ال‌نینو؛ آیا بارش‌های شدید فرصتی است یا تهدیدی برای سیلاب؟
ساعت 24 - با احتمال بروز یک ال‌نینوی قوی، مقامات مرتبط با صنعت آب در وضعیتی از آمادگی برای مقابله با بارش‌های سیلابی قرار گرفته‌اند؛ ولی کارشناسان تأکید می‌کنند که ال‌نینو به هیچ وجه نشان‌دهنده بارندگی‌های گسترده یا پایان مشکلات آب در کشور نیست.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ کیمیا قلی‌پور - در حالی که بخش زیادی از کشور هنوز با چالش‌های ناشی از خشکسالی، کاهش ذخایر آب و فشار بر منابع آبی زیرزمینی مواجه است، پیش‌بینی امکان وقوع یک ال‌نینوی قوی، دوباره توجه را به آمادگی برای بارش‌های شدید و سیلاب‌های محتمل جلب کرده است؛ پدیده‌ای که اگرچه می‌تواند موجب افزایش بارش در برخی نواحی کشور شود، اما مسئولان صنعت آب تأکید می‌کنند که این به معنای تضمین بارش‌های فراوان در تمامی نقاط ایران نیست.
بر اساس پیش‌بینی‌های ارائه شده، نشانه‌های این پدیده باید به تدریج از پاییز ظاهر شود؛ با این حال، کارشناسان به این نکته تأکید دارند که رابطه‌ای قاطع و ثابت بین وقوع ال‌نینو و میزان بارش در ایران وجود ندارد و نمی‌توان تنها بر اساس این پدیده تصمیم‌گیری‌های مربوط به منابع آبی کشور را انجام داد.
عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در گفت‌وگویی با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان، به پیش‌بینی‌های مراکز داخلی و بین‌المللی درباره وضعیت اقلیمی امسال اشاره کرد و گفت: بر اساس پیش بینی‌هایی که هر دو نوع مراکز داخلی و بین‌المللی به ما ارائه داده‌اند، به احتمال قوی امسال با یک ال‌نینوی قوی مواجه خواهیم بود و باید به تدریج نشانه‌های آن را در پاییز مشاهده کنیم.
او خاطرنشان کرد که ارتباط علمی میان ال‌نینو و پدیده‌های نظیر سیلاب یا بارش‌های زیاد در نقاط مختلف ایران قطعی نیست و افزود: این وابستگی بیشتر بر مبنای احتمالات و تجربیات سال‌های گذشته است.
بزرگ‌زاده توضیح داد: در سال‌هایی که ال‌نینو رخ داده، ممکن است در برخی مناطق کشور نظیر جنوب، جنوب‌غرب و یا شمال بارش‌های زیادی اتفاق بیفتد، اما سال‌هایی وجود داشته که علیرغم وقوع ال‌نینو، بارش زیادی نداشته‌ایم. همچنین در مواقعی که ال‌نینوی قوی‌تری داشتیم و در برخی مناطق بارش بالایی را شاهد بودیم، در دیگر نواحی کشور خشکسالی رخ داده است.
از دیدگاه کارشناسانه، این نکته از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا با توجه به وسعت جغرافیایی و تنوع اقلیمی ایران، الگوهای بارشی متفاوتی بر وضعیت بارش اثرگذار هستند. بنابراین، حتی اگر یک پدیده اقلیمی احتمال افزایش بارش را برای بخشی از کشور بالا ببرد، نمی‌توان این نتیجه را برای تمام حوضه‌های آبریز و استان‌ها قضایاً تعمیم داد. به همین دلیل، برنامه‌ریزی برای مدیریت منابع آبی باید بر مبنای پیش‌بینی‌های منطقه‌ای و سناریوهای متعدد صورت گیرد و انتظار یک ترسالی سراسری نباید وجود داشته باشد.
