سفر سید عباس عراقچی به پاکستان به ظاهر برای شرکت در اجلاس وزرای خارجه سازمان همکاری اقتصادی (اکو) است؛ اما زمانبندی این سفر و اقامت بعدی در عمان، معنای بیشتری به این مأموریت تشریفاتی بخشیده است.
به نقل از دنیای اقتصاد، در شرایطی که دونالد ترامپ اعلام کرده واشنگتن دیگر به توافقی با ایران نیازی ندارد و به محاصره اقتصادی و دریایی تأکید دارد، اسلامآباد بار دیگر در کانون تلاشهای دیپلماتیک مرتبط با تهران قرار گرفته است. این دو سفر به دو کشور میانجی را باید در چارچوب معادلهای در نظر گرفت که در آن فشار اقتصادی، تهدید نظامی، میانجیگریهای منطقهای و تلاش ایران برای حفظ کانالهای تجاری و ارتباطی بهطور همزمان جریان دارد.
دیپلماسی در سایه تحریم
ترامپ با این ادعای گزاف که آمریکا دیگر نیازی به توافق با ایران ندارد، عملاً سعی کرده است کنترل روانی و سیاسی را از طریق فشار بهجای مذاکره بهدست آورد. استراتژی اعلامی واشنگتن دستکم در این مقطع زمانی این است که بدون ورود دوباره به یک جنگ وسیع، با محدود ساختن صادرات، تجارت دریایی و دسترسی اقتصادی ایران، بار هزینه مقاومت تهران را افزونتر کند.
ادعاهای مقامات آمریکایی نیز گواهی بر این نکته است که در تحلیلهای کاخ سفید، فشار اقتصادی میتواند جایگزینی برای عملیات نظامی پرهزینه باشد. با این حال، اعلام نیاز نداشتن به توافق بهطور قطع به معنای کنار گذاشتن دیپلماسی نیست. واشنگتن ممکن است نمایش مذاکره را در سطح عمومی کماهمیت جلوه دهد، اما همچنان برای مدیریت خطر تشدید تنش، حفظ روابط غیرمستقیم و جلوگیری از ایجاد یک درگیری غیرقابل کنترل به کانالهای منطقهای وابسته است. اخبار مربوط به تلاش قطر و پاکستان برای نزدیک کردن مواضع تهران و واشنگتن در همین راستا قابل درک است.
در عوض، تهران هم بهوضوح نشان داده است که حاضر نیست مذاکره را تحت هر شرایطی بپذیرد. موضع اعلام شده از سوی اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه، بر این واقعیت تأکید دارد که ایران پیش از ازسرگیری گفتوگوها شرایط خود را مطرح کرده و بهعقیده تهران، هر زمان که مسیر مذاکره در حال شکلگیری بوده، اقدام یا اعلام موضعی از سوی آمریکا آن را به بنبست رسانده است.
موضع ایران بر رفع محاصره، لغو تحریمها و پایان درگیریها در جبهههای گوناگون پیش از آغاز مذاکرات استوار است؛ شرایطی که واشنگتن نتواسته آنها را بپذیرد. از این رو، موضوع اصلی تنها خود مذاکره نیست؛ بلکه در خصوص نقطه شروع، ترتیب اقدامات و دریافت ضمانتهایی برای جلوگیری از تکرار جنگ اختلاف وجود دارد.
پاکستان؛ میزبان اکو یا پل ارتباطی پیامهای تهران و واشنگتن؟
حضور عراقچی در اسلامآباد در این زمینه قابل توجه است که پاکستان در هفتههای اخیر یکی از فعالان اصلی در تلاشهای منطقهای برای کاهش تنشهای بحران بوده است. این کشور به دلیل داشتن روابط با ایران، مناسبات امنیتی و سیاسی با آمریکا و ارتباط نزدیک با برخی کشورهای عربی، قابلیت ایفای نقش بهعنوان یک واسطه میان طرفین را دارد. البته باید این نکته را مدنظر داشت که برگزاری نشست اکو یک رویداد رسمی و تأییدشده است، اما هنوز مشخص نیست که دیدارهای حاشیهای عراقچی منجر به توافق یا مذاکره مستقیم با طرف آمریکایی خواهد شد یا خیر.
