت.
مدیریت اصولی منابع آب در کرمانشاه، بیش از هر چیز به درک ظرفیت‌های طبیعی، انتخاب راهکارهای علمی و نظارت بر نتایج پروژه‌ها نیازمند است. تداوم این اقدامات به همراه ارزیابی اثربخشی طرح‌ها و توجه به نیازهای کشاورزی و محیط زیست، می‌تواند زمینه‌ساز استفاده پایدارتر از منابع آبی استان باشد. لذا، لازم است نهادهای مسئول علاوه بر توسعه برنامه‌های متناسب با شرایط هر حوزه آبخیز، به پایش مداوم سازه‌های ایجاد شده، اعلام نتایج ارزیابی‌ها و اولویت‌بندی مناطق نیازمند مداخله بپردازند تا هر قطره از بارش‌های جوی، فرصتی برای تقویت منابع آبی و حمایت از آینده کشاورزی و محیط زیست کرمانشاه گردد.
نظرات کاربران