باشگاه خبرنگاران جوان؛ محبوبه کباری - با ورود یک سامانه بارشی پویا از غرب کشور و پیش‌بینی بارش‌های شدید در برخی بخش‌ها، سازمان هواشناسی برای نخستین بار از ابتدای سال جاری، هشدار سطح قرمز صادر کرد و نسبت به وقوع سیلاب، طغیانی در رودخانه‌ها، آب‌گرفتگی معابر و اختلال در جابجایی‌ها هشدار داد. این شرایط موجب شده تا نهادهای اجرایی، امدادی و خدمات‌رسان به حالت آماده‌باش درآیند.
بارش‌های پاییزی پس از یک دوره کمرنگ بارش به شدت مورد توجه قرار گرفته‌اند، و پیش‌بینی‌های هواشناسی نشان از فعالیت یک سامانه قوی در روزهای پایانی هفته و تداوم اثرات آن در نقاط مختلف کشور دارد. در این راستا، همزمانی بارش‌های شدید با وضعیت رودخانه‌ها، مسیل‌ها، و زیرساخت‌های شهری و جاده‌ای نیاز به آمادگی کامل دستگاه‌های مسؤول را به‌ویژه ضروری کرده است.
ال‌نینو و بارش‌های پاییزی؛ اهمیت تفکیک پیش‌بینی‌ها از واقعیت‌های جوی
در هفته‌های اخیر، موضوع تأثیر پدیده ال‌نینو بر بارش‌های کشور نیز به بحث کشیده شده است. ال‌نینو یک الگوی طبیعی نوسان دما در سطح آب اقیانوس آرام است که می‌تواند به واسطه تغییر در الگوهای گردش جوی، بر توزیع بارش و دما در مناطق مختلف جهان تأثیر بگذارد. با این حال، رابطه بین این پدیده و بارش‌های ایران به‌طور مستقیم و قطعی نیست و شدت و میزان بارش‌ها در کشور به عوامل مختلفی از جمله شرایط سامانه‌های جوی، الگوهای رطوبتی و ویژگی‌های منطقه‌ای وابسته است.
به این ترتیب، اگرچه بررسی تأثیرات احتمالی ال‌نینو در تحلیل شرایط اقلیمی ارزشمند است، اما نمی‌توان هر بارش فعال یا شدید در کشور را به این پدیده مرتبط دانست. آنچه در حال حاضر حائز اهمیت است، پیش‌بینی‌های کوتاه‌مدت سازمان هواشناسی و آمادگی برای مدیریت عواقب بارش‌های پیش‌رو می‌باشد.
احتمال صدور هشدار قرمز برای نواحی زاگرس‌نشین
سحر تاجبخش، رئیس سازمان هواشناسی کشور، به آخرین وضعیت فعالیت سامانه بارشی اشاره کرده و اعلام کرده که کانون‌های بارش در حدود هفت استان فعال شده‌اند و مناطق شمال غرب، غرب و جنوب غرب، دامنه‌های البرز، تهران، سواحل شرقی دریای خزر و نواحی شمال شرق کشور تحت تأثیر این سامانه قرار خواهند گرفت.
طبق گفته‌های وی، این سامانه طی روزهای اخیر از سمت غرب کشور وارد شده و اوج فعالیت آن برای شنبه و صبح یکشنبه پیش‌بینی می‌شود. بیشترین بارش‌ها در استان‌های مجاور رشته‌کوه زاگرس، به‌ویژه لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد و همچنین شرق و شمال شرق خوزستان پیش‌بینی می‌شود. علاوه بر این، استان‌های حاشیه دریای خزر، به ویژه گیلان و اردبیل نیز از دیگر نواحی تاثیرپذیر خواهند بود.
تاجبخش پیش‌تر گفت که با تأکید بر احتمال افزایش فعالیت سامانه، در صورت تثبیت الگوی نقشه‌های جوی، هشدار قرمز برای چند استان زاگرس‌نشین نیز قابل صدور خواهد بود؛ موضوعی که منجر به صدور نخستین هشدار قرمز سال 1402 از سازمان هواشناسی گردید.
بر اساس اعلام سازمان هواشناسی، این هشدار برای استان‌های خوزستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، لرستان و کردستان صادر شده است. پیش‌بینی‌های این پیشگاه، بارش شدید باران، رعدوبرق، تگرگ، وزش باد شدید و بارش برف در ارتفاعات را شامل می‌شود.