وزارت خارجه پاکستان اعلام کرده که سیامین نشست شورای وزیران اکو در روزهای ۱۵ و ۱۶ نوامبر در اسلامآباد برگزار میشود و محورهای اصلی این نشست شامل تجارت، انرژی، حملونقل و اتصال منطقهای است. با این حال، حضور وزیر امور خارجه ایران در این زمان، فرصتی مناسب برای تبادل نظرهای دوجانبه و بحث با مقامات پاکستانی در خصوص تحولات امنیتی منطقه بهوجود میآورد.
اهمیت پاکستان تنها محدود به میانجیگری سیاسی نیست. این کشور بهعنوان یک همسایه کلیدی برای ایران در زمینه تجارت زمینی و دستیابی به بازارهای منطقهای نیز دارای اهمیت است. در شرایطی که محاصره دریایی و محدودیتهای مالی هزینههای مبادلات خارجی را افزایش داده، حفظ و گسترش مسیرهای زمینی، همکاریهای گمرکی، ترانزیت و تجارت مرزی میتواند به کاهش فشار بر اقتصاد ایران کمک کند. این همان نقطهای است که دستور کار اقتصادی اکو با ملاحظات امنیتی و دیپلماتیک سفر عراقچی مرتبط میشود.
عمان و قطر؛ کانال ارتباطی همچنان باز است
سفر عراقچی از اسلامآباد به مسقط که در هر توافقی درباره تنگه هرمز نقشی حیاتی دارد و گزارشهایی مبنی بر ورود یک هواپیمای قطری به تهران در شامگاه شنبه منتشر شده است، موضوعاتی هستند که در کنار تلاشهای دوحه برای میانجیگری، حائز اهمیت هستند. با این حال، محتوای مأموریت این پرواز هنوز تأیید نشده و به تعبیر بقایی، نباید آن را بهعنوان انتقال قطعی پیام یا آغاز مذاکرات تلقی کرد.
قطر و پاکستان در هفتههای اخیر در حال نزدیک کردن مواضع دو طرف بودهاند. انگیزه آنها هم واضح است: بروز جنگ میتواند امنیت خلیج فارس، صادرات انرژی، کشتیرانی و زیرساختهای کشورهای منطقه را به خطر اندازد. از این رو، علیرغم اینکه ترامپ محاصره را بهجای مذاکره معرفی میکند، همسایگان ایران همچنان به تلاش برای جلوگیری از فروپاشی مسیر دیپلماسی ادامه خواهند داد.
علاوه بر مسیر پاکستان، وضعیت مرزهای غربی ایران نیز اهمیت ویژهای دارد. تعطیلی و بازگشایی گذرگاه شیب – چذابه و محدودیتهای گزارششده در مندلی – سومار نشاندهنده این است که مرزهای زمینی نیز به یک بخش از معادله فشار تبدیل شدهاند. در این راستا، سفر وزیر مالیه حکومت طالبان به تهران و دیدار او با عراقچی در روز یکشنبه، حائز اهمیت میشود.
گفتگوهای اقتصادی درباره تسهیل تجارت، فعالیت گمرکها بهصورت شبانهروزی و حل مشکلات تجار، نشان میدهد که تهران درصدد تقویت مسیرهای شرقی است. بسته شدن گذرگاههای افغانستان و پاکستان بهدلیل تنشهای بهوجود آمده میان طرفین، اهمیت دسترسی افغانستان به مسیرهای تجاری ایران را افزایش داده است.
تهران منتظر توافق نمیماند
مجموع این تحرکات تأکید میکند که ایران در برابر استراتژی محاصرهای آمریکا، صرفاً به انتظار بازگشت واشنگتن به میز مذاکره ننشسته است. نگهداشتن کانالهای عمان، قطر و پاکستان فعال، رایزنی با بغداد برای حفظ گذرگاههای مرزی و گسترش همکاری اقتصادی با کابل، اجزای یک رویکرد چندگانه هستند: کاهش آسیبپذیری اقتصادی، جلوگیری از انزوای منطقهای و حفظ قابلیت چانهزنی دیپلماتیک. پرسش اصلی این است که آیا پاکستان و سایر میانجیگران میتوانند اختلافات مربوط به تقدم رفع محاصره یا آغاز مذاکرات را کم کنند، یا اینکه فشار اقتصادی دوباره منطقه را به سمت رویارویی نظامی سوق خواهد داد. در حال حاضر، دیپلماسی هنوز در حال جریان است.
نظرات کاربران