داستان از تاریخ ۲۱ مهر ۱۴۰۵، مطابق با ۱۳ اکتبر ۲۰۲۶ آغاز گردید؛ لحظه‌ای که کشتی کانتینربر «جی‌اف‌اس پراید» تحت پرچم سنگاپور به تنگه هرمز آسیب دیده، دچار آتش‌سوزی شده و نهایتاً غرق شد. مسئولان دریایی سنگاپور اعلام کردند که تمامی ۲۱ خدمه به سلامت تخلیه شده‌اند و آسیبی متوجه آن‌ها نشده است. درباره دلایل وقوع این حادثه، روایت‌های متنوعی ارائه گردید: درحالی‌که مسئولان ایرانی به تماس کشتی با مین دریایی اشاره کردند، برخی گزارش‌های بین‌المللی به احتمال اصابت یک پرتابه ناشناخته اشاره داشتند.
پس از وقوع غرق شدن کشتی، تصاویری و ویدئوهایی از کانتینرهایی که در آب شناور بودند منتشر شد. این بخش از داستان کاملاً واقعی بود: خبرگزاری‌ها و تصاویر ماهواره‌ای، پراکندگی کانتینرها و باقی‌مانده بار را تأیید نمودند. اما به زودی روایت دیگری به این تصاویر افزوده شد؛ بیان شد که کانتینرها به‌دنبال محصولات گران‌قیمتی چون آیفون‌های نسل جدید و عطرهای لوکس بودند و بعضی از این اقلام با قایق‌های کوچک از آب بیرون کشیده شده‌اند.
داستان «آیفون‌های دریایی» از همین‌جا شکل گرفت. تصاویری از گوشی‌های به‌ظاهر شناور روی آب و عکس‌هایی از قایق‌هایی پر از جعبه‌های موبایل به سرعت در میان کاربران منتشر شد. برخی با شوخی از صید آیفون به‌جای ماهی صحبت کردند و دیگران این ماجرا را فرصتی برای خرید گوشی‌های ارزان‌تر قلمداد کردند. اما در رابطه با فاصله بین غرق شدن کشتی و صحت این تصاویر، موضوعی وجود داشت که به‌طور چندان مورد توجه قرار نگرفت.
آیا تصاویر آیفون‌های شناور واقعی هستند؟
فکت‌نامه در گزارشی که در تاریخ ۲۴ مهر منتشر کرده بود، به بررسی تعدادی از تصاویر و ویدئوهای ویروسی پرداخت و نتیجه گرفت که تصاویری که ادعا می‌شد آیفون‌های به‌دست‌آمده از خلیج فارس را به نمایش می‌گذارند، با کمک هوش مصنوعی تولید شده‌اند.
در یکی از ویدئوها، گوشی‌ها حرکات غیرطبیعی روی سطح آب داشتند و با وجود حرکت قایق و تکان‌های آب، افرادی که در قایق بودند تقریباً بی‌حرکت باقی می‌ماندند. توزیع و پراکندگی گوشی‌ها و جعبه‌های پاک و منظم نیز با آنچه پس از غرق شدن یک کشتی و پخش بار انتظار می‌رود، تطابق ندارد.
در تصویری دیگر، تعداد زیادی گوشی و جعبه در مقابل یک قایق مشاهده می‌شود. بررسی‌های فکت‌نامه نشان می‌دهد که در جعبه‌ها برخی جزئیات غیرمتعارف وجود دارد، از جمله شکل‌های نادرست دوربین و نوشته‌های مخدوش؛ نشانه‌هایی که با تصاویری که با هوش مصنوعی ساخته شده‌اند، همخوانی دارند.
بااین‌حال، باید میان دو گزاره فرق قائل شد: اینکه برخی تصاویر جعلی محسوب می‌شوند، به این معنا نیست که هیچ کالایی از کشتی به آب نیفتاده یا هیچ‌کس چیزی از آب بیرون نیاورده است. تصاویر معتبر شناور بودن کانتینرها را تأیید می‌کنند؛ اما محتویات آن‌ها را بازنمایی نمی‌کنند.
کشتی جی‌اف‌اس پراید ظرفیت معادل ۲۸۲۴ واحد کانتینر بیست‌فوتی داشت. این عدد ظرفیت حمل کشتی را نشان می‌دهد، نه تعداد کانتینرهایی که در زمان حادثه در آن وجود داشتند. بدون دسترسی به فهرست بار، نمی‌توان به‌طور قطعی تعیین کرد که کشتی به‌ویژه چه کالاهایی را حمل می‌کرده است.
