باشگاه خبرنگاران جوان؛ کیمیا قلی‌پور - عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور در مصاحبه‌ای با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان، به تشریح آخرین وضعیت بارش‌ها، ذخایر سدها، حقابه هیرمند، فرونشست زمین، هدررفت آب در کلانشهرها و برنامه‌های وزارت نیرو در زمینه مدیریت منابع آبی پرداخت. او بر اهمیت مدیریت مصرف آب تأکید کرده و گفت که قضاوت درباره وضعیت سال آبی جدید در مراحل اولیه آن هنوز زود است.
او با اشاره به این که سال آبی از اول مهر آغاز و تا پایان شهریور سال آینده ادامه دارد، خاطرنشان کرد: اطلاعات مربوط به ۲۶ روز نخست سال آبی، اگرچه می‌تواند به‌طور کلی معتبر باشد، اما نمایانگر وضعیت کلی سال آبی نخواهد بود و نمی‌توان بر اساس یک دوره کوتاه‌مدت، نتیجه‌گیری‌های کلان انجام داد. معمولاً ارزیابی دقیق‌تری از وضعیت بارش‌ها پس از پایان پاییز و ورود به نیمه‌های زمستان امکان‌پذیر است.
بارش کشور در ۲۶ روز نخست سال آبی به حدود ۶ میلی‌متر رسید
بزرگ‌زاده با بیان این که مقدار بارش کشور از ابتدای سال آبی تا حدود ۲۵ یا ۲۶ مهر به ۶ میلی‌متر افزایش پیدا کرده است، گفت: این مقدار در محدوده‌ای است که برای این مقطع زمانی معمول است، اما وضعیت در استان‌ها متفاوت است. استان‌های خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان، قم، کرمان، سمنان، گیلان، تهران، مرکزی، مازندران، یزد و خراسان رضوی هنوز بارش مورد انتظار خود را دریافت نکرده و نسبت به آمار بلندمدت ۵۸ ساله فاصله دارند. با این حال، هنوز برای قضاوت درباره وضعیت بارش این استان‌ها و کل کشور زمان لازم است و باید منتظر تغییرات جوی در روزهای آینده ماند.
سطح پرشدگی سدهای کشور ۴۴ درصد و سدهای آب تهران ۲۰ درصد است
سخنگوی صنعت آب کشور در مورد آخرین وضعیت ذخایر سدها بیان کرد: در حال حاضر، سطح پرشدگی سدهای کشور حدود ۴۴ درصد است که برای این مقطع از سال وضعیت قابل قبولی محسوب می‌شود. پاییز معمولاً زمان تخلیه مخازن سدهاست و آبگیری سدها معمولاً از اوایل یا نیمه‌های زمستان آغاز می‌شود. در صورتی که پاییز پربارانی داشته باشیم، ممکن است آبگیری از همین فصل نیز آغاز گردد. این روند عموماً تا بهار ادامه پیدا می‌کند و پس از آن، در اواخر بهار و تابستان، با توجه به نیازهای مختلف، رهاسازی آب برای مصارف کشاورزی، صنعتی و تولید برق‌آبی صورت می‌گیرد.
بزرگ‌زاده در زمینه وضعیت سدهای تهران گفت: در حالی که میانگین پرشدگی ذخایر آب کشور حدود ۴۴ درصد است، این میزان در سدهای تأمین‌کننده آب تهران به ۲۰ درصد کاهش یافته؛ به عبارتی دیگر، میزان ذخیره‌سازی آب در سدهای تهران کمتر از نیمه میانگین کشوری است.
او در ادامه به وضعیت سدهای آب تهران اشاره کرد و افزود: سد لار حدود ۳ درصد، سد لتیان ۲۹ درصد، سد ماملو ۱۱ درصد، سد امیرکبیر تقریباً ۷۰ درصد و سد طالقان ۳۹ درصد ظرفیت دارند.
ضرورت مدیریت مصرف آب در تهران و مشهد
سخنگوی صنعت آب کشور با تأکید بر وضعیت برخی سدهای کشور عنوان کرد: برخی از سدها، از جمله سد دوستی، وضعیت مناسبی ندارند. سد دوستی یکی از منابع تأمین آب شرب مشهد محسوب می‌شود، هرچند تأمین آب از منابع زیرزمینی و پروژه‌های اضطراری دیگری نیز در نظر گرفته شده‌اند.
