تصویر «پدر» در اینستاگرام
طبق گزارش ایسنا، خانواده به عنوان نخستین بستر پرورش، آموزش و ساخت شخصیت افراد از نظر بسیاری از تحقیقات و نظریههای اجتماعی شناخته میشود. در این محیط، پدر و مادر با همکاری یکدیگر، زمینهساز امنیت روانی، تعادل عاطفی و تربیت صحیح فرزندان هستند. نقش پدر در ایجاد هماهنگی خانواده و شکلدهی به هویت اعضایش، از اهمیت و تأثیر زیادی برخوردار است. بهویژه در دوران کودکی، حضور قوی پدر میتواند به تقویت اعتماد به نفس، ایجاد احساس حمایت و آمادهسازی بیشتر فرزندان برای مواجهه با چالشهای زندگی یاری رساند. از این رو، بررسی جایگاه پدر فقط در زمره مباحث خانوادگی قرار نمیگیرد، بلکه یک موضوع اجتماعی و فرهنگی به شمار میآید که میتواند بر کیفیت روابط در خانواده و در نهایت بر سلامت عمومی جامعه تأثیرگذار باشد.
محققان معتقدند که کاهش حضوری مؤثر از سوی پدر میتواند به پیامدهایی چون بروز تنشهای بیشتر در خانواده، کاهش اعتماد به نفس فرزندان، آسیب به فرایند تربیت، افزایش اضطراب اجتماعی، مشکلات هویتی و حتی کاهش عملکرد تحصیلی منجر شود. افزون بر این، در زمانهای زندگی میکنیم که رسانههای اجتماعی به یکی از مهمترین ابزارهای انتقال پیام و تصویرسازی ذهنی بدل شدهاند. به همین دلیل، اگر این رسانهها تصویری تحقیرآمیز، سادهانگارانه یا نادرست از پدر به نمایش بگذارند، ممکن است به تدریج بر نگرش نسل جدید نسبت به نقش او در خانواده تأثیر منفی بگذارد.
در تحقیقای در این زمینه، ابوالفضل اقبالی، استادیار گروه مطالعات زنان و خانواده در دانشکده علوم اجتماعی و اقتصادی دانشگاه الزهرا، به بررسی تصویر پدر در ویدئوهای طنز و کوتاه اینستاگرامی پرداخته و تلاش کرده است نشان دهد که در چنین محتوایی، پدر چگونه جلوهگر میشود و این تصویر چه برداشتهایی را برای مخاطب به دنبال دارد. اهمیت این تحقیق در این است که به جای بررسی نظری صرف، نمونههایی از محتوای واقعی و پر بازدید فضاهای مجازی را مطالعه کرده و از این طریق، نگاهی کاملاً شفافتر از یک روند فرهنگی و رسانهای ارائه میدهد.
روشِ به کار رفته در این پژوهش مبتنی بر تحلیل محتوای کیفی بوده است، به این معنا که محققان به جای شمارش صرف واژهها یا تصاویر، به شناسایی معنای نهفته و الگوهای کلی روایتها پرداختهاند. پژوهشگران نخست ۲۰ صفحه محبوب واینر فارسیزبان در اینستاگرام را که دارای بیش از ۲ میلیون دنبالکننده بودند شناسایی کردند. سپس ۱۰۰ کلیپ مرتبط با موضوع را مشاهده کرده و بر اساس محتوای آنها، موفق به استخراج ۱۰ مقوله اصلی و ۸۲ نشانه یا دلالت کلیدی در خصوص تصویر پدر شدند. این مقولهها شامل انواع مختلفی از پدران، از پدران بیاساس و غیرحامی تا پدران خودرأی، ناعادل، کجخلق و بیاحساس بوده است.
یافتههای این پژوهش نشان میدهد که در ویدئوهای اینستاگرامی، تصویر پدر عملاً در قالبی منفی و تحقیرآمیز و بعضاً به صورت طنزآلود بازنمایی میشود. به عبارتی دیگر، در این روایتها، پدر بهعنوان تکیهگاه خانواده به تصویر کشیده نمیشود، بلکه بیشتر به لحاظ شخصیتی ناکارآمد، خودخواه، بدخلق، مادیگرا یا فاقد درک عاطفی به نظر میآید. این الگو نه تنها محدود به چند نمونه خاص نبوده بلکه به شکل معناداری در محتوای مورد بررسی تکرار شده است.
طبق گفته پژوهشگران در این مطالعه، چنین تصویرسازیهایی میتواند بر ذهنیت مخاطبان، به ویژه نوجوانان و نسل جوان، تأثیر بسزایی بگذارد و به افزایش طرد پدر در سطوح احساسی و ذهنی کمک کند. آنها نتیجهگیری کردهاند که حتی اگر تولیدکنندگان این محتوا نیت سوء یا هدف خاصی برای تخریب جایگاه پدر نداشته باشند، تأثیر اجتماعی این بازنماییها همچنان پا برجاست. بدین ترتیب، ادامه چنین روایتی ممکن است به تدریج احترام، اعتبار و نقش پدر را در خانواده تضعیف کند.
مطابق با اطلاعات ارائهشده در این تحقیق، محور مسأله تنها به شوخیهای پراکنده در فضای مجازی مربوط نمیشود، بلکه به نوعی روند رسانهای میپردازیم که در آن پدر به «دیگری» بدل میشود؛ فردی که میتواند دستمایه خنده، تمسخر و بزرگنمایی قرار گیرد. در این راستا، به کارگیری تکنیکهای رسانهای نظیر تکرار، بزرگنمایی حوادث منفی، برچسبزنی، برجستهسازی بدخلقیها و تحریک احساسات، به تحکیم این تصویر منفی کمک کرده و به همین دلیل این ویدئوها که به موضوعات روزمره خانوادگی مرتبط هستند، برای مخاطب آسانتر قابل شناسایی و بهاشتراکگذاری میشوند.
اهمیت این یافتهها در آن است که به پیوند بین سرگرمی و فرهنگ خانوادگی توجه عمیقتری میدهند. بسیاری از مخاطبان ممکن است این ویدئوها را صرفاً به عنوان طنز تلقی کنند، با این حال پژوهش حاضر تأکید میکند که تکرار مکرر یک نقشه خانوادگی، به ویژه اگر هدف حمله و نقد یک نقش خانوادگی باشد، میتواند تدریجاً به ایجاد یک تصور عمومی منفی منجر شود. در نظر پژوهشگران، یکی از راههای بهبود وضعیت، بازنگری در تصویر رسانهای پدر و خلق روایتهای جذاب، واقعی و محترمانه درباره جایگاه او در خانواده است؛ روایتی که هم برای مخاطب امروزی جذاب باشد و هم به شکل متعادل و قابل درک، نقش پدر را بازنمایی کند.
همچنین لازم به ذکر است که این یافتههای قابلتوجه در «فصلنامه مطالعات فرهنگ ـ ارتباطات» منتشر گردیدهاند؛ نشریهای که وابسته به پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات است. انتشار این پژوهش در این نشریه نشان دهنده آن است که موضوع فراتر از یک مسأله خانوادگی یا روانشناختی است و از منظر فرهنگی، ارتباطی و تأثیر رسانهها بر ذهنیت عمومی نیز حائز اهمیت میباشد.
انتهای پیام