شاهدان چه می‌گویند؟ از ادعای یافتن گوشی تا عطر و کفش
در گزارش‌های رسانه‌ای در مورد این رویداد، روایت‌هایی در خصوص نزدیک شدن قایق‌های کوچک به کانتینرهای شناور و جمع‌آوری کالا منتشر شده است. روزنامه نشنال نوشته بود که برخی ویدئوهایی که در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد، به‌وضوح قایق‌هایی را نشان می‌دهند که برای جمع‌آوری بار به محل حادثه نزدیک شده‌اند؛ همچنین در بعضی پست‌ها به فروش تلفن همراه و عطر نیز اشاره شده بود. اما این رسانه قادر نبود زمان و مکان دقیق این ویدئوها یا ارتباط آن‌ها با کشتی جی‌اف‌اس پراید را به‌طور مستقل تأیید نماید.
در گزارشی دیگر، بی‌بی‌سی فارسی به تصاویری و ادعاهایی اشاره کرده است که به بیرون‌آوردن کالاهایی از جمله عطر و ادکلن، سیگار و آیفون ۱۸ مربوط می‌شود. بااین‌حال، ارائه چنین ادعاهایی به‌تنهایی گواهی بر محموله کشتی یا اصل بودن گوشی‌ها نیست.
در فضای مجازی، روایت‌هایی نیز درباره گوشی‌هایی که به‌طور موقت کار نمی‌کردند یا دستگاه‌هایی که به‌ظاهر روشن شده بودند، منتشر گردید. تحقیقات فرارو در مورد برخی شاهدان عینی نیز نتیجه قطعی به‌دنبال نداشت. علی که در بازار موبایل قشم مشغول فعالیت است، یادآور شد: «چند گوشی آیفون ۱۸ را برای او آوردند که ادعا می‌شد از آب گرفته شده‌اند و جعبه‌های آن‌ها کاملاً خیس بود؛ اما او از خرید آن‌ها صرف‌نظر کرده است. علی تصریح می‌کند که اطمینان دارد این گوشی‌ها از دریا بیرون کشیده شده‌اند، اما به دلیل احتمال آسیب دیدن آن‌ها از نشت آب، خرید آن‌ها را انجام نداده است.
مجید که به عنوان یک ماهیگیر در بندرعباس فعالیت دارد، بیان کرد: «با شنیدن خبر، به‌سرعت با چند نفر از دوستانم به دریا رفتیم و در دریا با دو کانتینر قرمز رنگ روبرو شدیم، اما بعد از مشکلات فراوان برای ورود به آن‌ها، متوجه شدیم که هیچ چیزی به جز کفش‌های معمولی در داخل کانتینرها وجود ندارد.» او تأکید می‌کند شایعه آیفون‌ها که رواج یافت، سبب شد تا بسیاری به سمت دریا بروند. او اطمینان دارد که برخی توانسته‌اند گوشی آیفون از آب بیرون بکشند، اما تصریح می‌کند تعداد گوشی‌هایی که دیده، با آنچه در فضای مجازی از آن یاد می‌شود، یکسان نبوده و کمتر است.
اگر آیفون واقعاً از آب بیرون آمده باشد، آیا قابل استفاده است؟
در فرض اینکه گوشی‌هایی از کانتینرهای غرق‌شده بیرون کشیده شده باشند، پرسش دیگری پیش می‌آید: آیا می‌توان آن‌ها را روشن کرد، به شبکه تلفن همراه متصل کرد و به‌عنوان یک گوشی معمولی از آن‌ها استفاده کرد؟
پاسخ این موضوع به مدت زمانی که گوشی‌ها در آب بوده‌اند، میزان نفوذ آب به داخل دستگاه، وضعیت بسته‌بندی و سلامت اجزاء بستگی دارد. گوشی‌های جدید آیفون در برخی از مدل‌ها دارای استانداردهای مقاومت در برابر آب هستند، اما این ویژگی به معنای ضد آب بودن کامل نیست. اپل نیز تصریح کرده است که این مقاوت در برابر آب همیشگی نیست و آسیب ناشی از مایعات تحت پوشش ضمانت یک‌ساله آن نیست.
آب شور دریا شرایط مضاعفی ایجاد می‌کند. نمک و مواد معدنی حاضر در آب می‌توانند پس از ورود به داخل گوشی، منجر به خوردگی اتصالات، آسیب مدارها و اختلال در عملکرد باتری شوند. حتی اگر دستگاه در ابتدا روشن شود، ممکن است آسیب‌های ناشی از خوردگی در روزها یا هفته‌های بعد مشکلاتی ایجاد کند. روشن شدن موقتی گوشی به‌تنهایی نشان‌دهنده سلامت آن نیست.
موضوع دیگری که باید در نظر گرفت، قفل نرم‌افزاری دستگاه است. اگر آیفون به حساب کاربری اپل مالک قبلی متصل باشد و قابلیت «قفل فعال‌سازی» فعال باقی مانده باشد، خریدار جدید نمی‌تواند فقط با روشن کردن گوشی، از آن بهره‌برداری کند. در چنین حالتی، مالک قبلی باید دستگاه را از حساب کاربری خود خارج کند یا فرایند رسمی برای رفع قفل انجام دهد. بنابراین، حتی یک آیفون سالم از منظر سخت‌افزاری نیز ممکن است برای خریدار عملاً غیرقابل استفاده باشد.
