فرارو– دیوید ساکس پژوهشگر ارشد حوزه مطالعات آسیا در شورای روابط خارجی آمریکا
به گزارش فرارو به نقل از نشریه فارن افرز، «سیاست بین‌الملل مانند همه سیاست‌ها، مبارزه‌ای برای کسب قدرت است.» این جمله مشهور هانس مورگنتا، نظریه‌پرداز برجسته روابط بین‌الملل، همچنان یکی از شناخته‌شده‌ترین تعاریف از واقع‌گرایی سیاسی به شمار می‌رود. اما برداشت رایج از اندیشه او، که قدرت را تنها معیار رفتار دولت‌ها می‌داند، بخش مهمی از نظریه‌اش یعنی ضرورت مهار قدرت با اخلاق، عقلانیت و محدودیت‌های سیاسی را نادیده می‌گیرد.
این تمایز اکنون در ارزیابی سیاست خارجی دولت دوم دونالد ترامپ اهمیت ویژه‌ای یافته است. رویکرد تهاجمی واشنگتن در قبال ایران، ونزوئلا و کشورهای حوزه کارائیب، تهدید متحدان سنتی آمریکا و بی‌اعتنایی به نگرانی‌های حقوقی و اخلاقی، پرسش‌هایی جدی درباره معنای واقعی واقع‌گرایی سیاسی ایجاد کرده است. واقع‌گرایی مورگنتا نه مجوز استفاده نامحدود از زور، بلکه هشداری درباره پیامدهای قدرت مهارنشده بود.
مورگنتا؛ نظریه‌پرداز قدرت و محدودیت‌های آن
هانس مورگنتا در سال ۱۹۰۴ در خانواده‌ای از طبقه متوسط در جنوب آلمان متولد شد. پس از ترک آلمان، مدتی در سوئیس و اسپانیا زندگی کرد و سرانجام در سال ۱۹۳۷ به‌عنوان پناهنده‌ای بی‌پول وارد نیویورک شد. مورگنتا در جریان تحولات اروپا به این نتیجه رسید که سیاست را نمی‌توان صرفاً بر پایه عقلانیت، حقوق بین‌الملل یا خوش‌بینی درباره سرشت انسان تحلیل کرد. از نظر او، میل به قدرت بخشی جدایی‌ناپذیر از طبیعت انسان است و دولت‌ها نیز مانند افراد برای حفظ و افزایش نفوذ خود رقابت می‌کنند.
کتاب «انسان علمی در برابر سیاست قدرت» در سال ۱۹۴۶ منتشر شد و دو سال بعد، اثر مهم‌تر او با عنوان «سیاست میان ملت‌ها» چارچوبی منسجم برای نظریه واقع‌گرایی فراهم کرد. این کتاب به‌سرعت به یکی از پرکاربردترین منابع دانشگاهی روابط بین‌الملل در آمریکا تبدیل شد.
مورگنتا معتقد بود خلع سلاح، امنیت جمعی و حقوق بین‌الملل به‌تنهایی نمی‌توانند رقابت قدرت‌ها را متوقف کنند. از نگاه او، ایجاد موازنه قدرت می‌تواند مانع تلاش یک کشور برای برهم زدن نظم موجود شود. با این حال، نظریه او به همین گزاره محدود نمی‌شد.
قدرت بدون اخلاق، تهدیدی برای تمدن
مورگنتا برخلاف برداشتی که گاهی از واقع‌گرایی ارائه می‌شود، قدرت را نه یک ارزش مستقل، بلکه ابزاری برای تحقق اهدافی فراتر از آن می‌دانست. او معتقد بود جوامع متمدن باید میل به قدرت را مهار کنند و آن را در مسیرهایی قرار دهند که به نفع جامعه باشد.
از نظر او، حتی اگر دولت‌ها توانایی انجام اقداماتی را داشته باشند، این توانایی به‌خودی‌خود به آنها حق اخلاقی یا حقوقی انجام آن اقدامات را نمی‌دهد. در طول تاریخ، هنجارهای اخلاقی سبب شده‌اند برخی روش‌های اعمال قدرت، از جمله ترور رهبران کشورهای رقیب یا کشتار گسترده غیرنظامیان، غیرقابل‌قبول تلقی شوند.
مورگنتا هشدار می‌داد که تضعیف این محدودیت‌ها می‌تواند رقابت قدرت را از کنترل خارج کند. او به‌ویژه در عصر سلاح‌های هسته‌ای نگران بود که فقدان موانع اخلاقی، پیامدهایی فاجعه‌بار برای بشریت داشته باشد. از همین منظر، او میان واقع‌گرایی سیاسی و ستایش بی‌قیدوشرط قدرت تفاوت قائل می‌شد. سیاستمداری که صرفاً به دنبال افزایش قدرت باشد، بدون آنکه هدف و محدودیت‌های آن را در نظر بگیرد، ممکن است کشور خود را به سوی نابودی سوق دهد.
مورگنتا پس از مهاجرت به آمریکا، این کشور را وارث سنتی می‌دانست که قدرت را در خدمت ارزش‌هایی فراتر از منافع روزمره قرار می‌دهد. از نظر او، سرچشمه اصلی نفوذ آمریکا صرفاً توان نظامی و اقتصادی آن نبود. او معتقد بود آمریکا باید از منافع حیاتی خود دفاع کند و موازنه قدرت را در مناطق مهم جهان حفظ کند، اما هم‌زمان از گسترش بیش از حد تعهدات خارجی بپرهیزد.