در این شرایط، احتمال وقوع سیلاب‌های ناگهانی، طغیانی در رودخانه‌ها و مسیل‌ها، آب‌گرفتگی معابر شهری و زیرگذرها، آسیب به پل‌ها و راه‌های روستایی، اختلال در تردد جاده‌ای و حتی خسارت به زیرساخت‌های آب، برق، گاز و مخابرات وجود دارد. بارش برف در مناطق سردسیر و ارتفاعات نیز می‌تواند منجر به لغزندگی جاده‌ها، کاهش دید افقی و انسداد برخی محورهای کوهستانی شود.
آماده‌باش دستگاه‌ها برای کاهش خسارات احتمالی
در پی پیش‌بینی بارش‌های سنگین، جلسه‌ای با هدف هماهنگی مدیریت بحران و بررسی آماده‌باش استان‌ها با حضور وزیر راه و شهرسازی و نمایندگان دستگاه‌های مسؤول برگزار شد تا اقدام‌های پیشگیرانه و سطح آمادگی استان‌های در معرض خطر مورد بررسی قرار گیرد.
فرزانه صادق، وزیر راه و شهرسازی، به حساسیت رئیس‌جمهور و معاون اول رئیس‌جمهور نسبت به موضوعات محیط زیستی و اهمیت پیشگیری از خسارات سیلاب اشاره کرد و گفت: در این جلسه، گزارش‌های سازمان هواشناسی، وزارت نیرو و سازمان مدیریت بحران کشور در خصوص پیش‌بینی‌های جوی و اقدامات پیشگیرانه ارائه شد.
به گفته وی، استانداران استان‌های در معرض بارش نیز به‌صورت مجازی در این نشست حضور داشتند و نمایندگان پلیس راهور، پلیس راه، وزارت نیرو، وزارت جهاد کشاورزی، جمعیت هلال احمر، اورژانس، سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای و صداوسیما درباره هماهنگی‌های لازم تبادل نظر کردند.
یکی از محورهای اصلی این جلسه، بررسی وضعیت رودخانه‌ها و مسیل‌ها و اقدام‌های انجام‌شده برای جلوگیری از بروز سیلاب بود. وزیر راه و شهرسازی گفت که از سال گذشته نهضت لایروبی آغاز شده و طبق گزارش‌های وزارت نیرو، میانگین لایروبی رودخانه‌ها و مسیل‌ها در سال‌های گذشته تنها حدود ۳۵۰ کیلومتر بوده، اما در نیمه نخست امسال بیش از هزار کیلومتر از رودخانه‌ها و مسیل‌های کشور مورد لایروبی قرار گرفته‌اند.
این آمار نشان‌دهنده افزایش اقدامات پیشگیرانه در حوزه مدیریت آب‌های سطحی است؛ با این حال، لایروبی به‌تنهایی نمی‌تواند مانع از وقوع سیلاب شود و ساماندهی حریم رودخانه‌ها، جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز در بالادست، پاکسازی کانال‌ها و آبروها و رفع موانع عبور جریان آب نیز از ضروریات کاهش خسارات محسوب می‌شود.
صادق همچنین از اصلاح بیش از ۲ هزار و ۴۰۰ نقطه حادثه‌خیز در شبکه حمل‌ونقل جاده‌ای کشور خبر داد و تاکید کرد که این اقدام‌ها به‌ویژه در محدوده پل‌ها و گلوگاه‌های عبور آب که احتمال آب‌گرفتگی و تشدید سیلاب در آنها وجود دارد، اجرایی شده است.
وی با اشاره به اینکه همچنان نقاطی در سطح کشور نیازمند اصلاح و سامان‌دهی هستند، اظهار داشت: نقشه و توزیع این نقاط با همکاری وزارت نیرو تهیه و به دستگاه‌های مربوطه ارائه شده است تا اقدامات لازم پیگیری گردد.
آمادگی ۹۵۰۰ دستگاه ماشین‌آلات و ۱۰ هزار راهدار
در بخش حمل‌ونقل جاده‌ای، سازمان راهداری آمادگی نیروها و تجهیزات خود را برای مقابله با شرایط جوی پیش‌رو اعلام کرده است.
حسین جهانیان، معاون راهداری سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای، به برنامه‌ریزی برای اجرای طرح راهداری زمستانی اشاره کرده و گفت: این اقدامات از اردیبهشت‌ماه آغاز شده و در مردادماه نیز تأکیدات لازم برای تأمین نمک و امکانات مورد نیاز به تمامی راهداران کشور ابلاغ شده است.
وی افزود: بیش از ۹ هزار و ۵۰۰ دستگاه ماشین‌آلات در سطح کشور مستقر و بیش از ۱۰ هزار نیروی انسانی شامل راهداران و رانندگان در بیش از هزار و ۱۵۰ راهدارخانه آماده خدمات‌رسانی و مقابله با حوادث احتمالی هستند.