مسئله رجیستری به‌طور جداگانه مطرح است. برای استفاده قانونی از تلفن همراه در شبکه ایران، وضعیت شناسه دستگاه و ثبت آن باید طبق قوانین گمرکی و سایت رجیستری باشد. گوشی‌ای که به‌طور غیرمجاز از دریا بیرون کشیده شده، به‌صرف یافتن، به‌صورت خودکار ثبت یا قابل فعال‌سازی نمی‌شود. وضعیت هر دستگاه به شناسه خاص آن، مدارک ورود قانونی و مراحل لازم برای ثبت بستگی دارد. در نتیجه، وعده فروش آیفون دریایی با ادعای اینکه «این گوشی نو و قابل استفاده است» بدون بررسی فنی و قانونی قابل اتکا نخواهد بود.
آگهی‌های «آیفون دریایی»؛ فرصتی برای خرید یا زمینه‌ای برای کلاهبرداری؟
با گسترش این روایت، آگهی‌هایی با عنوان‌های «آیفون دریایی» یا فروش گوشی‌های ادعایی به‌دست‌آمده از آب در پلتفرم‌های خرید و فروش آنلاین مشاهده شد. برخی از این آگهی‌ها با قیمت‌های پایین و ادعای محدود بودن تعداد کالا خریدار را به پرداخت بیعانه ترغیب می‌کنند.
معاون اجتماعی پلیس فتا در این زمینه اعلام کرد: کلاهبرداران با سوءاستفاده از تمایل مردم برای خرید کالا با قیمت مناسب، از طریق انتشار آگهی‌های غیرواقعی، ممکن است مبالغی را به‌عنوان بیعانه، هزینه ارسال یا پیش‌پرداخت دریافت کرده و بعد از واریز وجه، ارتباط خود را با خریدار قطع نمایند.
در برخی موارد نیز ممکن است گوشی‌های عرضه شده تحت عنوان آیفون واقعاً متعلق به محموله‌های آسیب‌دیده باشند، اما قرار گرفتن قطعات الکترونیکی در معرض آب شور دریا و رطوبت می‌تواند موجب خوردگی اجزاء داخلی، آسیب به بردها، باتری و صفحه نمایش و بروز مشکلات پنهانی در عملکرد دستگاه شود.
شهروندان باید از پرداخت هرگونه بیعانه یا پیش‌پرداخت قبل از مشاهده و بررسی کالا و اطمینان از هویت فروشنده خودداری نمایند و باید از قیمت‌های بسیار پایین و تبلیغات هیجان‌انگیز در فضای مجازی دوری کنند.
قانون در خصوص کالاهای بیرون‌آورده‌شده از دریا چه می‌گوید؟
یکی از برداشت‌های نادرست در مورد کالاهای غرق‌شده این است که هرکسی زودتر آن‌ها را خارج از آب بکند، به‌طور خودکار مالک آن‌ها می‌شود. ماده ۱۵۷ قانون امور گمرکی ایران چنین تفسیری را تأیید نمی‌کند.
بر اساس این ماده، افرادی که کالایی، چه داخلی و چه خارجی، را از آب‌های سرزمینی و مرزی بیرون می‌آورند، باید آن را به نزدیک‌ترین گمرک تحویل دهند. گمرک ملزم است صورت‌جلسه‌ای شامل مشخصات و ویژگی‌های کالا تنظیم و آن را در دفتر انبار ثبت کند و پس از صدور قبض انبار، موضوع را در یک روزنامه کثیرالانتشار آگهی نماید.
هر کسی که خود را مالک کالا می‌داند، از تاریخ انتشار آگهی یک سال فرصت دارد تا با ارائه مدارک مالکیت به گمرک مراجعه کند. در مورد کالاهای خارجی، پرداخت حقوق ورودی و هزینه‌های مربوط به بیرون‌آوردن کالا از آب نیز در فرایند معتبر قانونی مطرح است. اگر تا پایان این مهلت هیچ‌کس برای مطالبه کالا مراجعه نکند، کالا به‌عنوان مجهول‌المالک شناخته می‌شود و به‌روش پیش‌بینی‌شده در همان ماده تعیین تکلیف خواهد شد. (متن قانون امور گمرکی، ماده ۱۵۷)
بدین ترتیب، پیدا کردن یک گوشی یا بیرون‌آوردن آن از آب به‌تنهایی مجوز نگهداری، فروش یا استفاده آزادانه از آن نیست. افزون بر این، ممکن است درباره محموله کشتی غرق‌شده مقررات دیگری با توجه به مالکیت کالا، وضعیت کشتی، محل حادثه و تشریفات گمرکی اعمال شود. بنابراین، ماده ۱۵۷ باید به‌عنوان چارچوبی برای تعیین سرنوشت کالاهای بیرون‌آورده‌شده از آب در نظر گرفته شود، نه مجوزی برای تصاحب خودسرانه آن‌ها.
نظرات کاربران