ویتنام؛ هشداری درباره هزینه مداخله نظامی
مخالفت مورگنتا با جنگ ویتنام نمونه‌ای روشن از پیوند واقع‌گرایی و اخلاق در اندیشه او بود. او از اوایل دهه ۱۹۶۰ درباره تبدیل شدن مداخله آمریکا به باتلاقی مشابه جنگ فرانسه در الجزایر هشدار داد. مورگنتا استدلال می‌کرد که پیروزی کمونیست‌ها در ویتنام الزاماً موازنه قدرت در آسیا را تغییر نمی‌دهد و بنابراین، نظریه دومینو ــ که بر اساس آن گسترش کمونیسم در یک کشور به سقوط کشورهای همسایه منجر می‌شود، مبنای محکمی برای مداخله نظامی نیست.
او همچنین ویتنام را عمدتاً یک جنگ داخلی می‌دانست و معتقد بود تلاش آمریکا برای حفظ وضع موجود، خود به یکی از عوامل بی‌ثباتی تبدیل شده است. در ژوئن ۱۹۶۵، مورگنتا در یک مناظره تلویزیونی با مک‌جورج باندی، مشاور امنیت ملی لیندون جانسون، مخالفت خود را با سیاست دولت آمریکا اعلام کرد.
او تأکید داشت که جنگ ویتنام از نظر اخلاقی، نظامی و سیاسی اشتباه است. نگرانی اصلی او تنها شکست احتمالی آمریکا نبود؛ بلکه این بود که جنگ، دموکراسی و انسجام اجتماعی آمریکا را تضعیف کند و اعتبار بین‌المللی این کشور را از بین ببرد.
سیاست خارجی ترامپ از نگاه واقع‌گرایی مورگنتا
سیاست خارجی دولت دوم ترامپ، از نگاه منتقدان این رویکرد، نمونه‌ای از فاصله گرفتن قدرت از محدودیت‌های اخلاقی و سیاسی است. حملات نظامی در کارائیب، ربایش نیکلاس مادورو، محاصره کوبا و جنگ با ایران، در کنار تهدیدهای نظامی علیه متحدانی مانند کانادا و دانمارک، تصویری از سیاست خارجی مبتنی بر اعمال مستقیم زور ارائه می‌دهد.
استفان میلر، معاون رئیس دفتر کاخ سفید، در ژانویه با اشاره به «قوانین آهنین جهان» بر نقش قدرت و زور در مناسبات بین‌المللی تأکید کرد. این نگاه با برداشتی از واقع‌گرایی همخوانی دارد که قدرت را معادل توانایی اعمال زور می‌داند. اما در چارچوب نظریه مورگنتا، قدرت صرفاً توان نظامی برای وادار کردن دیگران به اطاعت نیست.
قدرت واقعی به توانایی تأثیرگذاری بر رفتار کشورها از طریق اقناع، رضایت و ایجاد اعتماد نیز وابسته است. استفاده مکرر از زور می‌تواند نشانه ناتوانی در دستیابی به اهداف سیاسی از راه‌های دیگر باشد. در این چارچوب، سیاست تهاجمی واشنگتن ممکن است به جای تقویت نفوذ آمریکا، متحدان را از آن دور کند و زمینه همکاری بیشتر رقبا را فراهم آورد.
تضعیف دموکراسی؛ تهدیدی از درون
یکی دیگر از محورهای انتقاد، ارتباط میان سیاست خارجی تهاجمی و تضعیف نهادهای داخلی آمریکا است. حمله به استقلال دادگاه‌ها، رسانه‌ها و دانشگاه‌ها و دور زدن سازوکارهای نظارتی، می‌تواند همان بنیان‌هایی را تضعیف کند که مورگنتا سرچشمه قدرت و اعتبار آمریکا می‌دانست.
در موضوع جنگ ایران نیز انتقادهایی درباره خودداری دولت از دریافت مجوز کنگره و ارائه استدلال عمومی پیش از آغاز حملات مطرح شده است. از این منظر، مسئله فقط قانونی بودن یک عملیات نظامی نیست؛ بلکه تأثیر تصمیم‌های خارجی بر کیفیت دموکراسی و پاسخگویی سیاسی در داخل آمریکاست. مورگنتا در سال‌های پایانی عمر خود، آبراهام لینکلن را الگوی رهبری می‌دانست؛ رهبری که قدرت را در اختیار داشت، اما اجازه نداد قدرت بر او مسلط شود و آن را در خدمت ارزش‌هایی فراتر از منافع شخصی قرار داد.
بازگشت به اخلاق؛ شرط حفظ قدرت
اندیشه مورگنتا یادآوری می‌کند که قدرت بدون هدف اخلاقی و بدون محدودیت، الزاماً به نفوذ بیشتر منجر نمی‌شود. کشوری که برای دستیابی به اهداف خود پیوسته به زور متوسل شود، ممکن است در کوتاه‌مدت امتیازهایی کسب کند، اما در بلندمدت اعتماد متحدان، مشروعیت بین‌المللی و انسجام داخلی خود را از دست بدهد.
در رقابت فزاینده قدرت‌های بزرگ، آمریکا همچنان از توان نظامی و اقتصادی قابل‌توجهی برخوردار است؛ اما دوام نفوذ آن به نحوه استفاده از این توانایی‌ها بستگی دارد. در منطق مورگنتا، پیروزی‌های مقطعی خارجی زمانی بی‌معنا می‌شوند که کشور در مسیر دستیابی به آنها، ارزش‌ها و نهادهایی را که قدرتش بر آنها استوار است، تضعیف کند. هشدار اصلی این نظریه‌پرداز روشن است: قدرت باید در خدمت هدفی فراتر از خودش باشد؛ در غیر این صورت، آنچه به‌عنوان نشانه اقتدار آغاز می‌شود، می‌تواند به مقدمه افول تبدیل شود.
نظرات کاربران