او از شهروندان تهرانی، مشهدی و ساکنان خراسان رضوی، به‌ویژه مشهد، همچنین اراک و ساوه خواست تا به‌طور جدی به مدیریت مصرف آب توجه کنند؛ زیرا در سراسر کشور نیاز به مدیریت مصرف آب احساس می‌شود. اقلیم ایران خشک است و میانگین بارش سالانه نزدیک به ۲۳۰ تا ۲۴۰ میلی‌متر برآورد می‌شود در حالی که میانگین جهانی این مقدار به ۷۰۰ تا ۷۵۰ میلی‌متر می‌رسد. ارسال بارش نرمال در ایران به معنای شرایط متناسب با اقلیم خاص این کشور است و باید تفاوت‌ها را با میانگین جهانی در نظر گرفت.
بزرگ‌زاده در ادامه به تفاوت وضعیت بارش در مناطق مختلف کشور اشاره کرد و گفت: در سال گذشته برخی مناطق جنوبی و غربی کشور بارش‌های مطلوبی را تجربه کردند و سدها به سطح قابل قبولی پر شدند؛ حتی در برخی موارد، ورودی آب به مخازن از گنجایش قابل استفاده آن‌ها نیز بیشتر بوده است. در مقابل، مناطقی مانند حوزه سد دوستی و بعضی مناطق تأمین‌کننده آب تهران، مشهد، اراک و ساوه با پدیده کم‌بارشی مواجه بوده‌اند. باید واقعیت‌های اقلیمی کشور را بپذیریم، با منابع آبی مهربان باشیم و مصرف آن را درست مدیریت کنیم تا رفاه شهروندان در هیچ نقطه‌ای از کشور تحت تأثیر قرار نگیرد.
تأثیر ال‌نینو بر بارش‌های ایران هنوز نامشخص است
بزرگ‌زاده در پاسخ به سوالی در مورد پیش‌بینی وقوع پدیده ال‌نینو و افزایش احتمال بارش‌ها در ایران بیان داشت: وزارت نیرو بارها بر این نکته تأکید کرده است که تأثیر ال‌نینو بر نقاط مختلف ایران تنها احتمالی است و نمی‌توان به‌طور قطع انتظار داشت که اثرات آن به‌طور یکسان در تمامی کشور مشاهده شود. تجربیات گذشته نشان داده که حتی در زمینه وقوع ال‌نینو گاهی بارش‌های زیاد یا سیلاب‌های وسیع در کشور محقق نشده و در برخی موارد نیز اثرات این پدیده تنها در نواحی جنوبی یا برخی مناطق شمالی کشور قابل مشاهده بوده است.
سازمان هواشناسی پیش‌بینی‌هایی درباره زمان احتمالی وقوع این پدیده ارائه نموده و وزارت نیرو نیز این پیش‌بینی‌ها را جدی تلقی کرده است؛ اما حتی در صورت تحقق ال‌نینو، ممکن است در برخی مناطق بارش‌های سیلابی و در مناطق دیگر کم‌بارشی ادامه یابد. وزارت نیرو به‌طور مستقل از پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی، کشور را برای هر دو سناریوی بارش فراوان و همچنین بارش اندک آماده می‌کند. تجربیات ال‌نینوهای قبلی نشان داده که آمادگی همزمان برای سیلاب و استمرار خشکسالی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.
