چالش‌های تحول دیجیتال در عرصه کشاورزی ایران
طبق گزارش ایسنا، کشاورزی از گذشته‌های دور به‌عنوان یکی از ارکان اساسی امنیت غذایی، ایجاد فرصت‌های شغلی و نیل به توسعه پایدار در جوامع انسانی شناخته شده است. علیرغم این نقش کلیدی، این بخش اکنون با چالش‌های بی‌سابقه‌ای نظیر تغییرات شدید آب‌وهوایی، کمبود منابع طبیعی و رشد سریع جمعیت روبه‌رو است که رقابت در بازارهای جهانی را از همیشه سخت‌تر کرده است. در پاسخ به این بحران‌های پیچیده، رویکرد نوآورانه‌ای با عنوان «کشاورزی ناب» به عرصه معرفی شده است که هدف اولیه آن بهینه‌سازی فرآیندهای تولید و توزیع، کاهش ضایعات و افزایش ارزش افزوده است. این رویکرد کوشش می‌کند تمامی اقدام‌های غیرضروری را حذف کند و با کاهش هزینه‌ها، رضایت مشتریان را به حداکثر ممکن برساند. اهمیت توجه به این رویکرد زمانی نمایان می‌شود که بدانیم طبق گزارش‌های بین‌المللی، مقدار قابل توجهی از محصولات کشاورزی به دلیل مدیریت ناکارآمد در زنجیره تأمین از بین می‌روند که این امر یک هشدار جدی برای امنیت غذایی به شمار می‌آید.
همزمان، ظهور فناوری‌های دیجیتال و بسترهای تجارت آنلاین فرصتی بی‌نظیر برای بازتعریف زنجیره ارزش کشاورزی فراهم آورده است. دسترسی به بازارهای گسترده‌تر، شفافیت اطلاعات و کاهش هزینه‌های معاملاتی از جمله مزایای کلیدی هستند که ابزارهای دیجیتال برای تحقق کشاورزی ناب به همراه دارند. تجارب کشورهای پیشرفته نشان داده است که به کارگیری فناوری‌های نوینی مانند بلاک‌چین و اینترنت اشیا می‌تواند به‌طور چشمگیری از میزان هدررفت محصولات بکاهد و به افزایش سودآوری کشاورزان کمک کند. با این حال، واقعیت‌های موجود در بسیاری از مناطق نشان می‌دهد که میزان پذیرش این فناوری‌ها هنوز در سطح پایینی قرار دارد. این تناقض بین پتانسیل‌های علمی و شرایط اجرایی در میدان عمل لزوم تحقیقاتی عمیق برای شناسایی ریشه‌های ناکامی پروژه‌های دیجیتالی در کشاورزی را بیش از پیش نمایان می‌سازد.
پژوهشگران، بیژن رضایی از دانشگاه رازی کرمانشاه به همراه همکارانش، در این راستا مطالعه‌ای جهت شناسایی و تحلیل موانع اصلی تجارت الکترونیک در مدل «کشاورزی ناب» انجام داده‌اند. این تحقیق به بررسی علل عدم موفقیت یا کندی رشد مدل‌های خرید و فروش آنلاین در زنجیره تأمین محصولات کشاورزی پرداخته است. هدف این پژوهش، کشف چالش‌هایی است که مانع بهره‌برداری کامل از فناوری‌های دیجیتال در راستای دستیابی به کشاورزی مدرن و کارآمد می‌شود و در نهایت به‌دنبال راهکارهایی برای خروج از این وضعیت در بستری دانشگاهی و علمی است.
برای جمع‌آوری داده‌های دقیق، محققان به بررسی اسناد موجود پرداختند و با ۱۵ نفر از فعالان با تجربه و صاحب‌نظر در حوزه تجارت الکترونیک کشاورزی مصاحبه‌های عمیق انجام دادند. در پایان، برای تأمین اعتبار علمی نتایج، یافته‌ها با نظرات گروهی از کارشناسان این حوزه مورد بازنگری و اصلاح قرار گرفت.
نتایج این پژوهش که در «فصلنامه مطالعات کارآفرینی و توسعه پایدار کشاورزی» وابسته به «دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان» منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند که مجموعه‌ای از موانع در هم تنیده، از جمله ضعف در زیرساخت‌های قانونی، کمبودهای نهادی و مالی، پیچیدگی‌های نظارتی و همچنین شکاف‌های لجستیکی و فرهنگی، حرکت سریع کشاورزی به سمت تجارت الکترونیک را محدود کرده‌اند. در بین این عوامل، ضعف‌های نهادی و مالی به‌عنوان مهم‌ترین عامل و محرک ایجاد سایر چالش‌ها شناخته شده‌اند. به بیان دیگر، نبود حمایت‌های مالی هدفمند و ناهماهنگی در نهادهای مرتبط، ریشه بسیاری از مشکلات دیگر به شمار می‌آید. به علاوه، فقدان فرهنگ تحول‌پذیری و ضعف در هم‌افزایی بین بخش‌های مختلف بیشترین آسیب را از این مشکلات می‌بیند و در برابر تغییرات به شدت مقاومت می‌کند.
نتیجه‌گیری نهایی محققان بر این اصل استوار است که خروج از این چرخه معیوب تنها با اصلاح قوانین یا فراهم‌سازی تجهیزات کافی تحقق نمی‌یابد. بلکه برقراری یک رویکرد جامع و همه‌جانبه لازم است. کلید موفقیت در این مسیر، تقویت توانمندی‌های نهادی و مالی از طریق برقراری ساختارهای منسجم میان وزارتخانه‌ها و بخش خصوصی، همراه با سرمایه‌گذاری هدفمند است. بدون حل این معضل زیربنایی، تمامی تلاش‌ها برای استقرار پلتفرم‌های دیجیتال به دلیل نداشتن اعتماد و حمایت، بی‌نتیجه خواهد ماند. بنابراین، اصلاحات باید از سطح نهادهای بالادستی آغاز شود و زیرساخت‌های اعتمادآفرین ایجاد گردد تا تجارت الکترونیک به ابزاری پایدار برای کشاورزان تبدیل شود.
یکی از نکات کلیدی که در این پژوهش به آن توجه ویژه‌ای شده، مقوله «اعتماد» است. در محیط کشاورزی که با محصولات فیزیکی و حساس به زمان سروکار داریم، زوال سازوکارهای اعتماد در زنجیره عرضه، یک مانع جدی به حساب می‌آید. مشتریان آنلاین تنها زمانی به یک پلتفرم کشاورزی اعتماد می‌کنند که مطمئن شوند محصولی با کیفیت و تازه در اختیارشان قرار خواهد گرفت. به دلیل کمبود زیرساخت‌های ردیابی دقیق (همچون سیستم‌های هوشمند کنترل کیفیت)، این اعتماد در حال حاضر ضعیف است. همچنین، شکاف دیجیتال بین نسل‌های مختلف کشاورزان و مقاومت در برابر روش‌های سنتی فروش، سرعت نفوذ فناوری را کند کرده است. این پژوهش پیشنهاد می‌دهد که به‌کارگیری فناوری‌هایی مانند بلاک‌چین برای بهبود شفافیت و ردیابی محصول، می‌تواند تا حد زیادی شکاف اعتماد موجود را برطرف کند.
همچنین نتایج نشان می‌دهند که پیچیدگی‌های نظارتی و تحریم‌ها، ورود محصولات کشاورزی به بازارهای بین‌المللی از طریق پلتفرم‌های دیجیتال را دشوار نموده است. نبود برندسازی ملی و استانداردهای یکپارچه موجب شده تا محصولات ایرانی نتوانند به مقام واقعی خود در فروشگاه‌های آنلاین جهانی نائل آیند. محققان بر این باورند که تأسیس صندوق‌های تضمین ریسک و سامانه‌های صدور مجوز دیجیتال خودکار می‌تواند ریسک‌های موجود برای فعالان این حوزه را کاهش دهد. در مجموع، این تحقیق تأکید می‌کند که کشاورزی ناب به‌صورت دیجیتال، نیازمند یک اکوسیستم حمایتی است که در آن زیرساخت‌های قانونی، لجستیکی و فناوری به‌طور همزمان تقویت شوند.
انتهای پیام