پایگاه حمیمیم؛ تغییر از موضع نظامی مسکو به رهایی از سلطهٔ مطلق روسیه/ آیا قدرت مسکو در خاورمیانه رو به افول است؟
بر اساس گزارش خبرآنلاین، پایگاه هوایی «حمیمیم» که در استان لاذقیه، در جنوب شرقی شهر ساحلی لاذقیه واقع شده است، به مدت نزدیک به یک دهه به عنوان کانون مرکزی و منطقه نفوذ نظامی و استراتژیک روسیه در خاورمیانه و ناحیه شرق مدیترانه شناخته میشد. این پایگاه که در نزدیکی فرودگاه بینالمللی باسل الاسد تأسیس گردید، از سال ۲۰۱۵ با مداخله مستقیم نظامی مسکو به منظور حمایت از حکومت وقت دمشق، به یک پایگاه هوایی مستقل و پیشرفته و در عین حال استراتژیک تبدیل شد.
توسعه و تحول ساختاری (۲۰۱۵ تا ۲۰۲۴)
در اوت ۲۰۱۵، مسکو و حکومت دمشق توافقی دوجانبه برای بهرهبرداری رایگان از پایگاه حمیمیم به امضا رساندند که در سال ۲۰۱۶ تأیید پارلمان روسیه را نیز به همراه داشت. روسیه با اجرای برنامههای سریع برای توسعه باندها، ایجاد آشیانههای ضد راکت، نصب سیستمهای پدافند هوایی پیشرفته S-400 و Tor، و استقرار اسکادرانهای جنگندههای سوخو-۲۴، سوخو-۳۴، سوخو-۳۵ به همراه هواپیماهای گشتزنی و ترابری سنگین چون An-124، توانست حمیمیم را به مرکز فرماندهی و عملیات هوایی خود در این منطقه تبدیل نماید. این پایگاه به بیش از یک نقطه نظامی در سوریه تبدیل شد و به عنوان یک پل ارتباطی حیاتی برای پشتیبانی لوجستیکی از عملیاتها و حضور روسیه در قاره آفریقا و ناحیه مدیترانه شناخته میشد.
سقوط دمشق و بحران دسامبر ۲۰۲۴
با وقوع تحولات سریع در دسامبر ۲۰۲۴ و پیشروی نیروهای مخالف مسلح که به سرنگونی رژیم اسد انجامید، کارکرد نظامی حمیمیم تحت تحولی اساسی قرار گرفت. در روزهای پایانی سقوط دمشق، فرودگاه حمیمیم به محلی برای تخلیه تجهیزات مهم روسی (از جمله انتقال تجهیزات حساس پدافند به طرطوس) و آخرین ایستگاه فرار بشار اسد قبل از سفرش به مسکو تبدیل شد. پس از تشکیل حکومت موقت در دمشق به رهبری احمد الشرع در ژانویه ۲۰۲۵، آینده پایگاههای نظامی روسیه در سوریه وارد مرحله مذاکرات فشرده دیپلماتیک شد.
پس از حدود ۱۸ ماه از مذاکرات پیچیده بین دولت جدید انتقالی سوریه و مقامات روسی، در ۹ اوت ۲۰۲۶ یادداشت تفاهمی امضا شد که وضعیت حمیمیم را به شکل قابل توجهی دگرگون کرد. این تفاهم شامل نکات زیر بود:
۱. تفکیک و مدیریت غیرنظامی: بخشهای اداری و تجاری فرودگاه حمیمیم (فرودگاه لاذقیه) به سازمان هوانوردی غیرنظامی سوریه واگذار شد تا دوباره به چرخه حملونقل غیرنظامی و بینالمللی کشور وارد شود.
۲. تبدیل ماهیت نظامی به مراکز آموزش مشترک: طبق توافق، تسلط یکجانبه نظامی روسیه بر حمیمیم خاتمه یافته و تسهیلات نظامی باقیمانده در ظرف سه ماه به مرکز آموزش نظامی و توانمندسازی مشترک سوریه و روسیه تغییر شکل مییابد.
۳. پایان اجارهداری یکطرفه: وضعیت قانونی پیشین پایگاه که به مسکو کنترل کامل و بدون قید و شرط میداد، لغو شده و حضور روسیه تنها به چارچوب همکاریهای مشترک آموزشی تحت نظارت حاکمیت جدید در دمشق محدود شد.
سوابق پایگاه حمیمیم به عنوان نماد اوج و افول
قدرتنمایی فرامرزی روسیه در قرن ۲۱ را به تصویر میکشد. حمیمیم که سالها به عنوان نماد موازنه قدرت مسکو در خاورمیانه و پشتیبان اصلی بقای رژیم سابق سوریه محسوب میشد، در اوت ۲۰۲۶ تحت حاکمیت جدید دمشق به تحولاتی عمیق دچار گردید. این تغییرات به وضوح نشان میدهد که چگونه تحولات سیاسی در سوریه توانسته است حضور انحصاری یک ابرقدرت نظامی را در سواحل مدیترانه به الگوی همکاریهای مشترک و کنترلشده تبدیل کند.
۳۱۲۵۷