لایروبی آبگذرهای شهری و آماده‌سازی مسیرهای سیلاب الزامی است
سخنگوی صنعت آب کشور در خصوص اقدامات پیشگیرانه برای مهار سیلاب گفت: همزمان با مدیریت آبگیری سدها، آمادگی برای نگهداری و ذخیره سیلاب نیز در الویت برنامه‌ها قرار دارد. از شهرداری‌ها و نهادهای مرتبط خواسته شده تا آبگذرهای شهری، مسیر رودخانه‌ها و کانال‌های عبور آب را لایروبی کرده و زباله‌ها را از این مسیرها خارج سازند. چنانچه شبکه زهکشی در شهرها آماده نباشد، آب ممکن است از مسیرهای طبیعی و آبگذرها خارج شده و وارد خیابان‌ها، خانه‌ها و مغازه‌ها شود که منجر به خسارات مالی و جانی به بار می‌آورد. وزارت کشور و شهرداری‌ها موظف به نظارت بر آماده‌سازی شبکه‌های زهکشی شهری هستند. همچنین از وزارت راه درخواست شده که سازه‌های تقاطعی در محل تلاقی جاده‌ها با رودخانه‌ها و مسیرهای عبور آب را بررسی و از زباله‌ها پاک نماید تا ظرفیت عبور آب افزایش یابد. حدود ۹ هزار نقطه دارای سازه‌های تقاطعی شناسایی شده است که بخش عمده‌ای از آن‌ها تحت مسئولیت وزارت راه و شهرداری‌ها قرار دارد. این نقاط باید قبل از روی‌دادن بارش‌های شدید مورد بررسی و آمادگی قرار گیرند؛ زیرا صرف آماده نگه‌داشتن سدها برای مهار سیلاب کافی نیست. زیرا ممکن است بارش شدید در پایین‌دست سد اتفاق بیفتد و هیچ آبی به مخزن سد نرسد. بنابراین، اقداماتی که به پیشگیری مربوط می‌شوند باید تمامی مناطق در معرض خطر را شامل شوند.
بارش‌های احتمالی به معنی پایان خشکسالی نیست
سخنگوی صنعت آب کشور در پاسخ به این سوال که آیا وقوع ال‌نینو و بارش‌های سنگین می‌تواند به پایان خشکسالی منجر شود، گفت: وجود یک یا دو بارش سنگین یا سیلاب‌های شدید در یک ناحیه نمی‌تواند به‌طور قطع به معنای پایان خشکسالی باشد. بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از ذخایر آب زیرزمینی کشور با بحران و کسری مواجه است و نزدیک به ۷۰ درصد از تالاب‌های کشور به همراه تقریباً ۸۰ درصد آن‌ها در معرض خشکی و تخریب قرار دارند. این مسائل نمی‌توانند با یک یا دو بارش شدید حل و فصل شوند. اگر بارش‌های شدید در بالادست سدها صورت گیرد، می‌تواند به بهبود معنادار وضعیت مخازن و منابع آبی کمک کند؛ اما این امر بستگی به محل بارش‌ها و امکان ذخیره‌سازی آب دارد. حتی اگر سطح پرشدگی سدهای کشور و تهران بهبود یابد، نمی‌توان به سادگی بر اساس این شاخص، پایان خشکسالی را اعلام کرد؛ زیرا خشکسالی ابعادی چندگانه دارد و وضعیت آب‌های زیرزمینی، تالاب‌ها و منابع آب در مناطق مختلف کشور نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
مذاکرات برای حقابه هیرمند همچنان ادامه دارد
بزرگ‌زاده در مورد آخرین وضعیت حقابه هیرمند گفت: مذاکرات با کشور همسایه با جدیت در حال انجام است و در آخرین جلسه، وزیر نیرو به همراه معاونان و اعضای مرتبط به کابل سفر کردند و گفت‌وگوهای مفیدی انجام شد. کشور همسایه بارها بر پایبندی خود به معاهده تأکید کرده است. در سال آبی گذشته، روند رهاسازی آب هیرمند نسبت به سه تا چهار سال گذشته عملکرد بهتری را نشان داده است.
سخنگوی صنعت آب کشور تأکید کرد: با وجود بهبود نسبی در روند رهاسازی، میزان آب دریافتی ایران همچنان کمتر از مقدار پیش‌بینی‌شده در معاهده است. از طرف کشور همسایه درخواست شده تا سطح رهاسازی آب را بر اساس مفاد معاهده تنظیم نمایند.
او همچنین از ادامه مذاکرات حول اصلاحات هیدرولیکی بند کمال‌خان خبر داد و گفت: با توجه به این که تنها ۲۶ روز از سال آبی جدید گذشته است، هنوز برای قضاوت درباره میزان آب دریافتی در سال جاری زود است و باید منتظر ادامه روند مذاکرات باشیم.