جهانیان همچنین از لغو تمامی مرخصی‌های نیروهای راهداری خبر داد و تأکید کرد که راهداران در حالت آماده‌باش کامل قرار دارند تا در صورت انسداد یا بروز حادثه در جاده‌های مواصلاتی، به سرعت برای بازگشایی مسیرها اقدام کنند.
وی با اشاره به تجربه سیلاب‌های اخیر در برخی نقاط کشور اظهار داشت: نیروهای راهداری در مواقع بحرانی در کم‌ترین زمان ممکن در مناطق آسیب‌دیده حاضر شده و اقدامات لازم برای برقراری تردد را انجام دادند.
معاون راهداری از رانندگان درخواست کرد پیش از آغاز سفر، آخرین وضعیت راه‌ها را از طریق سامانه ۱۴۱ بررسی کنند و با توجه به احتمال بارش برف در ارتفاعات، تجهیزات زمستانی، لباس گرم و مواد غذایی خشک به همراه داشته باشند.
اطلاع‌رسانی و مدیریت مصرف انرژی در دستور کار
در کنار آماده‌باش نیروهای عملیاتی، اطلاع‌رسانی به مردم و مدیریت مصرف انرژی نیز از دیگر محورهای مورد تأکید مسئولان است.
وزیر راه و شهرسازی بر اهمیت اطلاع‌رسانی مستمر تأکید کرد و گفت: مقرر شده است صداوسیما در سطوح ملی و استانی، هشدارهای هواشناسی و توصیه‌های پیشگیرانه را به‌ویژه در مناطق در معرض خطر به اطلاع شهروندان برساند. همچنین با همکاری ستاد مدیریت بحران، پیامک‌های هشدار برای افراد ساکن در مناطق پرخطر ارسال خواهد شد.
از طرف دیگر، تاجبخش با اشاره به کاهش دما پس از گذر این سامانه بارشی اظهار داشته است که در هفته آینده، به خصوص در نیمه شمالی کشور، افزایش مصرف انرژی پیش‌بینی می‌شود. بنابراین لازم است تمهیدات لازم برای تأمین منابع انرژی در استان‌های شمالی و به‌ویژه مناطق غربی دریای خزر از پیش اتخاذ شود.
سازمان هواشناسی از شهروندان خواسته است در زمان فعالیت سامانه از سفرهای غیرضروری، اتراق در حاشیه رودخانه‌ها و مسیل‌ها، کوهنوردی و طبیعت‌گردی خودداری کنند. همچنین دستگاه‌های اجرایی باید برای بازگشایی دهانه پل‌ها، پاکسازی کانال‌ها، ایمن‌سازی جاده‌های ارتباطی، برف‌روبی مناطق کوهستانی و حفاظت از تأسیسات زیربنایی آماده باشند.
مدیریت بحران؛ از پیش‌بینی تا اقدام به‌موقع
با توجه به پیش‌بینی بارش‌های قابل توجه و صدور نخستین هشدار قرمز سال، اکنون یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، تبدیل هشدارهای هواشناسی به اقدام‌های عملیاتی و هماهنگ در استان‌های در معرض خطر است. تجارب حوادث سیلابی در سال‌های گذشته نشان داده که شدت بارش تنها عامل مؤثر بر میزان خسارات نیست و عواملی چون وضعیت زیرساخت‌ها، آمادگی نیروهای امدادی، پاکسازی مسیرهای عبور آب و نیز رعایت توصیه‌های ایمنی توسط مردم نقش بسزایی در مدیریت بحران ایفا می‌کنند.
با اینکه لایروبی بیش از هزار کیلومتر از رودخانه‌ها و اصلاح بیش از ۲ هزار و ۴۰۰ نقطه حادثه‌خیز جاده‌ای، همراه با آماده‌باش هزاران نیروی راهدار و تجهیزات عملیاتی، بخشی از اقدام‌های پیشگیرانه انجام‌شده است، اما همچنان پایش مناطق پرخطر و واکنش سریع دستگاه‌ها در زمان بروز حوادث از ضروریات محسوب می‌شود.
در نهایت، بارش‌های پیش‌رو می‌توانند به تأمین بخشی از نیاز آبی کشور کمک کنند، اما بهره‌برداری صحیح از این بارش‌ها مستلزم مدیریت مناسب روان‌آب‌ها و کاهش خسارات احتمالی است؛ موضوعی که تحقق آن نیازمند همکاری دستگاه‌های اجرایی و امدادی و توجه همگانی به هشدارهای هواشناسی است.