ضرورت لایروبی پیش از بارش‌های محتمل
سخنگوی صنعت آب کشور با تأکید بر لزوم به‌کارگیری فرصت باقی‌مانده برای اقدامات پیشگیرانه، گفت: ایران دارای گستردگی زیادی است و اقلیم‌های مختلفی در آن تأثیرگذار هستند که نمی‌توان تمامی آن‌ها را صرفاً با ال‌نینو توضیح داد. هم‌اکنون که زمان داریم، باید فرض کنیم ممکن است در تمامی مناطق بارش‌های مفصلی رخ دهد و لذا از همین حالا باید شروع به لایروبی رودخانه‌ها، آبراه‌ها و مسیرهای عبوری آب به‌ویژه در داخل شهرها و مناطق جمعیتی نماییم.
بزرگ‌زاده ادامه داد: در مناطقی که سازه‌های تقاطعی مانند پل‌ها یا سازه‌های دیگر مسیر عبور آب را در مناطق مسکونی سد می‌کنند، می‌بایست اقداماتی انجام شود تا ظرفیت عبور آب افزایش یابد.
از جنبه مدیریت بحران، این اقدامات از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردارند؛ زیرا شدت خسارت سیلاب تنها به میزان بارش وابسته نیست و عواملی نظیر انسداد مسیر رودخانه‌ها، ساخت‌وساز در حریم آبراهه‌ها، کاهش ظرفیت عبور آب و ضعف زیرساخت‌های شهری می‌تواند یک بارش سنگین را به یک بحران تبدیل کند.
هشدار به شهروندان: حریم رودخانه‌ها مکان مناسبی برای تفریحات نیست
سخنگوی صنعت آب کشور همچنین در خصوص رفتار شهروندان در زمان انتشار هشدارهای سیلابی گفت: زمانی که پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی، مدیریت بحران یا هر نهاد مسؤول دیگری از طریق رسانه‌ها اعلام می‌کند که به‌زودی شاهد سیلاب یا بارش‌های زیاد خواهیم بود، در آن روزها باید به‌طور جدی از قرار گرفتن خود و خانواده‌مان در خطر جلوگیری کنیم و از ورود به حریم رودخانه‌ها پرهیز کنیم.
بزرگ‌زاده افزود: اصلی‌ترین و بنیادی‌ترین روش برای حفظ ایمنی در برابر سیلاب، دوری از آن و اجتناب از قرار گرفتن در معرض سیلاب است نه مقابله با آن. در همان یکی دو روزی که سیلاب در حال وقوع است و عبور می‌کند، باید احتیاط لازم را داشته باشیم؛ به هیچ عنوان نباید در کنار رودخانه‌ها و دره‌ها حضور یابیم و نباید دارایی‌های خود را در بستر یا حریم رودخانه‌ها قرار دهیم و جان خود را در معرض خطر قرار دهیم.
یک یا چند سیلاب نمی‌تواند بدهی آبی کشور را جبران کند
بزرگ‌زاده افزود در بخشی دیگر از سخنان خود تأکید کرد که حتی در صورت افزایش بارش‌ها نیز نباید به این تصور بیفتیم که مشکل کم‌آبی کشور برطرف خواهد شد. واقعاً مشخص نیست که آیا در تمامی مناطق آب کافی خواهیم داشت یا خیر؛ قطعاً این اتفاق رخ نخواهد داد. با در نظر گرفتن بدهی انباشته‌ای که ما به منابع آب زیرزمینی و سطحی داریم، در سال‌های اخیر بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع آب زیرزمینی و منابع راهبردی آن را برداشت و مصرف کرده‌ایم.
او همچنین به وضعیت تالاب‌های کشور اشاره و اظهار کرد: ۷۰ درصد تالاب‌های کشور در معرض تهدید خشکسالی قرار دارند و ما نمی‌توانیم با یکی دو سیلاب این بدهی و وضعیت موجود را جبران کنیم و هرگز چنین اتفاقی نخواهد افتاد؛ از این رو همچنان تأکید ما بر مدیریت مصرف آب است.
سخنگوی صنعت آب کشور در خصوص امکان استفاده از سیلاب‌ها برای جبران کمبود منابع آبی نیز گفت: ما معمولاً از سیلاب استفاده نمی‌کنیم؛ هرچند اگر سیلابی وارد سدهای ما شود و در مخازن ماندگار شود و منجر به پر شدن مخازن گردد، می‌توان از آن بهره برداری کرد.
او اضافه کرد، امکان دارد جریان آب در رودخانه‌ها و آبراهه‌ها فرصتی برای تغذیه منابع آب یا ورود آب به تالاب‌ها فراهم کند، اما این به معنای آن نیست که پس از هر بارش سنگین، آب قابل‌استفاده برای شرب، کشاورزی یا صنعت در دسترس ما خواهد بود.
آمادگی کامل صنعت آب برای مقابله با ال‌نینو؛ زیرساخت‌های آب و برق تحت تأثیر سامانه‌های بارشی اخیر قرار نگرفته‌اند
در این راستا، مهدی جهانیان، مدیرکل دفتر هماهنگی مدیریت بحران، پدافند غیرعامل و HSE شرکت مدیریت منابع آب ایران، از آمادگی کامل شرکت‌های آب منطقه‌ای در سراسر کشور برای رویارویی با بارش‌های سیلابی احتمالی ناشی از پدیده ال‌نینو خبر داد.
او بیان کرد: با اجرای تمهیدات پیشگیرانه مبتنی بر دستورالعمل ۲۴ بندی صادره و اقدامات صورت‌گرفته در ماه‌های گذشته، تا به امروز هیچگونه خسارتی به تأسیسات و زیرساخت‌های صنعت آب و برق کشور در پی سامانه‌های بارشی اخیر گزارش نشده است.
جهانیان، پیش‌بینی و پایش وضعیت جوی، مدیریت مخازن سدها، برگزاری جلسات برای شرایط اضطراری، هماهنگی با استانداری‌ها و نهادهای همکار، لایروبی رودخانه‌ها، اصلاح سازه‌های تقاطعی و ارتقاء تجهیزات و ماشین‌آلات را از جمله اقداماتی برشمرد که انجام شده است.
در مجموع، می‌توان از اظهارات مسئولان صنعت آب این نتیجه‌گیری را کرد که ال‌نینو نه فقط وعده‌ای از ترسالی است بلکه مجوزی برای کاستن از مصرف آب نیز به شمار نمی‌آید. با وجود این که کشور از کسری انباشته منابع آبی و آسیب‌پذیری برخی از زیرساخت‌ها رنج می‌برد، آمادگی برای هر دو سناریو ضروری است: از یک طرف احتمال بارش‌های شدید و سیلابی و از طرف دیگر تداوم خشکسالی و کمبود آب. در این وضعیت، لایروبی و ایمن‌سازی مسیرهای عبور آب به همراه مدیریت مصرف، مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند خسارات احتمالی را کاهش دهد.
بر اساس پیش‌بینی‌های ارائه شده، نشانه‌های این پدیده باید به تدریج از پاییز ظاهر شود؛ با این حال، کارشناسان به این نکته تأکید دارند که رابطه‌ای قاطع و ثابت بین وقوع ال‌نینو و میزان بارش در ایران وجود ندارد و نمی‌توان تنها بر اساس این پدیده تصمیم‌گیری‌های مربوط به منابع آبی کشور را انجام داد.
عیسی بزرگ‌زاده، سخنگوی صنعت آب کشور، در گفت‌وگویی با خبرنگار اقتصادی باشگاه خبرنگاران جوان، به پیش‌بینی‌های مراکز داخلی و بین‌المللی درباره وضعیت اقلیمی امسال اشاره کرد و گفت: بر اساس پیش بینی‌هایی که هر دو نوع مراکز داخلی و بین‌المللی به ما ارائه داده‌اند، به احتمال قوی امسال با یک ال‌نینوی قوی مواجه خواهیم بود و باید به تدریج نشانه‌های آن را در پاییز مشاهده کنیم.
او خاطرنشان کرد که ارتباط علمی میان ال‌نینو و پدیده‌های نظیر سیلاب یا بارش‌های زیاد در نقاط مختلف ایران قطعی نیست و افزود: این وابستگی بیشتر بر مبنای احتمالات و تجربیات سال‌های گذشته است.
بزرگ‌زاده توضیح داد: در سال‌هایی که ال‌نینو رخ داده، ممکن است در برخی مناطق کشور نظیر جنوب، جنوب‌غرب و یا شمال بارش‌های زیادی اتفاق بیفتد، اما سال‌هایی وجود داشته که علیرغم وقوع ال‌نینو، بارش زیادی نداشته‌ایم. همچنین در مواقعی که ال‌نینوی قوی‌تری داشتیم و در برخی مناطق بارش بالایی را شاهد بودیم، در دیگر نواحی کشور خشکسالی رخ داده است.
از دیدگاه کارشناسانه، این نکته از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ زیرا با توجه به وسعت جغرافیایی و تنوع اقلیمی ایران، الگوهای بارشی متفاوتی بر وضعیت بارش اثرگذار هستند. بنابراین، حتی اگر یک پدیده اقلیمی احتمال افزایش بارش را برای بخشی از کشور بالا ببرد، نمی‌توان این نتیجه را برای تمام حوضه‌های آبریز و استان‌ها قضایاً تعمیم داد. به همین دلیل، برنامه‌ریزی برای مدیریت منابع آبی باید بر مبنای پیش‌بینی‌های منطقه‌ای و سناریوهای متعدد صورت گیرد و انتظار یک ترسالی سراسری نباید وجود داشته باشد.
ضرورت لایروبی پیش از بارش‌های محتمل
سخنگوی صنعت آب کشور با تأکید بر لزوم به‌کارگیری فرصت باقی‌مانده برای اقدامات پیشگیرانه، گفت: ایران دارای گستردگی زیادی است و اقلیم‌های مختلفی در آن تأثیرگذار هستند که نمی‌توان تمامی آن‌ها را صرفاً با ال‌نینو توضیح داد. هم‌اکنون که زمان داریم، باید فرض کنیم ممکن است در تمامی مناطق بارش‌های مفصلی رخ دهد و لذا از همین حالا باید شروع به لایروبی رودخانه‌ها، آبراه‌ها و مسیرهای عبوری آب به‌ویژه در داخل شهرها و مناطق جمعیتی نماییم.
بزرگ‌زاده ادامه داد: در مناطقی که سازه‌های تقاطعی مانند پل‌ها یا سازه‌های دیگر مسیر عبور آب را در مناطق مسکونی سد می‌کنند، می‌بایست اقداماتی انجام شود تا ظرفیت عبور آب افزایش یابد.
از جنبه مدیریت بحران، این اقدامات از اهمیت فوق‌العاده‌ای برخوردارند؛ زیرا شدت خسارت سیلاب تنها به میزان بارش وابسته نیست و عواملی نظیر انسداد مسیر رودخانه‌ها، ساخت‌وساز در حریم آبراهه‌ها، کاهش ظرفیت عبور آب و ضعف زیرساخت‌های شهری می‌تواند یک بارش سنگین را به یک بحران تبدیل کند.
هشدار به شهروندان: حریم رودخانه‌ها مکان مناسبی برای تفریحات نیست
سخنگوی صنعت آب کشور همچنین در خصوص رفتار شهروندان در زمان انتشار هشدارهای سیلابی گفت: زمانی که پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی، مدیریت بحران یا هر نهاد مسؤول دیگری از طریق رسانه‌ها اعلام می‌کند که به‌زودی شاهد سیلاب یا بارش‌های زیاد خواهیم بود، در آن روزها باید به‌طور جدی از قرار گرفتن خود و خانواده‌مان در خطر جلوگیری کنیم و از ورود به حریم رودخانه‌ها پرهیز کنیم.
بزرگ‌زاده افزود: اصلی‌ترین و بنیادی‌ترین روش برای حفظ ایمنی در برابر سیلاب، دوری از آن و اجتناب از قرار گرفتن در معرض سیلاب است نه مقابله با آن. در همان یکی دو روزی که سیلاب در حال وقوع است و عبور می‌کند، باید احتیاط لازم را داشته باشیم؛ به هیچ عنوان نباید در کنار رودخانه‌ها و دره‌ها حضور یابیم و نباید دارایی‌های خود را در بستر یا حریم رودخانه‌ها قرار دهیم و جان خود را در معرض خطر قرار دهیم.
یک یا چند سیلاب نمی‌تواند بدهی آبی کشور را جبران کند
بزرگ‌زاده افزود در بخشی دیگر از سخنان خود تأکید کرد که حتی در صورت افزایش بارش‌ها نیز نباید به این تصور بیفتیم که مشکل کم‌آبی کشور برطرف خواهد شد. واقعاً مشخص نیست که آیا در تمامی مناطق آب کافی خواهیم داشت یا خیر؛ قطعاً این اتفاق رخ نخواهد داد. با در نظر گرفتن بدهی انباشته‌ای که ما به منابع آب زیرزمینی و سطحی داریم، در سال‌های اخیر بیش از ۱۵۰ میلیارد مترمکعب از منابع آب زیرزمینی و منابع راهبردی آن را برداشت و مصرف کرده‌ایم.
او همچنین به وضعیت تالاب‌های کشور اشاره و اظهار کرد: ۷۰ درصد تالاب‌های کشور در معرض تهدید خشکسالی قرار دارند و ما نمی‌توانیم با یکی دو سیلاب این بدهی و وضعیت موجود را جبران کنیم و هرگز چنین اتفاقی نخواهد افتاد؛ از این رو همچنان تأکید ما بر مدیریت مصرف آب است.
سخنگوی صنعت آب کشور در خصوص امکان استفاده از سیلاب‌ها برای جبران کمبود منابع آبی نیز گفت: ما معمولاً از سیلاب استفاده نمی‌کنیم؛ هرچند اگر سیلابی وارد سدهای ما شود و در مخازن ماندگار شود و منجر به پر شدن مخازن گردد، می‌توان از آن بهره برداری کرد.
او اضافه کرد، امکان دارد جریان آب در رودخانه‌ها و آبراهه‌ها فرصتی برای تغذیه منابع آب یا ورود آب به تالاب‌ها فراهم کند، اما این به معنای آن نیست که پس از هر بارش سنگین، آب قابل‌استفاده برای شرب، کشاورزی یا صنعت در دسترس ما خواهد بود.
آمادگی کامل صنعت آب برای مقابله با ال‌نینو؛ زیرساخت‌های آب و برق تحت تأثیر سامانه‌های بارشی اخیر قرار نگرفته‌اند
در این راستا، مهدی جهانیان، مدیرکل دفتر هماهنگی مدیریت بحران، پدافند غیرعامل و HSE شرکت مدیریت منابع آب ایران، از آمادگی کامل شرکت‌های آب منطقه‌ای در سراسر کشور برای رویارویی با بارش‌های سیلابی احتمالی ناشی از پدیده ال‌نینو خبر داد.
او بیان کرد: با اجرای تمهیدات پیشگیرانه مبتنی بر دستورالعمل ۲۴ بندی صادره و اقدامات صورت‌گرفته در ماه‌های گذشته، تا به امروز هیچگونه خسارتی به تأسیسات و زیرساخت‌های صنعت آب و برق کشور در پی سامانه‌های بارشی اخیر گزارش نشده است.
جهانیان، پیش‌بینی و پایش وضعیت جوی، مدیریت مخازن سدها، برگزاری جلسات برای شرایط اضطراری، هماهنگی با استانداری‌ها و نهادهای همکار، لایروبی رودخانه‌ها، اصلاح سازه‌های تقاطعی و ارتقاء تجهیزات و ماشین‌آلات را از جمله اقداماتی برشمرد که انجام شده است.
در مجموع، می‌توان از اظهارات مسئولان صنعت آب این نتیجه‌گیری را کرد که ال‌نینو نه فقط وعده‌ای از ترسالی است بلکه مجوزی برای کاستن از مصرف آب نیز به شمار نمی‌آید. با وجود این که کشور از کسری انباشته منابع آبی و آسیب‌پذیری برخی از زیرساخت‌ها رنج می‌برد، آمادگی برای هر دو سناریو ضروری است: از یک طرف احتمال بارش‌های شدید و سیلابی و از طرف دیگر تداوم خشکسالی و کمبود آب. در این وضعیت، لایروبی و ایمن‌سازی مسیرهای عبور آب به همراه مدیریت مصرف، مهم‌ترین اقداماتی است که می‌تواند خسارات احتمالی را کاهش دهد.