گسترش جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی باید به تأمین آب مرتبط باشد
سخنگوی صنعت آب کشور در زمینه توسعه کلان‌شهرها، به‌ویژه تهران، اظهار داشت: وزارت نیرو باور دارد که هرگونه توسعه جمعیتی، شغلی و اقتصادی در کشور باید به تأمین آب امکان‌پذیر مرتبط باشد. تاکنون روش‌های موجود به گونه‌ای نبوده است که نظر وزارت نیرو در مورد ظرفیت تأمین آب، در توسعه مناطق مؤثر باشد. با پیگیری‌های وزارت نیرو و حمایت رئیس‌جمهور، طرحی ارائه شده که طبق آن، هرگونه جابه‌جایی جمعیتی یا اقتصادی، باید با اثبات امکان تأمین آب توأم باشد. برای تأمین آب مورد نیاز توسعه‌های جدید می‌توان از راهکارهایی نظیر مشارکت در طرح‌های جمع‌آوری و انتقال آب، بهره‌برداری از منابع آب نامتعارف، به‌ویژه آب دریا در نوار ساحلی، استفاده از منابع مشترک، جمع‌آوری آب باران و آزادسازی ظرفیت منابع آبی موجود بهره جست.
متن این پیشنهاد در کمیسیون زیربنایی دولت در حال بررسی است و در مسیر تصویب قرار دارد. بخش‌هایی که نیاز به قانون‌گذاری دارند نیز باید از مسیر قانونی خود عبور نمایند. این طرح به‌منظور جلوگیری از توسعه بدون ظرفیت تأمین آب طراحی گردیده و انتظار می‌رود که کارشناسان، رسانه‌ها و دغدغه‌مندان حوزه آب و محیط زیست با ارائه نقدها و پیشنهادات کارشناسانه، به پیشبرد راهکارهای عملی کمک کنند.
گواهی صرفه‌جویی آب در مرحله‌ تصویب هیئت وزیران است
بزرگ‌زاده درباره آخرین وضعیت گواهی صرفه‌جویی آب اعلام کرد: این طرح از پشتوانه‌های قانونی برخوردار است و در قانون بودجه سال ۱۴۰۵ نیز به آن اشاره شده است. وزارت نیرو اقدامات مرتبط با تهیه آیین‌نامه را به انجام رسانده و پیشنهاد خود را ارائه کرده است. آیین‌نامه موردنظر در کمیسیون فرعی برنامه و بودجه دولت مورد بحث قرار گرفته و جمع‌بندی گردیده است. پس از آن، این موضوع به کمیسیون اصلی وارد شده و سؤالات و ابهاماتی در این زمینه مطرح شده که بررسی آنها در هفته‌های اخیر ادامه داشته است. پس از پایان بررسی در کمیسیون اصلی، آیین‌نامه به صحن هیئت وزیران منتقل خواهد شد و در صورت تصویب، مسیر ابلاغ و اجرایی شدن را طی خواهد کرد. بنابراین، این موضوع به امضای وزیر نیرو وابسته نیست و در حال حاضر در مسیر تصویب هیئت وزیران قرار دارد.
او در خصوص اهمیت این طرح گفت: هدف آن برای نخستین بار، تبدیل مفهوم صرفه‌جویی و بهره‌وری آب به یک فعالیت اقتصادی سودآور، علاوه بر ارزش فرهنگی و مسئولیت اجتماعی است. بر اساس سازوکار تعیین‌شده، شهروندان، شرکت‌ها و کارفرمایان می‌توانند پروژه‌هایی را در چارچوب ضوابط مشخص شده اجرا کنند که منجر به صرفه‌جویی یا افزایش بهره‌وری آب شود و در صورت اثبات میزان صرفه‌جویی و تأیید آن، از مشوق‌ها و مزایای اقتصادی مرتبط بهره‌مند شوند. به‌عنوان مثال، یک شرکت می‌تواند با اجرای پروژه نوسازی شبکه آب شهری در مناطق قدیمی تهران، از هدررفت و نشت آب جلوگیری کند و در صورت احراز شرایط آیین‌نامه، از مزایای اقتصادی آن استفاده کند. به کارگیری ابزارهای اقتصادی به منظور تشویق شهروندان و فعالان اقتصادی به صرفه‌جویی و افزایش بهره‌وری آب، یکی از تدابیر اصلی برای مدیریت منابع آبی در کشور به شمار می‌رود.
ویدئوی کامل مصاحبه باشگاه خبرنگاران جوان با عیسی بزرگ‌زاده را می‌توانید در زیر مشاهده کنید: